Кіріспе

Польша Халық Республикасының Конституциясы (сонымен қатар, шілде Конституциясы немесе 1952 жылғы Конституция) - 1952 жылы 22 шілдеде коммунистік Польшада қабылданған жоғары заң. Ол екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі 1947 жылғы уақытша кіші конституцияны алмастырды, ол өз кезегінде 1935 жылғы соғысқа дейінгі сәуір конституциясының орнын алды. 1952 жылғы конституция Польша мемлекетінің жаңа атауын енгізді, Польша Халық Республикасы (Polska Rzeczpospolita Ludowa, PRL), бұрын қолданылған Польша Республикасының (Rzeczpospolita Polska) орнын ауыстырды. Коммунистердің басшылығымен Сейм (заң шығарушы орган) ең жоғары мемлекеттік билік деп жарияланды. Ең жоғарғы мемлекеттік биліктің нақты көзі - Польша Біріккен Жұмысшылар партиясы (ПЗПР) конституциямен реттелмеген; ол өзінің жарғысымен реттелді. Конституция Польшада 1944-1945 жылдары нацистік Германияны Совет Қызыл Армиясы мен Польша Халық Армиясы жеңгеннен кейін, Польшаның коммунистік үкіметтік органдары, соның ішінде Польша Ұлттық азаттық комитеті (ПКВН) және оның мұрагерлері енгізген көптеген тәжірибелерді заңдастырды. Конституция биліктердің дәстүрлі бөлінуінің орнына "мемлекеттік биліктің бірлігі" деген кеңес ұғымын енгізді. Ең соңғы билік "қалалар мен ауылдардың жұмысшы халқы" деп аталатын пролетариат диктатурасына қалдырылғанымен, Конституцияға жиырма төрт рет түзетулер енгізілді, ең көп дау тудырған түзету 1976 жылғы 10 ақпандағы. Ол жүйе ауысқан кезде елеулі түрде өзгертілді. 1989 және 1992 жылдары қайта қаралғанда, құжаттың коммунистік сипаты жойылған. 1989 жылдың 29 желтоқсанынан бастап бұл құжат Польша Республикасының Конституциясы деп аталды. Ол 1997 жылдың 17 қазанында Польшаның жаңа Конституциясымен алмастырылды.

Заң шығарушы билік

1946 жылы поляк халқының референдумы бойынша Польша Сенаты жойылып, Сейм Польшадағы жалғыз заң шығарушы орган болып қалды. 1952 жылғы конституцияға сәйкес Сейм ресми түрде 20-бап бойынша "мемлекеттік биліктің жоғарғы органы" болды. Польша Халық Республикасының Сеймі 1952 жылы 425 мүшеден басталды (бір депутат 60 000 азаматты білдірді). Алайда халық саны өскен сайын депутаттар саны да өсті. 1960 жылы конституцияға өзгерістер енгізіліп, Сейм 460 депутатты құрайтын болды. Бұрын қолданылған бес тармақты сайлау заңына "өте пропорционалды" атрибут алынып тасталды. Конституцияның бір бабында депутаттар халық алдында жауапты екендігі және оларды халық кері шақыра алатыны айтылған, бірақ бұл бап ешқашан қолданылмаған. Заңнама көпшілік дауыспен қабылданды. Сейм атқарушы билік ұсынған бюджет пен ұлттық жоспарлар бойынша дауыс берді. Сейм отырыстарда талқылады, оларды Сейм өз мүшелерінің арасынан сайлаған Мемлекеттік кеңес шақырды. Сейм сондай-ақ өз мүшелерінің арасынан президиумды таңдады, Сейм маршалы әрқашан Біріккен халық партиясының мүшесі болды. Бірінші сессия кезінде Сейм премьер-министрді басқа министрлермен (Министрлер кеңесі) және Мемлекеттік кеңес мүшелерімен бірге ұсынды. Сонымен қатар, көптеген басқа мемлекеттік лауазымды адамдар, соның ішінде Жоғарғы Аудит Кеңесінің (Najwyższa Izba Kotroli, NIK) басшысы, Мемлекеттік Трибуналдың (Trybunał Stanu) және Конституциялық Трибуналдың (Trybunał Konstytucyjny) мүшелері, сондай-ақ Омбудсмен (Rzecznik Praw Obywatelskich) (соңғы үш мекеме 1980-шы жылдары құрылды) таңдалды. Іс жүзінде, басқа коммунистік режимдердегі әріптестері сияқты, Сейм ПЗПР-дің қабылдаған шешімдеріне ғана қол қойды.

Атқарушы билік

Атқарушы билікті Министрлер кеңесі мен Мемлекеттік кеңес иеленді. 29-бапта Мемлекеттік кеңес мүшелері Сеймнің бірінші сессиясында Сеймнің мерзіміне (28 баппен төрт жылға белгіленген) сайланатыны көзделген. Кеңес Сейм мүшелерінен құралған; олар әдетте басымдықты Польша Біріккен Жұмысшылар партиясынан таңдалды, бірақ кейде басқа депутаттар да таңдалды. Кеңес мемлекет басшысы ретінде әрекет етті (практикада органды Мемлекеттік кеңестің төрағасы білдірді). Министрлер кеңесі мемлекеттік бюджет пен әлеуметтік-экономикалық жоспарларды әзірледі және оларды Сеймге бекіту үшін ұсынды. Министрлер кеңесі жоспарлар мен бюджетті бекіткеннен кейін олардың орындалуын қадағалады. Үкімет біршама артқа шегінді, ал соңғы түзетуде "азаматтардың құқықтары азаматтық міндеттерді орындауға байланысты" деген сөз тіркесі алынып тасталды, "жанықты бауырластық байланыстар" "достық қарым-қатынасты нығайту" деп өзгертілді және басқа да татуластырушылық өзгерістер жасалды, бірақ қайта қаралған түзету қабылданғаннан кейін де католик шіркеуі мен зиялы қауымның наразылығы болды. Конституцияға 1989-1992 жылдардағы саяси өзгерістер кезінде едәуір өзгерістер енгізілді. Түзетулер құжаттың коммунистік сипаты мен сөз тіркесін тазартты. Ең маңызды өзгерістердің бірі: 1989 жылы сәуірде Польша Сенаты мен Польша Президенті лауазымын қалпына келтіретін сәуірде жаңалау қабылданды. 1989 жылы сайланған Войцех Ярузельский Польшаның 1952 жылдан бері тұңғыш президенті болды. 1989 жылдың желтоқсан айында Келісімге сай Сейм Польшаның ресми атауын Польша Халық Республикасынан Польша Республикасы деп өзгертті және Польшаның социалистік мемлекет екендігі туралы сілтемелерді алып тастады. 1992 жылдың 17 қазанында конституцияның көп бөлігі 1992 жылғы Кіші конституциямен ауыстырылды.

Қысқаша мазмұны

1936 жылғы Кеңес Одағы Конституциясы үлгілік акт болды және 1952 жылғы Конституция мәтінінің орысша аудармасын Иосиф Сталин жеке қарап шығып, түзетті; оның түзетулерін поляк мәтініне Болеслав Бирут енгізді. 1952 жылғы Конституцияның басты рөлі Польшадағы коммунистік билікті бекіту және қамтамасыз ету болды, алайда ол биліктің негізгі көзін - коммунистік партияны (PZPR) реттей алмады. Конституция "Польша Халық Республикасын" жариялап, теория бойынша азаматтарға көптеген құқықтар берді. 1970-1980 жылдары конституция ережелері оппозициялық белсенділерге билікті сынға алуға және оларды конституцияны сақтамауда айыптауға мүмкіндік берді.