Кіріспе

Бельгиялық драматург және эссеші (1862–1949) Морис Полидор Мари Бернард Матерлинк (29 тамыз 1862 – 6 мамыр 1949), 1932 жылдан бастап граф (немесе конт) Матерлинк деп те белгілі, фламанд болған бірақ француз тілінде жазған бельгиялық драматург, ақын және эссеші. Ол 1911 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды, «оның көп қырлы әдеби қызметіне, әсіресе, қиялының байлығымен және поэтикалық ой-қиялымен ерекшеленетін драмалық туындыларына деген құрмет ретінде, олар кейде ертегі түрінде терең шабытты ашады, сонымен қатар оқырмандардың сезімдеріне әсер етіп, қиялын оятады». Оның туындыларындағы негізгі тақырыптар – өлім және өмірдің мәні. Ол «La Jeune Belgique» тобының жетекші мүшесі болды және оның пьесалары Символизм қозғалысының маңызды бөлігін құрайды. Өмірінің соңында Матерлинкке плагиат жасады деген сенімді айыптаулар тағылды.

Ерте өмір

Матерлинк Бельгияның Гент қаласында француз тілінде сөйлейтін бай отбасында дүниеге келді. Оның анасы Матильда Колетт Франсуаза (туған аты Ван ден Босше) бай отбасынан шыққан. Оның әкесі Полидор нотариус болған және олардың жеріндегі жылыжайларды күтіп-баптауды ұнататын. 1874 жылдың қыркүйегінде ол Сент-Барбе иезуит колледжіне жіберілді, онда француз романтиктерінің туындылары сынға алынып, тек діни тақырыптағы пьесаларға ғана рұқсат берілді. Бұл мектепте алған тәжірибесі оның католик шіркеуі мен ұйымдасқан дінге деген наразылығын күшейтті. Сол кездегі достасы – жазушы Чарльз ван Лерберг, оның өлеңдері мен пьесалары Символизм дәуірінің бастапқы кезеңінде бір-біріне әсер етіп, өзара ықпалдасты. Матерлинк оқу кезінде өлеңдер мен повестьтер жазған, бірақ әкесі оның заңгер болуын қалаған. 1885 жылы Гент университетінде заң мамандығын бітірген соң, ол бірнеше айды Францияның Париж қаласында өткізді. Ол жаңа Символистік қозғалыстың өкілдерімен танысты, олардың ішінде Вильер де л'Иль Адам ерекше көзге түсті, ол Матерлинктың келесі туындыларына зор ықпал етті.

Мансап

1890 жылы тамызда «Ле Фигаро» газетінің әдеби сыншысы Октав Мирбо «Принцесса Малейн» атты Метрлинктың алғашқы пьесасын жоғары бағалағаннан кейін, Метрлинк бірден көпке танымал болды. Келесі жылдары ол фатализм мен мистикаға толы символистік пьесалардың сериясын жазды, олардың ең маңыздылары – «Басқын» (1890), «Соқырлар» (1890) және «Пеллеас пен Мелисанда» (1892). Ол 1895 жылдан 1918 жылға дейін әнші және актриса Жоржетт Лебланкпен қарым-қатынаста болды. Лебланк оның келесі екі онжылдықтағы жұмысына ықпал етті. «Аглавейн мен Селизетт» (1896) пьесасымен Метрлинк кейіпкерлерді, әсіресе әйел кейіпкерлерді, өз тағдырларын өзілері бақылай алатындай етіп жасауға кірісті. Лебланк осы әйел кейіпкерлерді сахнада ойнады. Оның мансабы бойында мистицизм мен метафизика оның жұмысына әсер еткенімен, Метрлинк Символизмін экзистенциалдық стильмен бірте-бірте алмастырды. 1895 жылы актрисамен ашық қарым-қатынасына ата-анасының қарсылығынан кейін Метрлинк пен Лебланк Париждің Пасси ауданына көшіп барды. Католик шіркеуі оның испандық күйеуінен ажырасуына рұқсат бермеді. Олар Мирбо, Жан Лоррен және Пол Форт сияқты қонақтарды жиі шақырып, Нормандияда жаздарын өткізді. Осы кезеңде Метрлинк «Он екі ән» (1896), «Кейірімділердің қазынасы» (1896), «Бал арасының өмірі» (1901) және «Ариадна мен Көкбауыр» (1902) атты туындыларын жариялады. Осы кезеңде, 1914-1918 жылдардағы Ұлы соғысқа дейін, ол Еуропа бойынша үлкен дана және сол заманғы жоғары ойдың бейнесі ретінде кеңінен танылды. 1906 жылы Метрлинк пен Лебланк Францияның оңтүстігіндегі Грасса қаласындағы виллаға көшіп барды. Ол медитациямен және серуендеумен айналысты. Лебланктан эмоционалды түрде алыстағаннан кейін депрессияға ұшырады. Неврастения диагнозы қойылғаннан кейін, ол Нормандиядағы Сент-Вандрилл бенедиктин монастырын жалға алып, өзін емдеді. Монастырды жалға алып, оны химиялық зауытқа сатудан сақтап, Рим папасының батасын алды. Лебланк жиі абыстай киініп жүрді, ал үй ішінде дөңгелекті коньки киіп жүретін. Осы кезеңде ол «Гүлдердің ақыл-ойы» (1906) атты эссесін жазды, онда социалистік идеяларға деген ықыласын білдірді. Ол көптеген жұмысшылар одағына және социалистік топтарға қаржылай көмек көрсетті. Осы кезде ол өзінің ең үлкен жетістігін – «Көк құс» (1908, бірақ негізінен 1906 жылы жазылған) атты ертегі-драманы ойлап тапты. Станиславскийдің 1908 жылы Мәскеуде қойған, көркемдігімен ерекше көзге түскен «Көк құс» пьесасы бір ғасырдан астам уақыттан кейін де Мәскеуде балаларға арналған қысқартылған нұсқада қойылуда. «Гүлдердің ақыл-ойы» романын жазғаннан кейін депрессия мен жазу блогына тап болды. Бір-екі жылдан кейін одан айыққанмен, жазушы ретінде бұрынғыдай тапқырлық таныта алмады. Оның кейінгі пьесалары, мысалы, «Мари Виктория» (1907) және «Мария Магдалина» (1910) Лебланкқа басты рөлдер бергенімен, бұрынғы туындыларынан кемшіліктерімен ерекшеленді және кейде бұрынғы сюжеттерді қайталайтын. Сент-Вандриллде оның пьесаларының ашық ауадағы қойылымдары сәтті болғанымен, Метрлинк жеке өміріне қол сұғылып жатқанын сезінді. 1910 жылдың 11 маусымында анасының қайтыс болуы оның депрессиясын күшейтті. 1910 жылы «Көк құс» пьесасының репетициясы кезінде 18 жасар актриса Рене Дахонмен танысты. Ол оның көңілді серігі болды. Швед академиясының мүшесі Карл Бильдт ұсынғаннан кейін, ол 1911 жылы әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығын алды, бұл оның рухын көтеріп, жаңа күш берді. 1913 жылы ол ашық социалистік көзқарастарды ұстана бастады және ереуіл кезінде бельгиялық кәсіподақтармен бірге католик партиясына қарсы шықты. Ол мистиканы зерттей бастады және өзінің эсселерінде ғалам тарихын дұрыс түсінбегендіктен католик шіркеуін сынады. 1914 жылдың 26 қаңтарында Рим-католик шіркеуі оның барлық туындыларын «Қоршалған кітаптар тізіміне» енгізді. 1914 жылы Германия Бельгияны басып алған кезде Метрлинк француз шетелдік легионына қосылғысы келді, бірақ жасының қарттығына байланысты өтініші қабылданбады. Ол Лебланкпен бірге Грассадан Ницца маңындағы виллаға көшіп, өмірінің келесі он жылдығын сонда өткізді. Ол бельгиялықтардың батырлығы туралы сөздер айтты және соғысқа барлық немістерді кінәлады. Оның патриотизмі мен Германиядағы беделін жоғалтуға бейжай қарауы оған құрмет көрсеткенімен, саяси іс-әрекеттері оның қазіргі оқиғалардан жоғары тұрған ұлы дана ретіндегі беделін түсірді. Ниццада жүргенде ол «Стилмонд мэрі» (1918) атты пьесасын жазды, оны американдық баспасөз тез арада «Ұлы соғыс пьесасы» деп атады, ал 1929 жылы бұл пьеса британдық фильмге айналды. Ол сондай-ақ «Көк құс» пьесасының жалғасы болған «Құдалық» (1922) пьесасын жазды, ондағы басты кейіпкер Лебланктың бейнесінен емес еді. 1919 жылдың 15 ақпанында Метрлинк Дахонға үйленді. Ол Америка Құрама Штаттарына шақырылды, онда Сэмюэл Голдвин одан фильмдерге сценарийлер жазуын сұрады. Метрлинк ұсынған екі сценарий ғана сақталған, Голдвин олардың ешқайсысын қолданбады. Ол «Бал арасының өмірі» ромасына негізделген сценарий дайындаған. Бірнеше бетін оқығаннан кейін Голдвин кеңсесінен шығып, «Құдай-ау! Басты кейіпкер – бал арасы!» деп айғайлады. 1920 жылдан кейін Метрлинк театрға елеулі үлес қоймады, бірақ оккультизм, этика және табиғат тарихы тақырыбында эсселер жазуын жалғастырды. Осы туындыларға деген халықаралық сұраныс 1920 жылдардың басында күрт төмендеді, бірақ Франциядағы сатылымы 1930 жылдардың соңына дейін айтарлықтай деңгейде болды. Дахон 1925 жылы өлі туған бала тауып алды.

Плагиат

1926 жылы Матерлинк «Термиттер өмірі» (ағылшын тілінде «Термиттер өмірі» немесе «Ақ құмырсқалар өмірі») деген энтомологиялық кітап жариялады. Бұл кітап африкалық ақын және ғалым Эжен Марайс жазған «(Ақ) құмырсқаның жаны» кітабын плагиаттаған. Дэвид Биньелл Лондон университетіндегі зоология профессоры лауазымына тағайындалған кезде (2003) Матерлинктың еңбегін «академиялық плагиаттың классикалық мысалы» деп атады. Марайс Матерлинктің өзінің кітабында термиттер ұясының «органикалық біртүтастығы» тұжырымын қолданғанын айыптады. Марайс термиттер ұялары туралы ойларын Оңтүстік Африканың африкаанс тіліндегі баспасөз беттерінде жариялаған, «Die Burger» (1923 жылғы қаңтар) газетінде және «Huisgenoot» журналында 1925-1926 жылдар аралығында «Die Siel van die Mier» («(Ақ) құмырсқаның жаны») тақырыбымен термиттерге арналған мақалалар сериясы жарық көрген. Ол кезде африкаанс тілінде жарияланған құнды мақалалар фламанд және голланд тілдеріндегі журналдарда қайта басылатын. Марайс Лондондағы доктор Винфред де Кокқа жазған хатында Матерлинк туралы былай деп жазды: «Атақты автор маған өзімнің ең маңызды еңбегімнің бір бөлігін көшіру арқылы екіұшты мақтау айтты. Ол оқырмандарына менің кейбір теорияларыма (он жылдық қажырлы еңбектің нәтижесі) өз бетінше келгенімді түсіндіруге тырысты, бірақ ол өмірінде термит көрмегенін мойындайды. Мұның тек идеяның мәнін ұрлау емес екенін түсінуіңіз керек. Ол беттен бетке ауызша көшірген. Марайстың өмірбаяуын жазған Леон Руссо Марайстың осы дауға қуанғанын және одан пайда тапқанын айтады. Тағы бір плагиат айыптауы Матерлинктың «Monna Vanna» пьесасына қатысты, ол Роберт Браунингтің көпке танылмаған «Luria» пьесасының негізінде жазылған деп есептелді.»

Кейінгі өмірі

1930 жылы ол Францияның Ницца қаласында шато сатып алып, оны Орламонде деп атады, бұл ат оның «Quinze Chansons» шығармасында кездеседі. 1932 жылы Бельгия королі Альберт I оны граф титулымен марапаттады. 1940 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған мақалада ол Лиссабоннан «Неа-Геллас» грек лайнерімен АҚШ-қа келгені айтылған. Ол нацистердің Бельгия мен Францияға шабуылынан қашу үшін Лиссабонға қашып келген. Португалияда болғанда ол 1939 жылдың 27 шілдесі мен 17 тамызы аралығында Монте-Эсторильдегі «Гранде Отельде» тұрды. «Таймс» газеті оның сөзін келтірді: «Егер немістер мені ұстаса, мені бірден атып тастайтынын білдім, себебі мен «Стилмонд мэрі» атты пьесам арқасында Германияның жауы саналдым, ол пьеса 1918 жылғы неміс оккупациясы кезінде Бельгиядағы жағдайды көрсеткен». Америкаға бұрынғы сапарында болғандай, ол американдықтарды тым еркін мінезді, достыққа жақын және Францияға құштар деп тапты. Соғыс аяқталғаннан кейін ол 1947 жылдың 10 тамызында Ниццаға оралды. 1947 жылдан 1949 жылға дейін ол бүкіл әлемдегі жазушылар қауымдастығы – PEN International президенті болды. 1948 жылы Француз академиясы оған француз тіліне арналған медаль табыс етті. Ол 1949 жылдың 6 мамырында Ниццада жүрек талмасынан қайтыс болды.

Құрметтер

1920: Леопольд орденінің Ұлы кордоны. 1932: Патшалық жарлықпен Матерлинк графы атағы берілді. Бірақ, ол тіркеуге қажетті құжаттарды рәсімдеуді ұмытып, атақ ресми түрде бекітілмеді.