Ежелгі Спарталық Элегия ақыны Тирте́й

Кіріспе

Спарталық Тиртай (/tɜr/'/t/iː//ə//s /; Tyrtaios; б.з.д. VII ғасырдың ортасы) – Спартадан шыққан ежелгі грек элегиялық ақыны. Оның шығармалары цитаталар мен папирустар арқылы сақталған, олар 250 жол немесе жолдың үзінділерін қамтиды. Ол қаланың дамуына әсер еткен екі дағдарыс кезінде өмір сүрді: патшалар мен ақсақалдардың билігіне төнгel келтірген азаматтық наразылық, кейіннен «Еуномия» («Заң мен тәртіп») атты өлеңінде еске алынды, онда ол азаматтарды патшалардың, кеңестің және халықтың құдайға жақын және конституциялық рөлдерін құрметтеуге шақырды; сондай-ақ Екінші Мессен соғысы кезінде ол «мемлекеттік ақын» қызметін атқарып, спарталықтарды өз қалалары үшін өлімге дейін күресуге үндеді. Б.з.д. IV ғасырда Тиртай белгілі классик ақын болған кезде, Спарта әскерлері наурыз жорықтарында оның өлеңдерін тыңдауға міндетті болды. «Суда» энциклопедиясында оның соғыс әндерін жазғаны айтылады; бұл әндер спарталық фестивальдерде маңызды рөл атқарды және қарулы билер мен шерулерге сүйемелдеген анапаэст және ямб өлеңдері арқылы орындалды.

Туған жері және шыққан жері

Суданың алғашқы жазбасында көрсетілген өркендеу кезеңі, мүмкін, тым ерте болуы мүмкін, себебі Иероним 633–632 жылдары деп көрсетеді. Қазіргі ғалымдар нақтырақ мәлімет бермейді, керісінше Екінші Мессен соғысы (сонымен қатар Тиртейдің өмірі) үшін мынадай уақыт аралықтарын ұсынады: "7-ғасырдың соңғы жартысы" немесе "7-ғасырдың алпысыншы және отызыншы жылдары аралығындағы кез келген уақыт". Б.з.б. 5-ғасырда пайда болған оның тегі туралы болған шатасудың бірнеше себебі болуы мүмкін. Тиртейдің Афинадағы кемтар мұғалім ретінде бейнеленуі, афиналықтардың пікірінше, Спартаның өзіндік дарынды ақыны болмауы мүмкін еді. Паусанияның айтуынша, афиналықтар оракулдың талабы бойынша афиналықты жіберуге ниеттенген, бірақ Спарталықтардың соғысында одан да қабілетті адаммен көмектесуге дайын болмағандықтан, кемтар, ақыл-ойы жетілмеген мұғалім ақынды келісім ретінде Спартаға жіберді. Дегенмен, Геродот Тиртейді Спарта азаматтығын алған екі шетелдік азаматтың қатарында көрсеткен жоқ. Бір көне деректе оның афиналық демосы Афидна деп көрсетілген, бірақ Лаконияда да осы аттас жер болған. Ежелгі афиналық үгіт-насихаты рөл атқарған болуы мүмкін, бірақ тіпті Спартаны құрметтеген Платон да, ақынның афиналық тегіне сенім білдірді. Ғалым Н. Р. Э. Фишердің сөзіне қарағанда, "[осы оқиға, әрине, афиналықтар тарапынан жасалған, негізінен афиналық аудиторияға арналған өнертапқыш туынды. Бұл Спарта мен Афина арасындағы ынтымақтастықты жақсартуға бағытталған болуы керек]". Сондай-ақ, Тиртейдің Спартаның лакондық дорийлік диалектісінде шығарма жазбағаны да айтылды, бұл оның дерлік замандасы Алкман сияқты туған жергілікті спарталықтан күтілген нәрсе еді. Алайда, грек элегия ақындары өздерінің туған қаласына немесе тыңдаушыларына қарамастан Гомердің иониялық диалектін қолданды. Ғалымдар Тиртейдің бірнеше себеппен Лаконияда туғанына келіседі: 2-фрагментте Зевстің Спартаға берген Гераклидтер қатарына өзін қосу үшін бірінші жақ көпше түрін қолдануы; сөздік қорындағы кездейсоқ дорийлік сөздердің болуы; және Спарта жауынгерлеріне сөйлегендегі оның билік тоны, егер Спартада туған ақын айтса, онда оған төзімділік танытылар еді.

The floruit given in the first entry of Suda is perhaps too early since Jerome offers a date of 633–632. Modern scholars are less specific and provide instead date ranges for the Second Messenian War (and thus for Tyrtaeus' life) such as "the latter part of the 7th century", or "any time between the sixties and the thirties" of the 7th century. The confusion about his place of origin, which emerged by the 5th century BC, may have had several causes. It has been suggested that the depictions of Tyrtaeus as a lame schoolmaster from Athens were invented to denigrate Sparta, which in the views of Athenians could not have had a talented poet of its own. According to Pausanias, the Athenians sent the lame, mentally defective teacher poet to Sparta as a compromise, wishing to obey the oracle which had demanded an Athenian, but unwilling to help the Spartans in their war with a more capable individual. Yet, Tyrtaeus was not listed by Herodotus among the two foreigners ever to have been awarded Spartan citizenship. One ancient source even listed Aphidnae as his supposed Athenian deme, but there was also a place of that name in Laconia. Ancient Athenian propaganda might indeed have played a role, although even Plato, who could hardly have intended any denigration as an admirer of Sparta, gave credence to the poet's Athenian origin. According to scholar N. R. E. Fisher, "[t]he story was surely an invention by Athenians, designed in the first instance for a predominantly Athenian market. It must have been aimed at making co operation between Sparta and Athens more acceptable". It has also been noted that Tyrtaeus did not compose in the vernacular Laconian Doric dialect of Sparta, as could be expected of a native Spartan like his near contemporary Alcman. However, Greek elegists used the Ionic dialect of Homer regardless of their city of origin or their audience. Scholars generally agree that Tyrtaeus was a native of Laconia for several reasons: the use of the first personal plural to include himself among the Heraclidae whom Zeus had given to Sparta in fragment 2; the presence of occasional Doric words in his vocabulary; and his tone of authority when addressing Spartan warriors, which would have been tolerated only if delivered by a Spartan born poet.

Спарта

VIII ғасырда Тиртай ұрпағының ата-бабалары Месенияны жаулап алғаннан кейін, онда өркениетті және мәдениетті өмір салты қалыптасты. Лесбиялық Терпандер мен криттік Талетас сияқты шетелдік ақындар құрметті қонақтар ретінде қабылданатын. Құстан жасалған және алтынмен әшекейленген бұйымдар, сәндік өрнектермен жасалған қола ыдыстар, жоғары сапалы қыш ыдыстар және Алкманның одалары алтыншы ғасырға дейін сақталған жоғары талғамдылықты көрсетеді. Тиртай ұрпағы осы салтанатты өмірге қан мен тер төгіп "құн төледі", ал Мессендіктер көтерілісі және одан кейінгі соғыс пен азаматтық дау-дамай оның барлық поэзиясына шабыт берді. Аристотель бұл дағдарыстың нәрлігін атап өтті:

Оның өлеңдері спарталық тарихтың шешуші нүктесін көрсетеді, онда спарталықтар гүлденген өнер мен қолөнерден және Алькман сияқты ақындардың жеңіл өлеңдерінен (шамамен оның замандасы) әскери қанағаттандыру режимін қабылдауға бет бұра бастады: "Спартадағы өмір спарталыққа айналды". Кейбір қазіргі ғалымдар Тиртай осы ауысуды жеделдетуге және қалыптастыруға көмектескенін сенеді, бірақ басқалары мұндай нақты дәлелдерді көрмейді. Тиртай поэзиясында спарталықтарды мемлекетке адал болуға шақырды және оларға патшалардың, ақсақалдардың және халықтың ынтымақтастығын талап ететін, құдайлық қамқорлыққа негізделген конституцияны еске салды. Ол оларды соғыста шабыттандыру үшін ата-бабаларының Месенияны алғаш бағындырған кезіндегі, король Теопомп билігіндегі үлгісін мақтап, қару-жарақ, қару және тактика бойынша нақты кеңес берді (төмендегі тармақтарды қараңыз). Алайда, кейбір қазіргі ғалымдар оның кеңестері соғыс алаңына қарағанда мектепке көбірек ұқсайды деп санайды, өйткені ол гоплиттер соғысына қарағанда Гомерге тән ескірген қару-жарақ пен тактиканы көрсетеді. Басқалары спарталықтар сол кезде әлі де гоплиттер тактикасын дамытып жатқан немесе Мессендік партизандарымен күресу үшін гоплиттер тактикасын бейімдеп жатқан деп санайды. Тиртайдың поэзиясы көбінесе телеологиялық тұрғыдан түсіндіріледі, өйткені оның спарталық қоғамға тигізген әсерінің белгілері ізделеді. Гомер эпосы мен ертедегі элегияның ырғағы мен тіркесінің ұқсастығы бұл бейімділікті күшейтеді, кейде Тиртайдың маңыздылығы туралы драматикалық қорытындыларға әкеледі. Мысалы, оны "грек қала-мемлекетінің алғашқы ақыны" деп атады және осыған ұқсас, "ол Гомердің жеке чемпионның аретесін (қасиетін) патриоттың аретесіне қайта жаңғыртқан". Кейбір ғалымдар үшін бұл Тиртайды артық мақтауға жатады: оның арете сөзін қолдануы Гомердің қолдануынан жоғары емес, бірақ оны Платонға және басқаларға таныс моральдық қасиеттің классикалық түсінігін күтудің орнына, бір нәрсеге қол жеткізу үшін жеке адамның күші деген архаикалық мағынада "адамгершілік" деп түсіндіруге болады. Афиней, Страбон және Суданың екінші жазбасында Тиртай спарталық генерал болған деп айтылады. Кейбір қазіргі ғалымдар, мысалы Ф. Росси (1967-68), Тиртайдың жоғары әскери лауазымда болғанын айтады, бірақ Гербер (1997) бұл болжамдық болжам деп санайды: "Әскери бұйрықтар мен нұсқауларды тек әскери қолбасшы ғана бере алады деп болжаған болар, бірақ бұл қажетсіз болжам".

His verses seem to mark a critical point in Spartan history, when Spartans began to turn from their flourishing arts and crafts and from the lighter verses of poets like Alcman (roughly his contemporary), to embrace a regime of military austerity: "life in Sparta became spartan". Some modern scholars believe that Tyrtaeus helped to precipitate and formulate this transition but others see no real evidence for this. Tyrtaeus in his poetry urged the Spartans to remain loyal to the state and he reminded them of a constitution based on divine providence, requiring co operation of kings, elders and the people. He sought to inspire them in battle by celebrating the example of their grandfathers' generation, when Messenia was first captured, in the rule of King Theopompus, and he gave practical advice on weapons, armour and tactics (see for example the verses below). Some modern scholars however think his advice shows more familiarity with the schoolroom than with the battlefield, appearing to feature obsolete armour and tactics typical of Homeric rather than hoplite warfare. Others have argued that the Spartans at that time were still developing hoplite tactics or that they were adapting hoplite tactics to encounter Messenian guerillas. Tyrtaeus's poetry is almost always interpreted teleologically, for signs of its subsequent impact on Spartan society. The similarities in meter and phrasing between Homeric epic and early elegy have encouraged this tendency, sometimes leading to dramatic conclusions about Tyrtaeus's significance. He has been called, for example, "the first poet of the Greek city state" and, in a similar vein, "he has recast the Homeric ideal of the single champion's arete (excellence) into the arete of the patriot". For some scholars, this is to credit Tyrtaeus with too much: his use of arete was not an advance on Homer's use of it but can still be interpreted as signifying "virtue" in the archaic sense of an individual's power to achieve something rather than as an anticipation of the classical sense of moral excellence, familiar to Plato and others. Athenaeus, Strabo and the second entry of the Suda claim that Tyrtaeus was a Spartan general. Some modern scholars, such as F. Rossi (1967–68), maintain that Tyrtaeus held a high military position, but Gerber (1997) contends that this is a speculative surmise: "[i]t may have been assumed that only a military commander could give military admonitions and instructions, but it is an unnecessary assumption."

Шығармалары

Судада айтылған Конституция (Πολιτεία λακεδαιμονίοις) көбінесе Аристотель мен Страбон еске алған Эуномияның (Εὐνομία) басқаша атауы ретінде қарастырылады. Тек бірнеше үзіндісі ғана сақталған бұл еңбекте мемлекеттің және оның билігінің қалыптасуындағы құдайдың әсеріне баса назар аударылған секілді. Спарталықтар екінші Мессен соғысынан конституцияларын өзгеріссіз сақтап шықты, мүмкін жеңіс өзгерту қажеттігін тудырмады немесе Тиртей сияқтылардың "діни үгіті" өзгеріс күшіне қарсы тұрды. Суда мәліметінше, оның Конституциясы мен Ережелері (Ὑποθῆκαι) элегиялық жұптар түрінде жазылған. Паузанияс Анапест туралы да айтады, оның бірнеше жолын Дион Хризостом келтірген, ал бір ғалым оны Тиртейге жатқызған. Ғалымдар бұл жолдарды Судада еске алынған Соғыс әндеріне (Μέλη Πολεμιστήρια) жатқызады. Лакондық диалектіде жазылған болса керек, бірақ одан басқа ештеңе сақталған жоқ. Филодемнің сөзіне сенсек, Тиртей өлеңдерімен ғана емес, музыкасымен де басқалардан артық құрметке ие болған. Поллюкс Тиртейдің спарталықтарды жас топтарына сәйкес үш хормен таныстырғанын айтады, ал кейбір қазіргі ғалымдар оның элегияларын бес жұптан тұратын бөліктерге бөліп, үгіттеу мен ой-толғауды алмастырған, грек хор поэзиясындағы жауап беруге ұқсас стильде жазғанын жоқтап отыр. Көне түсіндірушілердің бірі Тиртейді Архилох пен Каллиннің қатарына элегияның авторы ретінде қосты.

Поэзия

Тиртай негізінен элегиялық поэзияны дамытқан ақын. Элегияны «лирикалық поэзияға қарай, батырлық гексаметрдің өзгеруі» деп сипаттауға болады. Гомер қолданған батырлық гексаметрлер, оның тіркестері мен иониялық сөздік Тиртай өлеңдерінің негізгі тірегі болды, тіпті олар дорийлік тілінде сөйлейтін спарталық тыңдаушылар үшін жазылса да – «иониялық эпостар гректер арасында диалект пен этникалық бәсекелестіктен асып түсетін мәдени бірлікті қаншалықты қалыптастырғанының көрсеткіші». Тиртай Спартаға тән ұлттық, әскери этиканы жеткізгендіктен, иониялық сөздіктің қолданылуы ерекше көзге түседі, ал оның өлеңдері, мүмкін, жорықтардағы тойларда және тіпті саяхат кезінде орындалған. Дегенмен, марш әндерінен (Ἐμβατήρια) сақталған жалғыз өлең анапесттерде жазылған, оған дорийлік элементтер кіреді және оның нақтылығы күмәнді. Әскери тойларда орындалған элегиялар симпосий поэзиясы дәстүріне жатады, сонымен қатар соғысқа шақыру жанрының өкілі болып табылады. Гомер эпосынан тіл мен тақырыптық мәселелерді қабылдау осы жанрдың ерекшелігі. Мысалы, Тиртайдың 10.1–2 жолдары («Егер адам ерлікпен жаудың алдында опат болса, Отан үшін күресіп өлгені жақсы») Гомердің «Илиадасынан» Гектордың 15.494–7 сөздерін анық қайталайды: («Кімде-кім оққа немесе қылышқа ұшырап өлсе, өлсін. Әкесінің жерін қорғап өлгенге ұят жоқ»). Тиртайдың осы сияқты жағдайларда Гомерге қасақана сілтеме жасауы мүмкін: оның поэзиясы, басқа архаикалық авторлардың поэзиясы сияқты, аристократтық симпозиумдарда орындалғандықтан, эпикалық ерлік туралы сілтемелері оның аристократтық тыңдаушыларының жоғары мәртебесін мақтауға қызмет етті.

Поэтикалық стиль

Өлеңнің ең ұзын үш фрагменті (франц. 10–12) – идеалдық жауынгерді және оның жеке таңдауларымен байланысты ұятты немесе даңқты сипаттайтын толық немесе дерлік толық өлеңдер. Олардың поэтикалық сапасы біркелкі емес, кейбір көзге түсетін бейнелерді қамтиды, сондай-ақ ұтымсыз көшулер, қайталаулар мен артық сөздер де бар. Келесі жолдар осылардың біріне жатады (fr. 11, 27–34 жолдар, бұл жерде 1–8 жолдар деп аталады) және олар гоплиттер күштері арасындағы шайқастың айқын суретін береді. 1-жолдың мәнді сезімі түпнұсқа болып көрінеді, бірақ сөздік толығымен Гомерге тән. 5–7 жолдар Гомердің "Илиадасынан" (13.130–33) алынған болса да, маңызды айырмашылық бар: Гомер бір жақтың жақындап келуін сипаттайды, ал Тиртай екі жақтың гоплиттер стиліндегі шайқасын сипаттайды. Дегенмен, кейбір ғалымдар шайқастың сипаттамасын анахронизм деп санайды: мысалы, зымырандар гоплиттер соғысына тән емес еді. Бұл үзінді Тиртейдің жиі қолданатын тәсілдерінің бірін көрсетеді – күшейту үшін параллель тіркестерді пайдалану, кейде ол жалықтыратын қайталауға ұласады. Бұл жерде ол толған майданның сезімін беру үшін қолданылады.

Поэтикалық тақырып: Әскери идеология

Тиртай поэзиясында оның Спарта қоғамына тигізген әсерін көрсететін көптеген мысалдар бар. Осындай тақырыптардың бірі – әскери идеология және ол Спартада қалыптасуына қалай ықпал еткені. Біріншіден, Тиртайдың өлеңдері ежелгі грек ой-пікірін және Гомердің «Арете» деген ұғымын көрсетеді. Бұл ұғымның мәні – өте жақсы, ұлы болу деген не екенін білдіреді. Тиртай өз жұмысында бұл идеалды Спартаның жеке және топтық ортасында көрсете алады. 9-шы өлеңінде ол нағыз және ең жақсы Аретеге жету үшін осы ұғымды бірге көрсететін, біріккен топта болу керектігін көрсетеді. «Арете» ұғымын жазудың себебі – Спарта идеологиясы, ол Спарта жауынгерін ең батыл және патриоттық жауынгер етеді. Оның өлеңдері осы идеологияны алға жылжытуға көмектеседі деп болжауға болады, өйткені ол спарталықтардың ең күшті өзіне айналуы туралы үнемі насихаттайды. Ол осы ұғым төңірегінде жазса да, оны өзінің ойлау тәсілі ретінде қабылдамайды. Керісінше, ол «күшті шайқас рухы» туралы жазады. Әскери идеологияның тағы бір тақырыбы, Тиртайдың 9-шы өлеңінде анық көрініс тапқан, – топ ішіндегі ынтымақ идеясы. Фалангада өзінің ерекше «Арете» міндетін орындау үшін, адам өзімен бірге шайқасып жатқандардың алдыңғы қатарында тұруы керек. Бұл үшін Спарта адамы өз тобымен бірігуге міндетті. Соңында, Тиртай өлеңдеріне ешкімнің есімін жазбауды стилистикалық шешім ретінде таңдайды. Бұл жауынгердің мемлекет игілігіне қосқан үлесінде өзімшіл болмау керек деген ойды күшейтеді. Бұл Тиртайдың өлеңдерінде әскери идеологияны қолдануы Спарта жауынгерлеріне өз мемлекеті үшін белгілі бір жолмен өмір сүруге, соның ішінде батыл болуға және өлімде немесе шайқаста жеңіске жеткенде құрметке ие болатынын білуге әсер еткенін көрсетеді.

Басылымдар мен аудармалар

Ричард Полвеллдің ағылшын тіліндегі өлең аудармалары бар (1792). Бұған қоса, ағылшын ақыны және лауреат Х.Ж. Пайдың (1795) еліктеулері де кездеседі. Сонымен қатар, Ф. Каваллоттидің мәтіні, кіріспесі және түсіндірмелері бар (1898) итальян тіліндегі нұсқасы да бар. "Τεθνάμεναι γὰρ καλόν" (фр. 10 West) фрагментін ақын Томас Кэмпбелл аударған. Клоцтың (1827) басылымы әртүрлі елдердің соғыс әндеріне арналған диссертацияны қамтиды.