Кіріспе

Жоқ Малай тілі алғаш рет австронезиялық тілдер тобының бір бөлігі - көне малай тілдері ретінде белгілі алғашқы мыңжылдықта қолданылған. Екі мыңжылдықтың ішінде малай тілі халықаралық сауда, діни экспансия, отарлау және жаңа әлеуметтік-саяси үрдістердің дамуы арқылы шетелдік ықпалдың әртүрлі қабаттарынан туындаған әртүрлі даму кезеңдерін бастан өткерді. Малай тілінің ең көне түрі Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең алғашқы австронезиялық қоныстанушылар сөйлеген Proto Malayo полинезиялық тілінен тараған. Кейбір лингвистік зерттеушілердің айтуынша, бұл форма кейіннен ежелгі малай тіліне айналады, өйткені бұл аймаққа үнді мәдениеттері мен діндері енуді бастады, мүмкін, Кави мен Ренконг жазуларын қолданады. Ежелгі малай тілінде қазіргі кездегі кейбір терминдер бар, бірақ қазіргі заманғы сөйлеушілер үшін түсініксіз, ал қазіргі тіл 1303 жылы жазылған классикалық малай тілінде танымал. Малай тілі араб және парсы тілдеріндегі көптеген сөздердің аралас ағыны арқылы классикалық малай тіліне айналды. Бастапқыда классикалық малай тілі диалекттердің әртүрлі тобы болды, ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы малай патшалықтарының әртүрлі шығу тегін көрсетеді. Осы диалекттердің бірі 15-ші ғасырда Малаканың әдеби дәстүрінде дамыған, ақырында басым болды. Малакканың халықаралық саудаға ықпалы Малай тілінің сауда және дипломатиядағы лингва франка болып табылуына әкелді, бұл мәртебе Малай сұлтандықтары, Еуропалық отаршылдық дәуірі мен қазіргі заманның барлық кезеңінде сақталды. XIX-XX ғасырларда малай тілі грамматикалық жағынан елеулі жетістіктер мен лексикалық байытулар арқылы 800 000-нан астам сөз тіркесі бар қазіргі заманғы тілге айналды.

Прото-малай тілдері

Прото-малай тілі - бұл осы аймақтағы алғашқы австронезиялық қоныстанушылар сөйлейтін, тарихқа дейінгі дәуірде өмір сүрген деп есептелетін тіл. Оның ата-бабасы, Proto Malayo Polynesian тілі, Proto Austronesian-дан шыққан, кем дегенде 2000 жылы б.з.д. ықтимал, филиппин, Борнео, Малуку және Сулавеси аралдарындағы аустронезиялық халықтардың оңтүстікке қарай кеңейуі нәтижесінде Taiwan аралынан бөлініп шыға бастады. Прото-малай тілі Борнеода кем дегенде б.з.д. 1000 жылы айтылған және бұл барлық кейінгі малай диалектілерінің ата-бабалары тілі болды. Тілші ғалымдар жалпылай алғанда малай тілдерінің отаны Борнеода екендігіне келіседі, себебі оның географиялық таралуы ішкі аймақта, оның байланысқа байланысты емес өзгерісі және кейде консервативті сипаты. Бірінші мыңжылдықтың басында малай тілінде сөйлейтіндер қазіргі Суматра, Малай түбегі, Борнео, Лусон, Сулавеси, Малуку аралдары, Риау аралдары, Банка Белитунг аралдары және Жава Бали аралдарының жағалау аймақтарында қоныстар құрды.

Ежелгі малай тілі (7 - 14 ғасырлар)

Жалпы дәуірдің басында архипелагта Үндістан өркениетінің ықпалы күшейе түсті. Ежелгі тамил сөздіктерінің енуі мен таралуы және индуизм мен буддизм сияқты ірі үнді діндерінің ықпалымен ежелгі малай тілі ескі малай тіліне айналды. Біздің заманымыздың 4-ші ғасырына жататын деп саналатын Донг Йен Чау жазуы Тра Кьеудің солтүстік-батысында, қазіргі Вьетнамның Индрапура қаласының ескі Чампа астанасына жақын жерде табылды; дегенмен, оны Грехам Тургуд сияқты сарапшылар Ежелгі малай тілінде емес, Ежелгі Чам тілінде жазған деп санайды. Ежелгі малай тілінің ең көне даусыз үлгілері - біздің заманымыздың 7-ші ғасырындағы Орталық Явадағы Сожомерто жазуы, Индонезияның Оңтүстік Суматрадағы Кедукан Букит жазуы және Индонезияның Суматра, Ява, Сунда архипелагының басқа аралдары мен Филиппиннің Лусон аралдарында табылған 7-ден 10-ға дейінгі ғасырларға жататын бірнеше жазулар. Бұл көне малай жазуларының барлығы паллава, нагари немесе Үндістанның әсерінен суматралық қаріптер сияқты үнділік қаріптерді қолданған. Ежелгі малай жүйесі санскрит жазбаларына қатты әсер етеді. Бұл фонемалар, морфемалар, сөздіктер мен стипендияның ерекшеліктері, әсіресе сөздер үнді мәдениеттеріне жақын болған кезде, мысалы, пуджа, бакти, кесатрия, махараджа және раджа, сондай-ақ индус будда дініне қатысты. Шын мәнінде, кейбір малайлардың жеке дініне қарамастан санскрит тілінен алынған есімдері бар, мысалы, Үндістанның индуистік құдайлары немесе батырларының есімдері Путери / Путри, Путера / Путра, Вира және Вати. Индонезияның Оңтүстік Суматрадағы Шривиджай жазуларының көне малай тілі классикалық малай тілінің ата-бабасы деп айтылады. Алайда, кейбір лингвистердің айтуынша, ата-бабаларымыздан қалған немесе жоқ, бұл екеуінің арасындағы нақты қарым-қатынас проблемалық және белгісіз болып қала береді. Бұл батак тілінде кездесетін, бірақ классикалық малай тілінің ең көне қолжазбаларында кездеспейтін бірқатар морфологиялық және синтаксистік ерекшеліктердің және аффикстердің болуымен байланысты. Шривиджаян жазуларының тілі классикалық малай тілінің ата-бабасы емес, жақын туысы болуы мүмкін. Сонымен қатар, классикалық малай тілінің ең алғашқы дәлелі 1303 жылдан бастап Малай түбегінде табылған болса да, көне малай тілі 14 ғасырдың соңына дейін Суматрада жазбаша тіл ретінде қолданыста болды, бұл 1357 жылғы Букит Гомбак жазуы мен Адитяварман дәуірінің Танжунг Танах қолжазбасынан (13471375) дәлелденген.

Классикалық малай тілі (14-ден 18-ға дейінгі ғасырлар)

Классикалық малай дәуірі ислам діні аймақта тұрақтанғаннан кейін және оның мәртебесін мемлекеттік дінге көтеруден басталды. Исламдастыру және мұсылман әлемімен сауда-саттық өсуінің нәтижесінде бұл дәуір араб және парсы сөздіктерінің енуіне, сондай-ақ негізгі ислам мәдениеттерінің жергілікті малай мәдениетімен бірігуіне куә болды. Араб тіліндегі сөздіктердің ең алғашқы үлгілері Кави тілінде жазылған классикалық малай тілінде табылған. Дегенмен, классикалық малай тілі жарты ғасырдан астам уақыт бұрын, 1303 жылы Теренггану жазу тасында және 1468 жылы Пенгалан Кемпас жазуында, екеуі де Малай түбегіндегі, дәлелденгендей, радикалды түрде қалыптасты. Екі жазу да исламның мемлекеттік дін екендігіне дәлел болып қана қоймай, сонымен қатар джауи жазуының басым классикалық орфографиялық түрінің ең көне сақталған үлгісі болып табылады. Араб тілінен алынған әртүрлі терминдер жазылған, кейбіреулері әлі күнге дейін жазылған ұқсас жазулар Суматра мен Борнеоның басқа бөліктерінде де табылды. Классикалықтан бұрынғы малай тілі өз пішінін 15 ғасырдан бастап Малака және оның мұрагері Джохор Малай империясының алтын дәуірі кезінде дамып, жетілдірілді. Түрлі ұлттан шыққан 200 000 адам тұратын, сол кезде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі порт қаласы болғандықтан, Малакка әртүрлі мәдениеттер мен тілдердің балқыту қазандығына айналды. Араб, парсы, тамил және қытай тілдерінен көбірек қарыз сөздер сіңіріліп, бұл кезеңде классикалық малай әдебиетінің гүлденуі, сондай-ақ патшалық басшылық пен мемлекеттік басқарудағы кәсіби даму болды. Ежелгі малай тілінен айырмашылығы, Малаканың әдеби тақырыптары әдеби дәстүрге бухгалтерлік есеп, теңіз заңдары, несиелік ноталар мен сауда лицензияларын қосумен дәлелденген сәндік белле-летрлер мен теологиялық шығармалардан асып түсті. Бұл санаттағы кейбір көрнекті қолжазбалар - Undang Undang Melaka (Малака заңдары) және Undang Undang Laut Melaka (Малака теңіз заңдары). Әдеби дәстүр Мұхаммед Ханафии және Әмір Хамза сияқты әртүрлі шетелдік әдеби шығармалардың аудармаларымен және философия, тасаввуф, тафсир, тарих және басқа көптеген жаңа интеллектуалдық жазбалардың пайда болуымен Малай тілінде байытылды. Малаканың сауда, дін және әдеби өнім орталығы ретінде табысты болуы оны кейінгі ғасырларда көптеген ықпалды малай сұлтандықтарына мәдени сілтеме жасаудың маңызды нүктесіне айналдырды. Бұл классикалық малай тілінің аймақтың жалғыз лингва-франкасы ретінде маңыздылығының артуына әкелді. Этносаралық байланыс пен сауда арқылы классикалық малай тілі дәстүрлі малай тілінде сөйлейтін әлемнен тыс жерлерге тарады және Малайка Джохордың Малай Тенги (Жоғары малай) тілінен айырмашылығы Melayu Pasar ("Базар малай") немесе Melayu Rendah ("Түс Малай") деп аталатын сауда тілі пайда болды. Жохор аралы тіпті аралдың шығысындағы аймақтарға малай тілінің таралуына үлкен үлес қосты. Базар малай тілі пиджин болған деп есептеледі, мүмкін, малай, қытай және малай емес саудагерлердің арасындағы байланыс әсер еткен. Алайда ең маңызды оқиға - бұл пиджиндік малай тілінің креолдыққа айналуы, бұл Baba Malay, Betawi Malay және Шығыс Индонезия малай тілдері сияқты бірнеше жаңа тілдерді құруға әкелді. Ислам дінін тарату мен коммерциялық қызметтегі негізгі құрал болудан басқа, малай тілі дәстүрлі аймақтан тыс Ачех және Тернат сияқты патшалықтардың соты мен әдеби тіліне айналды және сонымен қатар Еуропалық отаршылдық державалармен дипломатиялық қарым-қатынаста пайдаланылды. Бұл туралы Тернат сұлтаны Әбу Хаят II-нің Португалия королі Иоанн III-ге 1521-1522 жылдар аралығында жазған дипломатиялық хаттарынан, Ачех сұлтаны Алауддин Рият Шаһтың 1602 жылы Шығыс Үндістан компаниясының капитаны сэр Генри Миддлтонға жазған хатынан және Ачех сұлтаны Искандар Муданың 1615 жылы Англия королі Джеймс І-ге жазған алтын хатынан дәлел бар. Бұл дәуірде шетелдіктердің сауда, дипломатиялық миссиялар мен миссионерлік қызмет мақсатында малай тілін үйренуге деген қызығушылығы артып келеді. Сондықтан көптеген кітаптар сөз тізімі немесе сөздік түрінде жазылды. Олардың ең көнесі - Малака сұлтандығының дәуірінде аударма бюросының Минг қызметкерлері құрастырған қытай-малай сөз тізімі. Сөздік Man la jia Yiyu (滿加譯語, Малаканың аударма сөздері) деп аталды және астрономия, география, маусымдар мен уақыт, өсімдіктер, құстар мен жануарлар, үйлер мен сарайлар, адамның мінез-құлқы мен денесі, алтын мен зергерлік бұйымдар, әлеуметтік және тарих, түстер, өлшемдер және жалпы сөздер сияқты 17 са�...

Қазіргі заманға дейінгі малай тілі (19 ғасыр)

XIX ғасыр Малай архипелагында Батыс елдерінің саяси және коммерциялық үстемдігі күшейген кезең болды. 1824 жылғы англо-голландтық келісімге сәйкес отаршылдық шекарасы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының оңтүстікте Шығыс Үндістанды тиімді колонизациялауына әкелді, ал Британ империясы Малай түбегінде және солтүстікте Борнеода бірнеше отаршылдықтар мен протектораттарды ұстады. Голландиялық және британдық отаршылар жергілікті тілдерді және мәдениеттерді, әсіресе малай тілін түсінудің маңыздылығын түсінгеннен кейін Лейден және Лондон сияқты университеттерде әртүрлі тілдік, әдеби және мәдени зерттеу орталықтарын құруға кірісті. Мыңдаған малай қолжазбалары мен малай мәдениетінің басқа да тарихи жәдігерлері жиналып, зерттелді. Латын қарпі қолданылуы әкімшілік және білім беру салаларында кеңейе бастады, осылайша ағылшын және голланд әдебиеттері мен тілдерінің әсері ағылшын тіліне еніп, біртіндеп тарай бастады. Сонымен қатар, баспа әдістерінің технологиялық дамуы, массалық өндірісті төмен бағамен қамтамасыз ету, малай тілінде жалпы оқылымға арналған авторлық қызметті арттырды, бұл даму кейінірек малай әдебиетін малай соттарындағы дәстүрлі орнынан алып тастады. Шын мәнінде, Абдулла өзі даниялық діни қызметкер Клаудиус Томсенге алғашқы белгілі малай журналын, христиан миссионерін, 1831 жылы Малакада "Бустан Ариффин" тақырыбында жариялауға көмектесті. Бұл алғашқы белгілі малай газетінен жарты ғасырдан астам уақыт бұрын болды. Абдулла Мунсий "Қазіргі заманғы малай әдебиетінің атасы" деп саналады, ол өз шығармаларын жариялаған алғашқы жергілікті малай. Бұл аралдарда тағы да көптеген танымал кітаптар жарық көрді, мысалы, үш елеулі классикалық әдеби шығармалар, Гурриндам Дуа Белас (1847), Бустанул Катибин (1857) және Селангорда туған Раджа Али Хаджидің Кітабы Пэнгётуан Бахаса (1858) осы уақытта Риу Линггада шығарылды. XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басында малай әдеби әлемін Риу Линга, Раджа Али Хаджидің немересі Раджа Айсия Сулейман сияқты әйел жазушылар да жандандырды. Бұл кітапта ол өзінің некеге тұруы мен дәстүрге және патша сарайындағыларға деген сүйіспеншілігінен бас тартады. Риу Лингганың ғалымдары XIX ғасырдың аяғында әртүрлі әдеби және интеллектуалдық іс-шараларға қатысатын алғашқы малай әдеби ұйымдарының бірі - Русидия клубын құрды. Бұл - жазу мен баспаға қатысты әр түрлі мәселелерді талқылаған малай ғалымдарының тобы. Бұл дәуірде басқа да танымал діни кітаптар болды, олар тек жергілікті жерлерде ғана емес, Мысыр мен Түркия сияқты елдерде де басылып шықты. Малай газеттерінің алғашқы мысалдары 1856 жылы Голландиялық Шығыс Үндістанда жарияланған Сурабайдағы Soerat Kabar Bahasa Malaijoe, 1876 жылы Сингапурда жарияланған Jawi Peranakan және 1893 жылы Британдық Малайяда жарияланған Тайпингтің Seri Perak. Тіпті, 1869 жылы Шри-Ланкада "Аламат Лангкапури" деп аталатын малай тіліндегі газет жарық көрді. Білім беру саласында Малака Джохордың малай тілі стандартты тіл ретінде қарастырылды және отарлы дәуірде мектептерде оқыту құралына айналды. 1821 жылдан бастап британдық отаршылдық үкімет Пенанг, Малака және Сингапурда малай орталы мектептерін құрды. Одан кейін аралдағы малай мемлекеттерінде көптеген басқалар пайда болды. Бұл даму малай сөздіктері мен грамматика кітаптары сияқты анықтамалық материалдарды басып шығарумен қатар, мектептер үшін оқулықтар жазуды тудырды. Бұдан басқа, британдық әкімшілікте малай тілін қолдануға маңызды серпін берілді, бұл әр мемлекеттік қызметшіге Малай тілінде арнайы емтихан тапсыруды талап етеді, бұл Straits Government Gazette 1859 басылымында жарияланған. Индонезияда Голландияның отаршылдық үкіметі Малакка Джохор малай тілін Риу-Лингада "Жоғары малай" деп таныды және оны Голландия мен жергілікті халық арасында байланыс құралы ретінде ілгерілетті. Бұл тіл Риуаудың ғана емес, Шығыс Суматра, Ява, Калимантан және Шығыс Индонезияның мектептерінде де оқытылды. 1922 жылы Перрақтың Танжунг Малим қаласында Сұлтан Идрис оқу-жаттығу колледжі (СИТК) құрылғаннан кейін бұл күш-жігер күшейтілді. 1936 жылы SITC-тің көрнекті малай ғалымы және оқытушысы За'ба классикалық малай тілінің құрылымын жаңғыртқан және бүгінгі таңда қолданылып жүрген малай тілінің негізі болған Pelita Bahasa атты малай грамматикасы кітаптар сериясын шығарды. Ең маңызды өзгеріс синтаксисінде болды, классикалық пассивті түрден қазіргі белсенді түрге. ХХ ғасырда аймақтың әртүрлі бөлігіндегі басқа қауымдастықтар, ұйымдар, мемлекеттік мек...