Кіріспе
Британ үкіметі (1653–1659) – 1653 жылдан 1659 жылға дейін болған мемлекет, үшінші тараптарға қарсы дипломатиялық немесе әскери жағынан қорғалған тәуелсіз аумақ, күшті мемлекет немесе ұйыммен қамтамасыз етілген. Протекторат, ресми түрде Англия, Шотландия және Ирландия Достастығы, 16 желтоқсан 1653 жылдан 25 мамыр 1659 жылға дейін болған Англия үкіметінің түрі. Осы кезеңде Англия, Шотландия және Ирландия патшалықтары, оларға қатысты аумақтарымен бірге Англия Достастығына біріктірілді және Лорд Протектор басқарды. Ол Барбоун Парламенті таратылғаннан және Оливер Кромвель Достастықтың Лорд Протекторы болып тағайындалғаннан кейін басталды. Кромвель 1658 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Ричард Кромвель басты. Ричард 1659 жылдың мамырында Армияны немесе Парламентті басқара алмағандықтан отставкаға кетті. Оның орнына үшінші Протекторат Парламентін таратып, Кромвель 1653 жылдың сәуірінде таратып жіберген "Румп Парламентін" қайта құрған Англия қауіпсіздік комитеті келді. Бұл Протектораттың аяқталуын білдірді, онда Румп заң шығарушы орган, ал Англия Мемлекеттік Кеңесі атқарушы орган ретінде жұмыс істеді.
the state that existed from 1653 to 1659an autonomous territory that is protected diplomatically or militarily against third parties by a stronger state or entity
The Protectorate, officially the Commonwealth of England, Scotland and Ireland, was the English form of government lasting from 16 December 1653 to 25 May 1659, under which the kingdoms of England, Scotland, and Ireland, with their associated territories were joined together in the Commonwealth of England, governed by a Lord Protector. It began when Barebone's Parliament was dissolved, and the Instrument of Government appointed Oliver Cromwell as Lord Protector of the Commonwealth. Cromwell died in September 1658 and was succeeded by his son Richard Cromwell. Richard resigned in May 1659 due to his inability to control either the Army or Parliament. He was replaced by the English Committee of Safety, which dissolved the Third Protectorate Parliament, and reseated the so called Rump Parliament dismissed by Cromwell in April 1653. This marked the end of the Protectorate, with the Rump acting as the legislature and the English Council of State as the executive.
Өмірбаян
1649 жылдан бастап протекторатқа дейін Англия, Ирландия және кейін Шотландия Мемлекеттік кеңес пен Румп Парламенті арқылы республика ретінде басқарылды. Англияны, "барлық доминиондары мен оған тиесілі аумақтарымен" бірге республика деп жариялаған акт, сол жылдың қаңтар айында Карл I сотталып, жазаланғаннан кейін 1649 жылдың 19 мамырында қабылданды. Ирландияның барлық бөлігі Дублинде парламенттік әскери губернатор тағайындалғаннан кейін, Ирландияны Кромвельдің сәтті жаулап алуынан кейін бір басқаруға келді. 1653 жылдың 20 сәуірінде парламент таратылуға келісім бергеніне қарамастан, отырыста қалуға тырысқанын және жұмыс істейтін конституция құра алмағанын білген Кромвель, Армия кеңесіндегі Гранделердің қолдауымен солдаттарды дебаттар залына кіргізіп, Румптың отырысын күшпен тоқтатты. Румп таратылғаннан кейін бір ай ішінде Оливер Кромвель, Томас Харрисонның кеңесімен және Армиядағы басқа офицерлердің қолдауымен, әр округтегі қауымдық шіркеулерге жаңа үкіметке қатысуға лайықты деп санайтын адамдарды ұсыну туралы өтініш жіберді. 4 шілдеде "Ассамблея қасиеттілері" немесе оның бір мүшесінің атымен Бейребоун Парламенті деп аталған Номинациялық Ассамблея дәстүрлі ағылшын парламенттерінің рөлін өз мойнына алды. Алайда, Гранделерге оны бақылау қиын болды, сонымен қатар ол халықтың күлкісіне айналды. Сондықтан 8 желтоқсанда Кромвельді қолдаған депутаттар, үйдің әдетте аз мүшелер болатын уақытында тарату туралы ұсынысты қабылдап, оның таратылуын ұйымдастырды. Бұл ұсынысты мойындаудан бас тартқандар солдаттармен күшпен шығарылды. Номинациялық Ассамблеяны тудырған радикалды келісімнің күйреуі Гранделердің Мемлекеттік кеңесте Үкімет құралын қабылдауына әкелді, бұл протекторатқа жол ашты.
Оливер Кромвельдің билігі
Барбоун парламенті таратылғаннан кейін Джон Ламберт жаңа конституция ұсынды, ол «Үкімет құралы» деп аталды және «Ұсыныстардың басшыларына» өте ұқсас болды. Ол Кромвельді өмір бойы Лорд-қорғаушы етіп тағайындады, оның міндеті – «басқарушы билік пен үкіметті басқару». Ол парламентті шақыру және тарату құқығына ие болды, бірақ «Үкімет құралына» сәйкес Мемлекеттік кеңестің көпшілік дауысын алуға міндетті болды. Дегенмен, Кромвельдің билігін азамат соғыстары кезінде құрған және кейіннен сақтап келген әскердегі оның беделі де нығайтты. Кромвель 16 желтоқсан 1653 жылы Лорд-қорғаушы ретінде қызметке кірісті.
Генерал-майорлардың билігі
Бірінші протекторат парламенті 1654 жылдың 3 қыркүйегінде жиналды, Кромвельдің бұрынғы тағайындауларын мақұлдаған бастапқы қадамдардан кейін, конституциялық реформаның орташа бағдарламасын жасауға кірісті. Парламент заңына қарсы шығудың орнына, Кромвель оны 1655 жылдың 22 қаңтарында таратып жіберді. Сэр Джон Пенруддок басқарған роялистер көтерілісінен кейін, Кромвель, Ламберттің ықпалымен, Англияны әскери округтерге бөлді, оларды тек оған бағынышты генерал-майорлар басқарды. "Құдайға адал губернаторлар" деп аталған он бес генерал-майор және генерал-майордың орынбасарлары, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етумен қатар, Кромвельдің моральдық күресінің орталық тұлғалары болды. Генералдар милиция күштері мен қауіпсіздік комиссияларын қадағалады, салық жинады және Англия провинциялары мен Уэльсте үкіметке қолдау көрсетті. Олармен бірге әр округте бейбітшілікті сақтау комиссарлары жұмыс істеді. Комиссарлардың кейбіреуі саясатта тәжірибелі болса, көпшілігі генерал-майорларды құшақ жайып қарсы алған, олардың жұмысын ынтамен қолдаған фанатикалық пуритандар еді. Дегенмен, генерал-майорлар бір жылға жетпей билікте болды. Көптеген адамдар олардың реформалық күш-жігері мен билігіне қауіп төндіретінінен қорқып жүрді. Генерал-майор Джон Десбороның олардың жұмысын қаржыландыру үшін салық салу туралы ұсынысы олардың беделін одан әрі төмендетті, ал 1656 жылдың қыркүйегінде құрылған Екінші протекторат парламенті, тұрақты әскери мемлекет құрылуынан сескеніп, оған қарсы дауыс берді. Ақырында, Кромвельдің өзінің жауынгерлерін қолдамауы, оларды қарсыластарына құрбан етуі олардың құлауына себеп болды. Бірақ, 1655 жылдың қарашасы мен 1656 жылдың қыркүйегі аралығындағы олардың қызметі 1640 жылдардағы жараларды қайта ашты және үкіметке деген қарсылықты күшейтті.
Шотландия мен Ирландия
1653 жылдың соңына қарай Протекторат тарихтағы алғашқы үкімет ретінде бүкіл Британ аралдарын бақылауда ұстаудың ерекше мүмкіндігіне ие болды. Үкіметтің құжатының әрекет ету аумағы Шотландия мен Ирландияны басқаруға дейін кеңейді; ол Шотландия мен Ирландиядан, сондай-ақ Англия мен Уэльстен парламентке өкілдердің қатысуын қамтамасыз етті. Режимнің Ирландия мен Шотландияға қатысты саясаты бастапқыда үш негізгі бағыттан тұрды: осы елдердің жақындағы жаулап алынуын әскери күштермен қамтамасыз ету; ағылшын жаулауына қарсылық көрсеткендерді жазалау; екі елді де Англияның үлгісінде қайта құру. Барри Коуард атап көрсеткендей, "Протектораттың британдық саясатында реформаға ұмтылыстар мен мәжбүрлеу болғанымен, Англия, Ирландия және Шотландияның жекелеген корольдіктерінен жаңа британдық мемлекет құруға бағытталған "британдық көзқарас" деп айту қиын. Режимнің ниеті Британ аралдарын ағылшындықтандыру болып көрінеді".
Шотландия
Шотландия әскерінің 1650-1652 жылдардағы ағылшын-шотланд соғысында жеңіліске ұшырағаннан кейін шотланд үкіметі таратылды және ағылшын Парламенті Шотландия Корольдігін Ұлттық Достастыққа (Commonwealth) қосты. Жергілікті көтерілістердің қаупін басу үшін елдің барлық аймақтарында 10 000 ағылшын әскері орналастырылып, әскери билік орнатылды. Ағылшын Парламентінің комиссарлары мен Шотландияның графтықтары мен қалаларының депутаттары арасында шотланд құқықтық және саяси құрылымдарын жаңа британ мемлекетіне біріктіруді ресмилеу мақсатында келіссөздер басталды. 1652 жылы Шотландияда жарияланған «Одақ шарты» бойынша, ағылшын Парламентінің жариялаған декларациясымен шотланд Парламенті мұқият таратылды және Шотландияға Вестминстер Парламентінде 30 орын берілді. 1654 жылы Мемлекеттік Кеңес «Шотландияны Англиямен біріктіру туралы» жарлық шығарды, ол «Англия, Шотландия және Ирландияның Достастығы» деп аталатын болды. Бұл жарлық 1657 жылғы 26 маусымда Екінші Протекторат Парламентінің Одақ Актісіне айналғанға дейін одақтың заңдық негізі болып қала берді. Бастапқыда елді сегіз ағылшын комиссары басқарды. 1655 жылы лорд Брогилл Шотландияның жаңа Кеңесінің президенті болып тағайындалды, бұл үкіметті азаматтық бағытта қайта құруға және ірі жер иелерін үкімет тарапына көндіруге жасалған әрекеттің бір бөлігі болды. Кеңес алты ағылшын және екі шотландтан тұрды.
Ирландия
1653 жылы Ирландияны қатыгез басып алу аяқталғаннан кейін, Протекторат 1652 жылғы Ирландияны орналастыру туралы Румп Парламентінің қатаң заңын іске қосты, ол ирланд халқының көп бөлігін өлімге кесуді және көптеген католиктердің жерлерін жоғалтып, елдің батысына қоныс аударуға мәжбүрлеуді көздеді. 1657 жылы ағылшын оккупациялық әскерінің саны 9 мыңға жетті, бірақ 1649 жылғы 35 мыңдық әскер құрамынан едәуір азайды. Үкімет құралында Ирландияның Лондондағы Парламентте Шотландиямен бірдей 30 орынға ие болуға құқылы екені нақтыланды. Бастапқыда елді Протекторат атынан Кромвельдің күйеу баласы Чарльз Флитвуд, Ирландияның Лорд-депутаты атағы бар әскери губернатор және қатал радикал парламенттік комиссарлар тобы басқарды. Шотландиядағыдай, 1655 жылы да жайлырақ саясат қабылданды. Сол жылы Кромвель өзінің ұлы Генриді Ирландияға жіберді, ол елді басқаруды өз қолына алып, елдің басқаруына келісімшіл көзқарас танытты.
Сыртқы саясат
Осы кезеңде Оливер Кромвель сыртқы саясатта да қиындықтарға тап болды. Голландия Республикасына қарсы 1652 жылы басталған Бірінші ағылшын-голланд соғысын 1654 жылы адмирал Роберт Блейк жеңіп алды. Голландиямен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізгеннен кейін Кромвель өзінің Батыс жобасы арқылы испан империясын соғысқа тартты. Бұл Кариб теңізіндегі испан колонияларына шабуыл жасау үшін құпия дайындықтарды қамтиды және Ямайкаға шабуыл жасауға әкелді, ол содан кейін ағылшын колониясына айналды. Лорд-протектор Нидерландтың экономикалық өркендеуіне еврей қауымының қосқан үлесін білді, ол кезде Нидерланд Англияның ең ірі сауда бәсекелесі болатын. Кромвельдің пуритан еместердің жеке құдайға сыйынғандарына төзімділігімен байланысты, ол еврейлерді Эдуард I-нің елден қууынан 350 жыл өткен соң Англияға қайта оралуға шақырып, олардың Азамат соғысынан кейін елдің қалпына келуіне көмектесетініне үміттенді. 1655 жылы Симон де Кассерес деген крипто-еврей Кромвельге төрт кемемен және мың адаммен Испанияның Чили билігін басып алу жоспарын ұсынды. Алайда, ағылшынның Чилиге шабуыл жасау жоспары 1669 жылы Джон Нарборо экспедициясымен ғана іске асты. Дюналар шайқасынан (1658) кейін Дюнкерк қаласы Франциямен Протекторатқа берілді. Ол 1662 жылы Карл II Францияға қайта сатылды.
Оливер Кромвеллдің рөлі
1657 жылы парламент Оливер Кромвельге конституциялық келісімнің бір бөлігі ретінде патшалық тәжін ұсынды. Бұл оған қиындық туғызды, себебі ол монархияны жоюға белсенді түрде атсалысты. Кромвель бұл ұсынысты алты апта бойы ойлап, толғады. Ол осы ұсыныстың қамтамасыз ететін тұрақтылығына қызығушылық танытты, бірақ 13 сәуірде 1657 жылы жасаған сөйлесінде Құдайдың патшалық лауазымына қарсы болғанын нақты айтты: «Мен Құдай жойған және топыраққа төсеп қойған нәрсені қайта орнатуға тырыспаймын және Иерихоны қайтадан салмаймын». Оның орнына, Кромвель Вестминстер залында Лорд-протектор лауазымына қайтадан салтанатты түрде тағайындалды. Ол бұл оқиғаға арнайы Вестминстер аббатханасынан әкелінген король Эдуардтың креслосына отырды. Шараның бір бөлігі, тәж кигізу рәсіміне ұқсас болды, көптеген рәміздері мен регалияларын, мысалы, қызғылт түсті ермелі киім, әділеттің қылышы, таяқша және ермелі тақтаны пайдаланды, бірақ тәж бен шар қолданылмады. Дегенмен, Лорд-протектордың мөрінде тәж бен шар бейнеленген. Ең бастысы, Лорд-протектор лауазымы әлі де мұрагерлікке көшпейтін еді, бірақ Кромвель енді өзінің ізбасарын тағайындай алатын болды. Кромвельдің жаңа құқықтары мен өкілеттіктері «Кәңілгіш өтініш және кеңес» заң құжатында, яғни «Үкімет құралын» алмастырған заң құжатында баяндалған. Алайда Кромвель өзінің рөлін азайту үшін өзін констебль немесе күзетші деп сипаттады. Бірақ Кромвель «ұлттың ерікті келісімін ешқашан алмады», ал Протекторат қарулы күшке сүйенді.
Ричард Кромвельдің билігі
Оливер 1658 жылдың қыркүйегінде қайтыс болғаннан кейін, оның үшінші ұлы Ричард Кромвелл Лорд Протекторлыққа мұрагер болды. Ричард билікке келген кезде Протектораттың күшті және берік екендігі туралы қалыптасқан пікір қате болды; бірлік болмауы Протекторатты құлатты. Ричард Протектораттың негізін әскерден асып, азаматтарға кеңейтуге тырысты. Ол 1659 жылы Парламент шақырды, бірақ республикашылдар "созды ұзарту мен кедергілерге" барып, Протектораттың "жартылай монархиялық" ерекшеліктеріне шабуыл жасады және "Оливердің билеуін тирандық пен экономикалық құлдырау кезеңі деп айыптады". Әкесі де, ұлы да "Қылыш" билігімен тирандық үкімет жүргізіп, еркін парламенті бар "азаматтық" үкіметке қарама-қарсы болды. Протекторатты үш нәрсе әлсіретті: "әскердің алаңдауы, Парламенттің жауапсыздығы және Ричард Кромвельдің асығыстығы". Протекторатты сақтап қалуға "кіші офицерлер" мен "көптеген қатардағы сарбаздардың" қарсылығы кедергі келтірді. Ричард Парламентті де, әскерді де басқара алмайтынын көрсетті. 7 мамырда Румп Парламентінің өкілеттігімен Қауіпсіздік комитеті құрылды, ол Протектордың Мемлекеттік кеңесін ығыстырды, ал 19 мамырда 1659 жылы жаңа Мемлекеттік кеңес құрылды. "Ричард ресми түрде қызметтен алынбады немесе тұтқындалмады, бірақ оның ысырап болуына рұқсат етілді. Протекторат бастапқыда жай ғана билікті басып алу болып есептелді".
Кейінгі оқиғалар мен қалпына келтіру
Ричард Кромвеллді Жаңа армияның Гранделері биліктен қуылтқаннан кейін, Румп Парламенті қайта құрылды және көп ұзамай Чарльз Флитвуд басшылығымен Қауіпсіздік комитеті мен Мемлекеттік кеңеспен алмастырылды. Содан кейін Қауіпсіздік комитеті генерал Джон Ламбертке Шотландиядағы ағылшын әскерлерінің қолбасшысы, сонымен қатар роялистерге жақын Джордж Монкты кездестіріп, Монкты бағынуға немесе жеңіліске ұшыратуға бұйрық берді. Бірақ Монк оңтүстікке қарай жорық жасады. Ламберт әскері солтүстікке жылжығанда, қатары азая бастады және ол Лондонға қайта шегінуге мәжбүр болды. Монк Лондонға жеткенде, 1660 жылдың 21 ақпанында Прайдтің тазалауынан кейін Парламенттен қуылған пресвитериандық мүшелерге қайтадан Парламентке оралуға рұқсат берді. 1660 жылдың 16 наурызында Ұзақ Парламент, 1660 жылғы Конвент Парламенті оны алмастыруға дайындық жасағаннан кейін өзін таратып жіберді. 1660 жылдың 4 сәуірінде Карл II Бреда декларациясын жариялады, онда Азамат соғысы мен Интеррегнум кезінде жасалған барлық қылмыстар үшін оны заңды патша деп мойындағандарға кешірім берілді. 1660 жылдың 8 мамырында Конвент Парламенті Карл II-ді Карл I-нің заңды мұрагері және патша деп жариялады. Конвент Парламенті, Реставрациялық келісімді қабылдау арқылы монархияға қайта оралу процесін бастады. Дерек Хирсттің сөзіне сүйенсек, саясаттан және діннен бөлек, 1640 және 1650 жылдар экономиканың жаңаруын көрді, бұл өндірістің өсуімен, қаржы және несие құралдарының дамуымен және коммуникацияның коммерциялануымен сипатталды. Әулет өкілдері ат жарысы және боулинг сияқты демалысқа уақыт табатын. Жоғары мәдениетте маңызды жаңалықтарға музыканың жаппай нарығын дамыту, ғылыми зерттеулерді күшейту және баспа ісінің кеңеюі кірді. Осы барлық тенденциялар жаңадан ашылған кофеханаларда тереңінен талқыланды.