Кіріспе

Ыбырайым діндері мен зороастризмнің эсхатологиясы. Соңғы сот, Ақырғы сот, Есеп күні, Сот күні, Қиямет күні, Қайта тірілу күні немесе Раббының күні (יום הדין; یوم القيامة немесе یوم الدین) – Ыбырайым діндері мен зороастризмнің Фрашокеретиде кездесетін ұғым. Христиан діні Иса Мәсіхтің екінші келуінің барлық адамдардың Құдай алдындағы соңғы сотқа тартылуына алып келетінін, оның нәтижесінде кейбіреулері мақұлданып, көпшілігі жазаланатынын қарастырады. Бұл тұжырым барлық канондық жазбаларда, әсіресе Матай жазбасында кездеседі. Ислам да христиандық дәстүрді ұстанады, онда бұл туралы Құранның көптеген тарауларында айтылады, кейбір түсіндірмелерге сәйкес. Соңғы сот көптеген көркем туындыларға, оның ішінде сурет салуға, мүсін жасауға және миссионерлік жұмыстарға әсер етті.

Иудаизмдегі

Яһуди дінінде наным-сенімдер әртүрлі. Рош ХаШана кейде "сот күні" деп аталады, бірақ ол Сот Күні ретінде түсіндірілмейді. Кейбір раввиндер өлгендердің қайта тірілуінен кейін болашақта сот күні болатынына сендіреді. Ал басқалары ақырғы есеп пен сот адам өлген кезде болатынын айтады. Тағы да басқалары Соңғы Сот тек басқа ұлт өкілдеріне қатысты, яһуди халқына емес деп санайды. Бабыл Талмудында болашақ Сот Күнін сипаттайтын ұзақ мәтін бар.

Киелі кітап деректері

Ақырғы Сот туралы ілім және оның иконографиялық бейнеленуі Киелі кітаптың апокалиптикалық бөлімдерінен алынған көптеген мәтіндерге негізделген, бірақ ең бастысы – Иса Мәсіхтің Матай және Лұқа Евангелияларындағы тар қақпа туралы үйретуінен.

Шығыс православие

Шығыс православие шіркеуі екі үкім бар екенін үйретеді: біріншісі, немесе жеке үкім – бұл әрбір адамның өлімінде басынан өткізетін үкімі. Осы кезде Құдай адамның Мәсіхтің екінші келуіне дейін қайда болатынын шешеді (Христиандықта Аид туралы қараңыз). Бұл үкімнің өлімнен кейін қырық күн ішінде болатынына сенеді. Екіншісі, жалпы немесе соңғы үкім Мәсіхтің екінші келуінен кейін болады. Көбісі қазіргі заманда өлгеннен кейінгі өмір туралы православиелік түсініктерге «жан ұйқысы» деген ұғымды енгізуге тырысса да, бұл дәстүрлі православие ілімінің бөлігі болған емес және Киелілердің араласуы туралы православиелік түсінікке қайшы келеді. Шығыс православиесі құтқарылудың Құдайдан тегін сый ретінде, илаһи рақымның тегін сыйы екенін үйретеді, оны ешқандай еңбекпен табуға болмайды, және оның арқасында барлық адамға күнәларды кешіру мүмкіндігі бар. Дегенмен, әрбір адамның істеген істері оның қалай сотталатынына әсер етеді деп есептеледі, бұл «Қойлар мен ешкілер» туралы нақылдың негізінде. Кешірім мен мінез-құлық арасындағы тепе-теңдік туралы мәселе Қасиетті кітаптарда нақты айтылмаған, себебі бұл мәселедегі үкім тек Мәсіхке тән. Сол сияқты, православие тек Мәсіх және Оның шіркеуі арқылы ғана құтқарылатынын үйретсе де, соңғы сотта шіркеуден тыс қалғандардың тағдыры Құдайдың мейіріміне қалдырылады және жарияланбайды.

Таңбашалар

Соңғы Сот тақырыбы православиеде маңызды. Дәстүр бойынша, православие шіркеуінің артқы (батыс) қабырғасында Ақырғы Соттың фрескасы немесе мозаикасы болады, сондықтан сенімділер, қызметтен шыққанда, жердегі өмірде жасаған істері үшін сотталатындарын еске түсіреді. Соңғы Сот иконасы дәстүрлі түрде даналықпен отырған Мәсіх Пантократорды бейнелейді, Оның айналасында Құдай ана (Бақытша Мариям), Жақын Иоанн, апостолдар, қасиеттілер мен періштелер болады. Тақтың астындағы көрініс екіге бөлінеді: «әділдердің үйлері» (Жохан 14:2), яғни құтқарылғандар Исаның оң жағында (көретін адамның сол жағында), ал кінәлілердің азаптары сол жағында көрсетіледі. Екеуін бөліп тұратын – Исаның сол аяғынан шығатын отты өзен. Толығырақ ақпаратты төменде қараңыз.

Гимнография

Соңғы Сот тақырыбы шіркеудің жерлеу және еске алу әндерінде кездеседі, сондай-ақ Ұлы Ораза кезіндегі қызметтерде маңызды орын алады. Ұлы Ораза басталғанға дейінгі екінші жексенбі Соңғы Сотқа арналған. Бұл тақырып жыл бойы сенбі күндері орындалатын Октоэхос әндерінде де кездеседі.

Криттік мектеп

Критте тұратын грек суретшілері Венеция империясының билігінде болғанда, Соңғы Соттың көптеген нұсқаларын жасады. Көптеген өнер туындылары Венециялық сурет өнерінің ықпалында болды, бірақ олар "Грекия стилінде" салынған деп есептелді. Георгиос Клонцас Соңғы Сотты бейнелейтін көптеген триптихтер салған, олардың ішінде "Соңғы Сот", "Соңғы Сот триптихтері" және "Соңғы Сот триптихы" бар. Клонцас жаңа сурет салу стилінің алға басушысы болды. Басқа грек суретшілері де Клонцастың салған үлгісін ұстанды. Теодор Пулакис Клонцастың "In Thee Rejoiceth" туындысына Соңғы Сотты қосты. Суретші Соңғы Сотты Клонцастың бұрынғы "In Thee Rejoiceth" атты туындысына енгізді. Пулакис Соңғы Сот стилінің авторына құрмет көрсетті. Леос Москос және Франческос Каверцас та Клонцас белгілеген Соңғы Соттың стильдік бейнелену жолымен жүрді. Олардың туындылары "Соңғы Сот" (Каверца) және "Соңғы Сот" (Москос) болды. Екі картина да Клонцастың "Соңғы Сот" картинасына ұқсас.

Лютерандық

Лютерандар Мәсіхтің жер бетінде мың жылдық патшалығына, Оның соңғы күні қайта оралуына дейін де, кейін де сенбейді. Соңғы күні барлық өлгендер тірілтіледі. Олардың жандары бұрынғы денелерімен қайта біріктіріледі. Содан кейін денелер өзгеріске ұшырайды: зұлымдардың денелері мәңгілік ұят пен азапқа, ал әділдердің денелері мәңгілік аспан дәрежесіне айналады. Барлық өлгендер тірілгеннен және тірілер өзгергеннен кейін, барлық елдер Мәсіх алдына жиналады, Ол әділдерді зұлымдардан бөліп шығарады. Мәсіх барлық адамдарды олардың сенімінің куәлігімен жария түрде соттайды – әділдердің жақсы амалдары олардың сеніміне дәлел ретінде, ал зұлымдардың жаман амалдары олардың сенімсіздігіне дәлел ретінде. Ол барлық адамдар мен періштелердің алдында әділдікпен соттайды, және Оның соңғы үкімі зұлымдарға мәңгілік жаза, ал әділдерге мәңгілік өмірдің құрметті сыйы болады.

Христиандық эзотерикалық дәстүрлер

Көптеген христиандық негізгі шіркеулер Ақырғы Сотқа сенеді, бірақ эсеендер, розенкрейцерлер, спиритуалистік қозғалыс сияқты эзотерикалық христиандық дәстүрлердің кейбір өкілдері мен либералдар жалпы құтқарылудың бір түріне сенуде. Даниялық-американдық астролог және мистик Макс Хайндель, Мәсіх күнінің келуімен, қазіргі бесінші немесе арий дәуірінің аяқталуымен адамзат соңғы сынақтан немесе Ақырғы Соттан өтуге тиіс екенін айтты. Онда Ной заманындағыдай, таңдалындар немесе жаңашылдар ("қойлар") жалқаулар ("ешкілерден") ажыратылып, келесі эволюциялық кезеңге көтеріліп, дамып келе жатқан Жаңа Ғалилеяның рухани жағдайларын мұраға алады. Дегенмен, адам эволюциясының барлық өкілдері сананың жоғары деңгейіне және қайырымдылыққа жеткенде, алыс болашақта құтқарылатынына назар салынды. Қазіргі уақытта адам эволюциясы физикалық әлемде қайта туу арқылы жүзеге асырылады, ал құтқарылу Аян 3:12-де айтылғандай көрінеді: «Жеңгенге Мен Құдайымның ғимаратында бағана жасаймын, ол одан ешқашан шықпайды». Алайда, батыс эзотерикалық дәстүрі, өлімге жақын тәжірибе алғандар сияқты, физикалық дененің өлімінен кейін, әрбір физикалық өмірдің соңында және өмірді шолу кезеңінен кейін (күміс арқан үзілгенге дейін) сот өтеді. Бұл сот – өмірге жасалған соңғы шолу немесе қорытынды есеп, онда адамның өмірі толыққанды бағаланып, зерделенеді. Бұл үкім Еврейлерге 9:27-де айтылғандай көрінеді: «Адам бір рет өлуге тағайындалған, содан кейін сотталуға».

Швецияборгиялық

Эммануэль Шведенборг (1688–1772) шіркеу бірнеше Соңғы Сот кезеңінен өтті деген аянды бастан кешірді. Біріншісі – Нұхтың топан суы кезінде, содан кейін – Синай тауында Мұсаға, одан соң – Исаның айқышқа қадалуы, және ең соңында – 1757 жылы, бұл соңғы Соңғы Сот. Бұл оқиғалар Жер мен жұмақтың сыртындағы бір саласында болады және рухани сипатта болады.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church) әрбір адамның соңғы үкімі сол адам қайта тірілгеннен кейін болатынын үйретеді. Адамдар Иса Мәсіхпен сотталады. Исаның он екі апостолы Израильдің он екі руын сотқа тартады, ал Мормон кітабындағы он екі нефит шәкірті нефиттер мен ламандықтарды сотқа тартуға көмектеседі. Соңғы үкімнен кейін әрбір адам даңқтың үш деңгейінің біріне жіберіледі.

Көркемдік бейнелеулер

Өнерде Ақырғы сот ортағасырлық және Ренессанс кезеңдеріндегі діни иконографияда жиі кездесетін тақырып. Көптеген ерте иконографиялық жаңалықтар сияқты, оның бастауы Византия өнеріне барады, бірақ Орта ғасырларда Батыста одан аз таралған. Батыс христиандығында ол көбінесе ортағасырлық соборлар мен шіркеулерде бейнеленеді, кіреберістің орталық тимпанында немесе (арғы) батыс қабырғасында, сондықтан шіркеуге келгендер кіргенде немесе шыққанда осы бейнені көреді. 15 ғасырда ол құрбандық алтарьдағы триптихтің орталық бөлігі ретінде де пайда болды, бүйірлік панельдері жұмақ пен тозақты көрсетеді, мысалы, Боун алтарындағы немесе Ханс Мемлингтің триптихінде. Әдеттегі композицияда ортада биік отырған Мәсіх, періштелер, Құдіретті Мария және Жақсы Жаңалықты жеткізуші Жохан оның атынан дұға тілеп отырады (Православиеде бұл Деесис тобы деп аталады). Әдетте Киелі Михаил өлгендерді таразыда өлшеген немесе істі басқарған күйде бейнеленеді, ал орталық топтың айналасында қасиеттілердің, періштелердің және құтқарылғандардың көп тобы болуы мүмкін. Суретшілердің айтуынша, бұл суреттердің арасында белгілі суретшілер де бар. Төменде өлгендердің көпшілігі бейнеленеді, көбінесе олар қабірлерінен көтеріліп тұрады. Олар періштелермен сұрыпталып, құтқарылғандар мен тозаққа түскендерге жіктеледі. Құтқарылғандар көбінесе көрушінің сол жағында (яғни Мәсіхтің оң жағында) болады, ал тозаққа түскендер оң жағында. Құтқарылғандар жұмаққа, көбінесе бекінілген қақпа ретінде бейнеленеді, көтеріледі, ал тозаққа түскендер оң жақта тозаққа жіберетін шайтандарға тапсырылады; сондықтан композиция қозғалыстың дөңгелек схемасын құрайды. Көп жағдайда тозаққа лайық болғандар тозақ аузына, үлкен құбыжықтың аузына түседі, бұл бейне аңглосаксондықтардан келген. Тозаққа түскендердің арасында көбінесе жоғары лауазымды тұлғалар, тәж кигендер, митра кигендер және антипапалар кезінде Папалық тиара кигендер болады, сондай-ақ протестанттық суреттерде де кездеседі. Тозақ азаптарының егжей-тегжейлі бейнелері де болуы мүмкін. Ренессанс кезеңіндегі ең танымал сурет – Микеланджело Буонарротидің Сикстин капелласындағы Ақырғы сот суреті. Бұл фрескада оның өзінің портреті де бар, ол – Киелі Варфоломейдің сыпырылған терісі. Шығыс православиелік иконалардағы сурет ұқсас композицияға ие, бірақ тозаққа көбінесе аз орын беріледі және көбінесе көбірек сахналар болады; православиелік бейнелерді жазулармен белгілеуге дайындық көбінесе күрделі композицияларға мүмкіндік береді. Мәсіхтің айналасында көбінесе қасиеттілердің үлкен тобы (олардың арасында жануарлар да болуы мүмкін) болады, ал hetoimasia немесе "бос тақ", онда айқыш орналасқан, көбінесе Мәсіхтің төменінде, бас періштелердің күзетуімен бейнеленеді; Адам мен Хауаның бейнелері оның астында немесе Мәсіхтің төменінде тізе бүгіп отыруы мүмкін. Православ композициясының ерекшелігі, әсіресе орыс иконаларында, Мәсіхтің аяғынан тозаққа қарай түсетін үлкен жолақ – шұңқыр сияқты бейнеленеді; ол жолақты жыланға немесе жалын қызыл түсті "от өзеніне" ұқсатуға болады. Егер ол жылан ретінде бейнеленсе, ол Адамның өкшесін шағуға тырысады, бірақ Мәсіхтің қорғауымен сәтсіз аяқталады.

Джайнизмде

Джайнизмде соңғы сот күні деген жоқ. Дегенмен, джайнистердің сенуінше, бесінші дәуір аяқталғанда зұлымдық күшейіп, дін мен ізгілік азаяды. Әлемде тек төрт джайн қалады: монах, монах әйел, шравак және шравика. Аспаннан бір құдай түсіп, оларды жинап, "Аншан" – яғни тамақ пен су ішпей өлімге дейін ораза ұстауға уәде берулерін сұрайды.

Музыка

Марк Антуан Шарпентье, Extremum Dei Judicium H.401, солистер, хор, 2 жоғары регистрлі аспап және bc үшін оратория. (1680) Джакомо Кариссими, Extremum Dei Judicium, 3 хор, 2 скрипка және органға арналған. Томоя Охтани, Соңғы сот Sonic Forces түпнұсқа саундтрегінен: Батыр туады.