Кіріспе
Бразилияда СПИД ауруының алғашқы жағдайы 1982 жылы анықталды. Инфекция деңгейі 1980-ші жылдары экспоненциалды түрде көтерілді, ал 1990 жылы Дүниежүзілік банк 2000 жылға қарай 1,200,000 жағдайды болжады, бұл Бразилияның Денсаулық сақтау министрлігі мен көптеген халықаралық ұйымдар кейін хабарлаған нақты санынан екі есеге жуық. Оңтүстік және оңтүстік-шығыста бұл инфекцияның 75% немесе одан да көп бөлігі бар (Рио-Гранде-ду-Сул, Сан-Паулу және Рио-де-Жанейро). Солтүстік-шығыста халықтың 33 пайызы, ал ЖИТС-тің 10 пайызы ғана бар. Бразилиялық тәжірибе жиі басқа дамушы елдерге үлгі ретінде келтіріледі. Бұл елдердің арасында Бразилия үкіметінің халықаралық деңгейдегі даулы саясаты, мысалы, антиретровирустық дәрілерді (АРВ) жалпыға бірдей ұсыну, тәуекел топтарына қатысты прогрессивті әлеуметтік саясат және үкіметтік емес ұйымдармен ынтымақтастық.
Ауру таралуы
2019 жылы Бразилияда 920 000 адам ВИЧ/СПИД-пен өмір сүрді. 2019 жылы халықтың 0,60% -ы ВИЧ/СПИД-пен ауыратын. Бразилияның Денсаулық сақтау министрлігі 1986 жылы Ұлттық СПИД-ті бақылау бағдарламасының (NACP) негізін қалады. 1987 жылы ол ұлттық СПИД-ті бақылау комитетінің, ғалымдар мен азаматтық қоғам ұйымдарының мүшелерінен тұратын топтың қамқорлығына берілді. 1992 жылы бағдарлама қайтадан қайта құрылды, онда үкімет пен ҮЕҰ арасындағы байланыстарға көбірек көңіл бөлінді.
Жалпыға бірдей АРВ-мен қамтамасыз ету
Бразилияның АИТВ/ЖИТС-ке қарсы күрестің ең даулы элементі 1996 жылдың желтоқсанында No. 9313/1996 ж. бойынша АРВ- қарсы терапияның (АРТ) нұсқауларын диагностикалық нұсқаулар мен АРВ коктейлінің құрамын анықтайтын қолдаушы комитет жыл сайын жасайды. 2003 жылы 125 000 бразилиялық тегін АРТ-мен емделді. Бұл көрсеткіш СПИД-пен ауыратын барлық науқастардың 100 пайызын құраса, ал оның шамамен 20 пайызын ғана құрады. Алайда, 2004 жылы Бразилияда 322 амбулаториялық қызметте 87 000 науқас қамтылған. Кейбір авторлар ауруханаға жатқызу мен амбулаториялық көмек көрсетудің төмендеуін ескерсек, АРТ-ны жалпыға бірдей ұсыну саясаты шамамен 200 миллион доллар жинақтады деп айтады. Бразилия жағдайында кейбір адамдар денсаулық сақтау саласының жақсаруын басқа факторларға қарағанда АРТ-ға байланысты деп күмән келтірді. Мысалы, 2002 жылғы Дүниежүзілік банктің саясатты зерттеу жөніндегі жұмыс құжатында былай делінген: терапиялық шаралардың енгізілуі, мысалы, әртүрлі құрамдағы және байланыстағы антиретровирустық препараттар және/немесе денсаулықты қолдау мен қорғау шаралары, анық болса да, әлі толық зерттелмеген. 2003 жылы Бразилияда 1995 және 1996 жылдары диагноз қойылғандар туралы деректерді пайдалана отырып жүргізілген зерттеуде антиретровирустық емдеудің өмір сүрудің ең үлкен болжаушысы екендігі анықталды. Авторлар диагноз қойылған жыл, жоғары білім, жыныстық қатынас категориясы, жынысы, белгілі бір патогендердің болуы сияқты айнымалылардың барлығы біршама талдау кезінде өмір сүруді болжайды деп көрсетті; алайда көпшама талдау кезінде тек антиретровирустық емдеу, диагностикалық критерийлер және жұқтыру категориясы маңызды болып қалды. Авторлар 1980-1996 жылдар аралығында АРТ-тан басқа факторлар "өмір сүрудің өте жоғары өсуін түсіндіре алмайды" деген қорытындыға келді.
The impact caused by the introduction of therapeutic measures, like the antiretrovirals in their different compositions and associations and/or health promotion and protection measured, though evident, has not been completely explored yet. A 2003 study, using data from diagnoses occurring in Brazil in 1995 and 1996, found that antiretroviral treatment was the single greatest predictor of survival. The authors demonstrate that variables like year of diagnosis, higher education, sexual exposure category, gender, the presence of specific pathogens all appeared to predict survival in a univariate analysis; however, in a multivariate analysis only antiretroviral treatment, diagnostic criteria, and transmission category remained significant. The authors conclude that no factor other than ART "could reasonably explain the very large increase in survival observed" between the 1980s and 1996.
Әлеуметтік саясат
Бразилияның жауап беруі СПИД-ті жұқтырудың жоғары пайызын құрайтын топтарға қол жеткізумен сипатталады, соның ішінде үкіметтік емес ұйымдармен қарым-қатынас орнатылады. Мысалы, әлемнің көптеген жерлерінен айырмашылығы, презервативтер ерте және агрессивті түрде басымдыққа ие болды. Алғашқы жыныстық қатынаста презервативтер қолдану 1986 жылы 4% -дан 1999 жылы 48% -ға дейін, ал 2003 жылы 55% -ға дейін өсті, бұл мемлекеттік бағдарламалардың арқасында, олардың бағасын төмендету және олардың қол жетімділігін арттыру. Проституция топтары ақпараттық материалдар мен презервативтерді таратумен айналысты. Сондай-ақ, иіндерді алмасу бағдарламалары да іске асырылды. Есірткі инъекциясын қолданушылар арасында АИТВ таралуы 1999 жылғы 52% -дан 2001 жылы 41,5% -ға дейін төмендеді. 1994-1998 жылдар аралығында 12 ине алмасу бағдарламасы жүзеге асырылды; 2000 жылға қарай 40 бағдарлама жүзеге асырылды, бір жылдың ішінде 1,5 миллион шприц таратылды. Анадан балаға жұғудың да жойылғаны байқалады, ол 3% - ға дейін төмендеді, бұл ең дамыған елдерге ұқсас деңгей, ана мен балаға зидовудинмен емдеу режимдерін енгізу және емізуге қарсы ұсыныстар.
Дәрілік патенттер
1997 жылы АРТ-ның бір науқасқа шаққандағы орташа жылдық құны 4469 долларды құраған, ал дамыған елдердің көпшілігінде бұл көрсеткіш 10 000 доллардан асып, жылына 242 миллион долларды құраған. Алайда 2001 жылы Бразилияда ұлттық АРВ коктейліне кіретін 12 дәрі-дәрмектің 8-і жергілікті өндірісте өндірілді. Егер барлық дәрі-дәрмектер патенттелген импорт болса, онда АРВ бағдарламаларының құны 32 пайызға өседі. 1997 жылғы Бразилияның патенттік заңдарының 71-бабында шетелдік өнімдер Бразилияда патент берілгеннен кейін үш жыл ішінде өндірілуі тиіс деп талап етіледі. Егер шетелдік компания бұл талапты орындамаса, Бразилия жергілікті компанияға патент иесінің келісімінсіз дәрі-дәрмек өндіруге рұқсат бере алады. Бұл "міндетті лицензия беру" немесе "сауда-саттыққа шығу және соңғы шара ретінде" деп аталатын тактика. Сонымен қатар, 68-бап ең төменгі халықаралық дженерик ұсынысты берушіден "паралельді импорттауды" рұқсат етеді, бұл патент иесінің монополиясын да жояды. АҚШ ішкі фармацевтикалық лоббилердің ықпалымен Дүниежүзілік сауда ұйымының саудаға байланысты зияткерлік меншік құқықтарының аспектілері туралы келісімінің (ТРИП) шеңберінде импортталған өнімдерді кемсіту үшін 68-бапқа қарсылық білдірді; Көптеген компаниялардың ашуына орай, 71-бап шағымда қамтылмаған. Сонымен қатар, АҚШ Бразилияны "Ерекше 301" бақылау тізіміне енгізді, бұл "бір жақты санкцияларға" жол ашты, ал компаниялар Бразилия нарығынан толықтай шығамын деп қорқытты. Бразилия бұл заң патент иесі өзінің экономикалық күшін теріс пайдаланған жағдайда ғана қолданылады деп мәлімдеді, бұл TRIPS келісімінде арнайы рұқсат етілген. Егер бұл үрдіс жалғаса берсе, онда бүкіл әлемде СПИД пандемиясы күшейе түседі, өйткені Бразилияның әрекеті жаңа дәрілерді әзірлеу мен зерттеуді жалғастырудың негізі болып табылатын бүкіл құқықтық тәртіпті жояды. Фармацевтикалық компаниялар Бразилия нарығын жоғалтудан ғана емес, сонымен қатар Бразилия үлгісіне еліктеген басқа да дамушы елдердің әсерінен де қорқады. Үндістан сияқты ірі дамып келе жатқан елдер, үлкен өндірістік қуаттары мен дамып келе жатқан зияткерлік меншік жүйелері - бұл бөлмедегі шынайы фил. Бразилияда 2001 жылы 22 тамызда бірінші рет 71-бап қолданылды, ол кезде Бразилияның денсаулық сақтау министрі Хосе Серра Far Manguinhos - Бразилияның фармацевтикалық компаниясына Pfizer патенттелген, бірақ Бразилия нарығында Roche-ға лицензия берілген Nelfinavir препаратты өндіруге рұқсат берді. Бұл біржақты әрекет Roche және Merck компанияларының бес дәрі-дәрмектің бағасын 40-65%-ға төмендетуге келіскен келіссөздер тобын туғызды. Бразилия үкіметі таратқан жарнамада былай делінген: "Қозғалтқыштарға қарсы қолданылатын көптеген дәрі-дәрмектерді жергілікті өндіріспен өндіру есірткі өнеркәсібіне қарсы соғыс жариялау емес. Бұл - өмір үшін күресу". Бразилия 2007 жылдың мамыр айында алғаш рет Мерк компаниясы өндірген ефавиренцке қатысты осындай мәжбүрлі лицензия беру туралы үкімді жүзеге асырды. 2001 жылдың 14 қарашасында Катардағы ДСҰ конференциясында қол қойылған келісімдер ТРИП-ке мүше елдерге "адам денсаулығын қорғау шараларын қолдануға кедергі келтірмейді және кедергі жасамауы тиіс" деп қайтадан растады, оның ішінде "барлығына арналған дәрі-дәрмектер". 2005 жылы Бразилия АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігіне (USAID) хат жазып, 2003-2006 жылдар аралығында 48 миллион доллар көлемінде гранттан қалған бөлігін қабылдамай, жезөкшелікті айыптаудан бас тартты. Бразилияның жалпы СПИД-ті алдын алу стратегиясында контрацепция құралдарын тарату, халықты ауру туралы хабардар ету және ерікті тестілеу бойынша жезөкшелермен серіктестікті маңызды деп санайды. Денсаулық сақтау министрлігінің бір памфлетіне "Мария Сем Вергонха" (португалша "Шынық білмейтін Мария", сонымен қатар "Импатиенс сп. " , - деп жазды Мария Сем Ронга), аз киінген секс-қызметкер, ол жезөкшелерді өз жұмысына мақтануға және презервативтерді қолдануға шақырады. Бразилияда әлемдегі рим католиктерінің саны ең көп болғанына қарамастан, Бразилияның Рим католик шіркеуі тек қана профилактикалық стратегияларды талап етпейді, тек моральдық немесе діни мәселелерді мойындаудан бас тартқан үкіметтік бағдарламаларға қатысты ара-тұра "жеңіл шағымдарды" білдіреді. Леви мен Витория сияқты кейбір ғалымдар Бразилиялық модельді тек экономикалық даму деңгейі мен азаматтық қоғам секторлары ұқсас басқа елдерге ғана қолдануға болады деп айтады. Гальво Бразилиядағы ерекше жергілікті жағдайлар Бразилия тәжірибесі...