Кіріспе
Франция мен Германия Конфедерациясы арасындағы дипломатиялық дағдарыс (1840/41) Рейн дағдарысы - 1840 жылы Франция Корольдігі мен Германия Конфедерациясы арасындағы дипломатиялық дағдарыс. Бұл Франция министрі Адольф Тьердің Рейн өзенін Францияның шығыс шекарасы ретінде қайта қалпына келтіру талабынан туындады. Рейннің сол жағалауындағы аумақтар, француз әскерлері 1795 жылы жаулап алып, 1797 жылы ресми түрде қосылған, 1815 жылғы Вена конгресінен кейін Рейн провинциясын құрайтын неміс (негізінен прусиялық) бақылауына қайтарылды. 1840 жылғы шығыс дағдарысында дипломатиялық жеңілістен кейін Франция Рейнге назар аударды, ал Адольф Тьер бастаған француз үкіметі Рейнді Франция мен Германия арасындағы табиғи шекара ретінде қайта құру үшін сол жағалаудағы аймақтарға өз талаптарын қайталады. Бұл талаптар немістердің француздарға деген наразылығын оятты және екі жақта да ұлтшылдықты күшейтті. Францияда және Германияда жаңа ұлтшыл әндер жазылды және олар үлкен танымалдылыққа ие болды, ең танымалдары "Die Wacht am Rhein", "Der Deutsche Rhein" және "Lied der Deutschen" (Германияның ұлттық әнұраны 1922 жылдан бері). Ақырында, дағдарыс тыныш өтті, Тьер премьер-министр лауазымынан кетіп, Францияда татуластырушы үкімет орнатылды.
The Rhine crisis of 1840 was a diplomatic crisis between the Kingdom of France and the German Confederation, caused by the demand by French minister Adolphe Thiers that the river Rhine be reinstated as France's border in the east, at a loss of some of German territory. The territories of the Left Bank of the Rhine, which French troops had conquered in 1795 and formally annexed in 1797, had been returned to German (mostly Prussian) control after the 1815 Congress of Vienna, forming the Rhine Province. After a diplomatic defeat in the Oriental Crisis of 1840 France shifted its focus to the Rhine, and the French government, led by Adolphe Thiers, restated its claim to areas on the left bank, to re establish the Rhine as a natural border between France and Germany. These claims stoked resentment among the Germans against the French, and increased nationalism on both sides. New nationalist songs were written in France and Germany and achieved huge popularity, most famously the German songs "Die Wacht am Rhein", "Der Deutsche Rhein" and the "Lied der Deutschen" (the national anthem of Germany since 1922). In the end, the crisis passed peacefully, when Thiers resigned as prime minister and a more conciliatory government was installed in France.
1840 жылғы шығыс дағдарысы
Грекияның Тәуелсіздік соғысы мен орыс-түрік соғысы (1828-29 жж.) Осман империясын едәуір әлсіретті. 1831 жылы Мұхаммед Әли Египет (Осман Египеті Уәлиі), техникалық жағынан Осман сұлтанының вассалы, бірақ іс жүзінде едәуір тәуелсіздікке ие болды, Ұлы Сирияны (Леванттың көп бөлігін құрайтын) басқаруды талап етті. Мысыр әскерлері Палестина мен Сирияға көшіп, 1832 жылы Анатолияға жетіп, Мұхаммед Әлидің Сирияны бақылауында болғанына қарамастан, Сұлтанды қорғау үшін Ұлы державаның араласу қаупімен тоқтатылды. Франция Грекияның Тәуелсіздік соғысындағы түрік жеңісін 1830 жылы Алжирді басып алу мүмкіндігі ретінде қабылдады. Ол да Осман империясының вассалы болған еді. 1830 жылдары Мұхаммед Әлимен тығыз байланыста болды. 1839 жылы маусымда Осман әскерлері 1833 жылы берілген жерлерді қайтадан басып алуға тырысты, бірақ 24 маусымда қатты жеңілді, содан кейін 1 шілдеде Сұлтан Махмуд II туберкулезден қайтыс болды. Осман әскері Мұхаммед Әлиге қосылып, империяның құлдырауымен күресті. Ұлыбритания, Пруссия және Австрия Осман империясының тұрақсыздануы Ресейдің Дарданелл мен Балқанға ықпалын арттырады деп қорқытты. Ресей де Осман империясының толық құлдырауын тым қауіпті деп санады және қазіргі режимді қолдауға көмектесу арқылы өз ықпалын арттыру саясатын жүргізді. Осыған сәйкес, осы төрт держава 1840 жылы 15 шілдеде Лондон конвенциясына қол қойды, бұл Мұхаммед Алиге Сириядан кетіп, жаңа сұлтан Абдулмеджид I-ге бағынуға ультиматум болды. Франция басқа төрт держава келісімге француз қатысуынсыз алға жылжуға таңғалды.
Франциядағы саяси ахуал
1830-шы жылдардың аяғында Францияда шілделік монархияның саясаты өте тұрақсыз болды. Король Людовик Филипп I режиміне жоғары Bourbon желісін таққа қайтаруды көздеген легитимистер, Наполеон желісін таққа қайтаруды көздеген бонапартистер және монархияны республикаға қол жеткізу үшін тоқтатуға итермелеген республикашылар қарсылық көрсетті. 1839 жылдың наурыз айында өткен сайлауда солшылдар мен ұлтшылдардың коалициясы депутаттар палатасында айқын көпшілікке ие болды. Алайда солшыл топтар арасындағы даулар және корольдің монархияға қарсы партиялардың ықпалын азайту жөніндегі күш-жігері мамыр айында республикалық көтеріліс сәтсіз аяқталып, Луи-Филипптің берік қолдаушысы маршал Соулт бастаған жаңа үкіметке дейін жаңа кабинет құруға кедергі болды. Алайда, Соль бастаған үкімет тоғыз айдан кейін патшаның екінші ұлы, Немур герцогы Людовикке ұсынылған қалыңдық туралы салыстырмалы түрде аз дауыспен құлдырады. Соулттың орнын Адольф Тьерс бас министр болып иемденді. Людовик Филиппен ұнамайтын Тьер парламентаризацияның мықты жақтауы болды, ол шілде революциясындағы жетекші рөліне және Француз революциясы мен Наполеон дәуірі туралы тарихи жазбаларына байланысты революциялық және ұлтшыл істермен байланысты болды. Ол жақында парламенттік пікірталастарда ұлттық намыс пен революциялық кезеңдегі ұлттық құлшыныс туралы сөз қозғап, ұлттық намыспен ерекшелік білдірді. 1840 жылы тамыздағы Луи Наполеонның төңкеріс жасауға тырысуы сәтсіз болды, бірақ Францияның ішкі саяси жағдайының тұрақсыздығын одан әрі көрсетті.
Бельгия-Люксембург келісім-шарты
Рейн дағдарысына әсер еткен тағы бір фактор - 1839 жылы Бельгия мен Люксембург мәселесінің түпкілікті шешілуі болды. 1830 жылғы Бельгиялық революция Бельгияны Нидерландтар Корольдігінен бөлгенде, Нидерланд Корольдігімен жеке одақта Германия Конфедерациясының мүшесі Люксембург өз аумағының жартысынан астамын жоғалтты. Бұл бөлініс Лондон келісімінде (1839 ж.) бекітілді. Жоғалған аумақ негізінен неміс еместермен қоныстанғанмен, көптеген неміс ұлтшылдары Конфедерацияның өз аумағын жоғалтудан бас тартқанына ренжіді және батыста одан әрі аумақтық жоғалту қаупіне қатты бейімделген.
Француз талаптары
Францияда 15 шілдеде Лондон конвенциясының басқа төрт Ұлы держава қол қойған таңғажайып жариялануы 1814 және 1815 жылдары жеңіске жеткен французға қарсы ірі коалициялардың жаңартылуы ретінде қаралды. Францияның шеттетілуін ұлттықтар сыртқы саясат дағдарысы ретінде қарастырды, ал қоғамдық пікір "дипломатиялық Ватерлоо" туралы әңгіме болған кезде ұлттық бағытқа ауысты. 1840 жылы 1 тамызда либералды Le Constitutionnel газетінен бастап Рейнге шабуыл жасау талаптары таралды, сонымен қатар егістікті "өтемақы" беру туралы талаптар таралды. Осындай шақырулар тез арада бонапартистік және легитимистік газеттерге тарады. 1830 жылғы шілде революциясы кезінде болғандай, 1815 жылғы келісімдерді қайта қарау және революциялық кезеңде басым болған ұлтшылдықтың қайта жандануына қатты шақырулар болды. Тьер мен Луи Филип Франция соғысқа дайын емес екенін білгенімен, төрт Ұлы державаның одағына қарсы соғысқа дайын емес еді, олар халықтық ашу-ыза үкімет пен монархияға қауіп төндіретінін мойындады. Патшаның қолдауымен Тьер блефке жүгінді: ол Рейн шекарасын қалпына келтіруге және Рейннің сол жағалауын қайта қосуға шақырды. Бұл талапты қолдап, ол 1840 жылы 5 тамызда резервті шақырды, шекараға жақын күштерді жұмылдырды, қару-жараққа арналған мемлекеттік қарыз берді және Париждің айналасында ауқымды бекініс жобасын бастады. Тьерс Мохаммед Алидің Сирияда тұра алатынына үміттенді, ал Франция қайта келіссөздер жүргізу үшін қысым жасады.
Германияның реакциясы
Германияда да осындай ұлтшылдық толқын пайда болды. Әсіресе, батыс штаттарда Германия Конфедерациясы, Франкофобия және соғыс истериясы баспасөзде кең тараған. Кейбіреулер Францияның Альзас пен Лотарингияны (неміс тілді халық көп тұратын шекара аймақтары) қайтарып алуын талап етті. Басқа жерлерде, әсіресе шекарадан алыста, жауаптар әлдеқайда тыныш болды, бірақ наразылықта неміс ұлтшыл идеяларының күші көрінді. Француз ұлтшылдары 1815 жылғы қоныстардың әділдігіне күмән келтіргендей, кейбір немістер Наполеон соғыстарынан кейін Франциядан елеулі аумақтық жеңілдіктерден бас тарту туралы шешімді күмәнге ұшыратты, кейбірлері Швейцарияны, сондай-ақ француз шекарасындағы бекіністерді аннексиялауға шақырды. Дағдарыс нәтижесінде неміс либералдары арасында айтарлықтай өзгерістер болды. 1840 жылға дейін Германия либералдары өте франкофильді және саяси бостандықты ұлттық бірліктен жоғары қоюға дайын болды. Көптеген адамдар Францияда жер аударылумен уақыт өткізді, Француз революциясы мен шілде революциясы жиі үлгі ретінде қарастырылды, ал француз жазушылары мен теоретиктері қатты ықпал етті. Рейн дағдарысы Францияны либералды парламентаризмнің континенталды бекінісінен революциялық рухтың милитаристік және шовинистік элементтеріне назар аударуға өзгертті, көптеген неміс либералдарын Франциядан алыстатып, көбірек ұлтшылдық либералды көзқарасқа қарай бұрды, бұл 1848-1849 жылдардағы неміс төңкерістерінде өте ықпалды болды. Конфедерация кезінде неміс әскерилерінің әлсіздігі айтарлықтай назарға алынды. Барлық Конфедерация мемлекеттерінің әскерлері, жабдықтары мен қаражатына сүйеніп, Германия Федеративтік армиясын үйлестіру өте қиын болды және кіші мемлекеттер екі Германия Ұлы державасы Пруссия мен Австрияға қатты тәуелді болды, олардың әрқайсысының Конфедерациядан тәуелсіз сыртқы саяси мақсаттары болды. Францияның батыстағы қылыштармен шайқасуы арқылы әлсіздіктің айқын көрінісімен Конфедерацияға одан әрі кірігу туралы өтініштер біраз күш алды. Әскери дайындықты арттыру және ынтымақтастықты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылданды. Пруссияның жаңа патшасы Фридрих Вильгельм IV Германия Конфедерациясының әскерін кеңейтуді және Майнц, Ульм және Раштаттың бекіністерін жақсартуды ұсынды, ал Бавария Корольдігі Гермерсхайм қалашығын салды. Пруссия мен Австрия француз шабуыл жасаса, әскери одаққа келісті. Алайда консервативті көшбасшылар Германияның бірігуіне қарай қадамдар жасамады және кіші мемлекеттердің билеушілері өздерінің тәуелсіздігін қорғауын жалғастырды.
Деэскалация және шешу
Король Тьерге өзінің бейбітшілікті қалайтынын, бұл позицияны министрлер кабинетінің көптеген мүшелері қолдады, себебі әскери дайындықтың нашар жағдайы және Алжирдегі әскери күш-жігер жалғасуда. Тьер отставкаға кетуді ұсынды, бірақ король оның отставкасынан бас тартты, ол британдықтардың Франция соғысатынына сенуін қалайды деп дәлелдеді. Шынында да, Нил өзенінің дельтасын блокадалаған ағылшын және австриялық флоттары Мысырға шабуыл жасамай, шығысқа қарай Сирия порттарына қарай жылжи бастады. 1840 жылдың қыркүйегінде британдық, австриялық және османдық күштер бірнеше сириялық порттарды мысырлықтардан бомбалап, басып алды. Мұхаммед Алидің Леванттағы әскери позициясы сақталмайтын болды. Қазан айында король Тьердің жыл сайынғы депутаттар палатасына жолдауынан өзі тым қақтығысты деп санайтын бірнеше жолдарды соқты. Тьер қайтадан отставкаға кетті, ол 1840 жылы 29 қазанда қабылданды. Тьердің орнын оның бұрынғы президенті маршал Сольт басқарды, оның үкіметі басқа Ұлы державалармен татуласу жолын ұстады, Еуропадағы аумақтық жеңілдіктер туралы кез келген талапты тастап, Еуропа концертіне қайта қосылуға тырысты. Әскери басымдылығына қарамастан, Ұлы державалар Мұхаммед Әлиді Мысырда биліктен шығарудан бас тартты. Бұл келісім оның Сириядағы бұрынғы жеңістерін жойып, әскері мен флотын қысқартқанмен, Мысырдағы орнын қайта бекітіп, оны мұрагерлік етті, бірақ Османдық таққа бағынды. Жаңа кабинет, Гизотты Мемлекеттік хатшы етіп, татуластырушы бағытқа бет бұрды және барлық бес Ұлы держава Лондон тұйық конвенциясына қол қойды (13 шілде 1841 ж.)
Салдары мен маңызы
Жалпы Еуропа соғысының қаупі жойылғаннан кейін Рейн дағдарысының тікелей әсері Франция ішкі саясатынан тыс жерлерде шектеулі болды. Франция Рейннің сол жағалауы туралы талабын тастады және агрессивті үкімет консервативті басшылармен алмастырылды, бұл Францияны Еуропа концертіне қайта әкелді. Францияда, Тьер үкіметін құлатудан басқа, эпизод Францияның Революциялық және Наполеондық кезеңнің ұлттық және әскери идеалдарына сай келмеуіне деген халықтық көңіліне ұшыраған. Кейде 1848 жылы шілде монархиясының құлдырауына және Наполеондық династияның билікке оралуына ықпал еткен деп аталады. Алайда, дағдарыстың ең маңызды ұзақ мерзімді әсері Германиядағы ұлттық сезімнің жарылуы болды. Бұрын интеллигенция мен басқа да элиталардың аймағы болған Рейн дағдарысы әлеуметтік сыныптардағы неміс ұлтшыл сезімдерінің көрінісін көрсетті. Ол сонымен қатар французға қарсы сезім тудырды және неміс ұлтшылдығын франкофобиямен байланыстыруға көмектесті және неміс және француз либералдарының арасындағы достықты төмендеді. Дағдарысқа ұлтшылдық жауап Пруссияның Шлезвиг-Гольштейн мәселесіне және Люксембург дағдарысына және Конфедерациядан одан әрі аумақ жоғалту қаупіне қарсы өткір жауаптарына негіз болды. Германиядағы Рейн дағдарысының салдарын Генрих Хайне былай деп сипаттады: "Тирс біздің отанымызды Германиядағы саяси өмірді оятқан осы ұлы қозғалысқа итермеледі; Тирс бізді ұлтымыз ретінде аяғымызға тұрғызды".
Өлең және музыка
Бұл қақтығыс екі жақта да патриоттық және ұлтшылдық поэзияның жарылуына себеп болды. Германияда Rheinliedbewegung (Рейн әндері қозғалысы) "Сізге болмайды, еркін неміс Рейн" және "Die Wacht am Rhein" ("Рейндегі күзет") сияқты мыңдаған өлеңдер шығарды. Мұндай өлеңдер бүкіл елде ең табысты басылымдармен бірге әр газетте жарияланды және сол кездегі ең табысты композиторлардың кейбіреулері музыкаға бірнеше рет қойды. Француздар "Неміс Рейн" (Le rhin allemand) және "La Teutomanie" сияқты ирониялық өлеңдермен жауап берді. 1842 жылы Виктор Гюго "Le Rhin" атты саяхат кітабын жазды, ол Франциядан өз шекарасын Рейнге дейін кеңейтуді талап етеді.