Кіріспе

Декадент қозғалысы (французша décadence, decadence) - батыс Еуропадағы 19-ғасырдың соңында пайда болған көркемдік және әдеби қозғалысы. Декадент қозғалысы алдымен Францияда өркендеп, содан кейін бүкіл Еуропа мен АҚШ-қа тарады. Бұл қозғалыстың ерекшелігі - адам баласының қиялынан жоғары екеніне сену

Шолу

Декадация ұғымы XVIII ғасырдан басталады, әсіресе Монтескьедің жазбаларынан, Рим империясының құлдырауы (декадациясы) оның моральдық құлдырауы мен мәдени стандарттарын жоғалтуына байланысты болды деп ұсынған ағартушы философ. Латын тілінің ғалымы Дезире Нисар француз әдебиетін оқып, Виктор Гюго мен романтизмді Римнің құлдырауына теңеді. Ол сипаттамаларға қызығушылық, әдебиет пен өнердің дәстүрлі ережелерін ұстанудың жоқтығы және экстравагантты тілге деген сүйіспеншілік сияқты таныған үрдістер Декадент қозғалысының тұқымы болды.

Француздық декадент қозғалысы

Француздық декаденстің алғашқы ірі дамуы жазушылар Теофил Готье мен Шарль Бодлер бұл сөзді олар қарапайым "өнеркәсіп" деп санайтын нәрсені қабылдамау үшін мақтанышпен қолданған кезде пайда болды. Бодлер өзінің "Жұрттың гүлдері" атты 1857 жылғы басылымында өзін декадент деп атады және Римнің құлдырауын қазіргі заманғы ақындардың өз құмарлықтарын білдіру үлгісі ретінде жоғары бағалады. Кейін ол декаденция терминін дәстүрлі санаттардың толық, сезімтал көрініс іздеу үшін бүлінуін қамтиды. Бадлер туралы ұзақ кіріспеде 1868 жылы "Жұрттың гүлдері" кітабының басында Гаутье бастапқыда сыншы айтқандай декадент терминін қолданудан бас тартады, бірақ содан кейін Бодлердің өз терминдерінде декадент болуды мойындауға барады: әдемі және экзотикалық нәрсені артық көру, қиялға берілу оңайлығы және тілге қол жеткізу шеберлігінің жетілуі. Бельгиялық Фелисиан Ропс декадент қозғалысының осы алғашқы кезеңінің дамуына ықпал етті. Бодлердің досы, ол автордың өз өтініші бойынша Бодлер жазбаларының жиі суреттеуіші болды. Ропптар көркемдік әдеттерді бұзып, жұртшылықты қорқынышты, фантастикалық қорқынышпен таң қалдырды. Ол шайтандыққа қызығушылық танытты және жиі Шайтан мен Әйелдің қос қауіпін бейнелеуге тырысты. Кейде оның жалғыз мақсаты - өз ләззатын іздеп, өзін-өзі қорлайтын әйелдің суреті. Оның бейнелері қаншалықты қорқынышты және бұзық болса да, Ропстың табиғаттан тыс элементтерді шақыруы Бодлерді "күшті асқазан қажет ететін" поэзияға қарамастан, циникалық үмітті сақтайтын рухани хабардар ғаламға орналастыру үшін жеткілікті болды. Екеуі де өлім мен бүлінудің әр түрлі түрлерін ойлады. Артур Саймонс жазғандай, бұл авторлардың мақсаты "сезімді беру, сәттен сәтке әсер ету, өмірдің ыстық және қозғалысын сақтау" болды, ал олардың жетістігі, оның пікірінше, "денесіз дауыс, бірақ адам жанының дауысы". 1884 жылы өзінің декадент роман À rebours (ағылшынша: Табиғатқа қарсы немесе дәнге қарсы) романында Жорис Карл Гюйсманс декадент қозғалысының өзегіне үміткерлерді анықтады, ол Бодлерден жоғары отыр деп қараған сияқты: Пол Верлен, Тристан Корбиер, Теодор Ханнон және Стефан Малларме. Оның кейіпкері Des Esseintes бұл жазушыларды шығармашылықтары мен шеберлігі үшін мақтады, олар "жасырын және құнды идеяларды" зерттеу үшін "құпия тілді" қолданған кезде оны "жалған ләззатпен" толтырды. Бұл шығармаларды таңдау өнерге деген декаденттік көзқарас қалыптастырды, ол ақылсыздық пен ұтымдылыққа, графикалық зорлық-зомбылыққа, мәдени институттарға деген ашық пессимизмге және табиғи әлемнің визуалды логикасына немкетті қарауға мүмкіндік берді. Де Эссентес суреттеген түс көрінісі Фелисиан Ропстың суреттеген шайтандық кездесулер сериясына негізделген деп айтылады. Гюсманның жұмысының қарқынын пайдаланып, Анатоль Бажу 1886 жылы Декадент қозғалысын ресми түрде анықтап, ұйымдастыру үшін Le Décadent журналын құрды. Жазушылар тобы жай ғана ерінбей, ерінбей өмір сүруден қашуға тырыспады, сонымен қатар қоғамның үміті мен құндылықтарын шоқтай, қорқытады және бұзады, мұндай еркіндік пен шығармашылық тәжірибе адамзатты жақсартады деп сенді. Пауль Верлен бастапқыда бұл брендті Baju-ның жарқын маркетингтік таңдауы деп мақтады. Алайда, өзінің сөздерін пайдаланғанын және Артур Рембоға жалған түрде тиесілі "Le Décadent" баспасының шығармаларын көргеннен кейін, Верлен Бажуға жеке ашуланды, ақырында ол да лейблден бас тартты. Бұл қозғалыс негізінен символдыққа жол берді, өйткені Le Décadent 1889 жылы жабылды және Анатоль Бажу саясатқа бет бұрып, анархиямен байланысты болды. Декадацияны мәдени құлдыраумен байланыстырудан бастап, жалпы декадацияны өтпелі кезеңдермен және олардың пессимизм мен белгісіздік көңіл-күйімен байланыстыру жат емес. Францияда декадент қозғалысының жүрегі 1880 және 1890 жылдары, ғасырдың соңы немесе ғасырдың соңы болды. Рас, екі топ та Бодлерден идеологиялық шығу тегімен бөліседі және бір уақыт бойы олар өздерін жаңа, анти-құрылым әдебиетінің бір саласының бөлігі ретінде қарастырды. Олар бір топқа жататындай, біраз уақыт бірге жұмыс істеді, бірге жиналды. Дегенмен, символдар ретінде жалғасқандар мен декадент қозғалысында қалғандары үшін "диссиденттер" деп аталатын адамдар арасында айқын идеологиялық айырмашылықтар бар. Баджу мен оның тобының заманауи шығармалар жасағанына еш күмән жоқ, бірақ символшылдардың шығармалары көбірек күмән тудырады. Декаданстық, керісінше, өнердің атымен табиғатты кемсітеді. Мысалы, Гюйсманның "Табиғатқа қарсы...

Өнер туралы

Ақыр соңында, айырмашылық олардың өнерге деген көзқарасында көрінеді. Символизм - бұл мазмұнын ұсыну үшін емес, олардың символизмі нақты айта алмайтын үлкен идеяларды ойға салу үшін бар "символдардың" жинақталуы. Мореастың айтуынша, бұл әлемдегі заттар мен құбылыстарды "эзотерикалық бастапқы ақиқаттарға" байланыстыруға тырысу, оларға ешқашан тікелей жақындауға болмайды.

Декадент қозғалысының құлдырауы

Францияда декадент қозғалысы өзінің жетекші тұлғаларын жоғалтуды төтеп бере алмады. Декадент қозғалысына қатысы барлардың көбісі бастапқыда декадентпен еркін араласқаннан кейін символистерге айналды. Пауль Верлен мен Стефан Малларме олардың қатарында болды, бірақ екеуі де біраз уақыт бойы Бажуның "Ле Декаденті"мен байланысты болды. Кейбірлері декаденстік қозғалыстың күшті өкілдері болған, бірақ олар бұл қозғалыстан мүлдем бас тартты. Жоррис Карл Гюйсманс "Табиғатқа қарсы" романо-католик символистік шығармашылығы мен үмітті қабылдау жолында бастапқы нүкте ретінде қарастырды. Көптеген адамдар Декадент қозғалысының көркемдікке баса назар аударған көркемдіктің өз мүддесі үшін әсер еткен.

Богемия

Декадент қозғалысының шығармашылығына тап болған чех жазушылары ондағы өмірдің олар ешқашан біле алмайтын уәдесін көрді. Богемиялық декадент жазушылардан Карел Хлавачек, Арношт Прохаска, Жири Карасек зе Львович және Луиза Зикова болды. Чех жазушысы Артур Брейский "Декадент" журналының дүние-мүлкіне, сән-салтанат пен ләззат-көңілдікке деген құштарлығын толықтай қабылдады. Декадент қозғалысынан ол дендидің негізгі идеясын үйренді, ал оның жұмысы негізінен денди - бұл байлық пен сән-салтанатпен қоршалған, теориялық тұрғыдан қоғамнан жоғары, олар сияқты өлім мен үмітсіздікке ұшыраған кемел адам деген философияны дамытуға бағытталған.

Ұлыбритания

Жалпы экспозиция арқылы әсер еткен, сонымен қатар тікелей байланыс арқылы Британиядағы декаденттікпен байланысты алдыңғы қатарлы тұлғалар ирланд жазушысы Оскар Уайльд, ақын Алгернон Чарльз Суинберн және суретші Обри Бердсли, сондай-ақ басқа да суретшілер мен жазушылар болды. Басқалары, мысалы, Уолтер Патер, өздерінің шығармалары ұқсас идеалдарды бейнелесе де, бұл қозғалысқа қатысы жоқ деп шешті. Бадлер мен Верлен сияқты кейіпкерлердің ықпалы басым болғанмен, кейде француз қозғалысының толығымен құлдыраған мүшелерінің де ықпалы болды, мысалы, Дориан Грейдің суреті. Британдық декадент-тер өнерді өз пайдасы үшін жасау идеясын қабылдады, барлық мүмкін қалауларды жүзеге асырып, материалдық артықшылықты іздеді. Суинберн ағылшын-ирланд саясатын өлеңінде ашық түрде атап өтті: "Ұрылар мен кісі өлтірушілер, қолдары әлі қанға қызыл, тілдері өтіріктен қара. Олар жеке өмірлерінде де азғындыққа ұмтылды. Уайльдтың жасырын гомосексуалистік өмірі болды. Кейбір көркемөнершілер Бажу-эске деген ұлы дәуірдегі Декадент қозғалысының жыныстық қатынасқа деген көзқарасын тек қана ләззат актісі ретінде қарастырды, көбінесе материалдық рақат жағдайында. Олар қоғамды шоқтайтын, тек қана жанжал туғызатын нәрселерге баса назар аударған. Олардың арасында Константин Сомов, Калмаков, Николай Константинович және Николай Феофилактов болды.

Испания

Кейбір өнер тарихшылары Франсиско де Гояны Испаниядағы декаданстық қозғалыстың негіздерінің бірі деп санайды, бұл Франциядан 100 жыл бұрын басталған. Ол әділетсіздік пен қанаушылықты әшкерелеген. Алайда, Рамон Касас пен Хосе Мария Лопес Мезкитаны осы кезеңнің үлгілі суретшілері деп санауға болады. Олардың суреттері сол кездегі Испанияда болып жатқан әлеуметтік қақтығыстар мен полицияның қуғын-сүргінін бейнелейді. Испан жазушылары да осы қозғалысқа қосылуды қалады. Эмилия Пардо Базанның "Лос Пазос де Улоа" сияқты шығармалары бар, онда террор мен құлдырау тақырыптары пайда болады. El monstruo (Жаратылыс) - декадент қозғалысына жататын. Бірақ Декадаттық қозғалысты Fin de Siglo қозғалысымен қатарлады, Generación del 98 авторлары декадативті болып табылады: Рамон Мария дель Валле Инклан, Унамуно және Пио Бароха осы кезеңнің ең маңызды тұлғалары.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та танымал жазушылар мен суретшілер Декадент қозғалысымен байланысты. Байланысқа түскендер аудитория табу үшін күресті, өйткені американдықтар олар үшін Франциядағы фин-де-секульдің өнер түрлерін бағалауға асықты. Бұған ерекшелік ретінде "Нінева және басқа да өлеңдер" (1907) атты өлеңін жазған декадент ақын Джордж Сильвестр Виректі қарастырамыз. Вирек өзінің "Шам мен от" (1912) еңбегінде Америкаға алғысымды білдірмеуге ешқандай себеп жоқ деп жазды. Менің шығармаларымның басынан бастап бір мезгілде ең консервативті мерзімді басылымдар мен ең қарапайым журналдарда талқыланды. Мен өз еліме жаңа лирикалық серпін бердім. Мен жас американдық ақындардың тілдерін босаттым. Көптеген жас әншілеріміз маған Ниневидің [1907] жетістіктері пуритандық дәстүрдің қатал шынжырларын сындыруға талпындырды [Іске кіру xv. Ол француз декаданттарының ең азғын өмір салтын қабылдады және сол өмірді өзінің өлеңдерінде атап өтті. Ол кезде, негізінен Бажуның "Ле Декадент" шығармасынан бұрын, алкоголь мен азғындық тақырыбына арналған бұл қарапайым поэзия сәл табысқа жетті және Декадент қозғалысының бір бөлігі болғандардың қолдауы жоқ. Францисктің кіші інісі, жазушы Эдгар Салтус одан да көп табысқа жетті. Ол Оскар Уайльдпен қарым-қатынаста болды, және ол жеке өмірінде ыдырағандықты бағалады. Бір кездері оның шығармалары қозғалыстың идеалдары мен стилін бейнеледі, бірақ оның мансабының едәуір бөлігі дәстүрлі журналистика мен адалдықты мадақтаған көркем әдебиеттерде болды. Алайда, оның гүлденген кезінде көптеген қазіргі сыншылар, сондай-ақ басқа да құлдыраған жазушылар оны өздерінің бірі деп санады. 1930 жылы итальяндық өнер және әдебиет сыншысы Марио Праз ауру және эротикалық әдебиет туралы кең зерттеуді аяқтады, ол ағылшын тілінде "Романтикалық агония" (1933) деп аударылып, басылып шықты. Зерттеуге декадент жазулар (Бауделер мен Суинберн сияқты) кірді, сонымен қатар ол қараңғы, қатал немесе қандай да бір жолмен жыныстық деп санаған кез-келген нәрсе кірді. Оның зерттеулері 18-19 ғасырларға бағытталған. Оның пікірінше, мұндай әдебиеттің қауіптілігі - ол ауырсыну мен ләззат арасындағы инстинктивті байланысты табиғи емес түрде жоғарылатып, суретшілердің ниетіне қарамастан, өнердің негізгі рөлі мәдениетті тәрбиелеу және оқыту болып табылады.