Кіріспе

Бас әкімшілік қызметкер және БҰҰ басшысы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (БҰҰ Бас хатшысы немесе UNSECGEN) – Біріккен Ұлттар Ұйымының бас әкімшілік қызметкері және Біріккен Ұлттар Ұйымының алты негізгі органының бірі – Біріккен Ұлттар Ұйымының Хатшылығының басшысы. Бас хатшының және Хатшылықтың рөлі Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының XV тарауында (97-101-баптар) белгіленген. Дегенмен, лауазымның талаптары, іріктеу процесі және қызмет мерзімі интерпретацияға ашық; олар дәстүрмен қалыптасқан.

Таңдау және қызмет мерзімі

Бас хатшы Қауіпсіздік Кеңесінің ұсынысы бойынша Бас Ассамблея тағайындайды. Ұсыным Қауіпсіздік Кеңесінен келуі керек болғандықтан, Кеңестің бес тұрақты мүшесінің кез келгені кандидатураға вето қоя алады. Көптеген бас хатшылар орта державалардан келген келісім кандидаты болып табылады және олардың бұрынғы жетістіктері шектеулі. Жұмысқа қабылдау үшін ресми емес талаптар бұрынғы таңдауларда қалыптасқан. Тағайындалған адам Қауіпсіздік Кеңесінің бес тұрақты мүшесінің азаматы бола алмайды. 1997 жылғы Бас Ассамблеяның 51/241 қарары «үздік кандидатты» тағайындағанда, тағайындалған адамның ұлттық тегінің аймақтық (континенттік) ротациясына және гендерлік теңдікке тиісінше мән беру керектігін атап өтті, бірақ әлі бірде-бір әйел бас хатшы болып қызмет еткен жоқ. Бүгінгі күнге дейін барлық тағайындалғандар карьералық дипломаттар. Екі толық мерзімге шектеу 1981 жылы Қытай Курт Вальдхаймның үшінші мерзіміне қарсы рекордтық 16 вето талқылауы кезінде белгіленді. 1981 жылдан бері ешбір бас хатшы үшінші мерзімге ұмтылған жоқ. Таңдау процесі жасырын және көбінесе пап конклавымен салыстырылады. 1981 жылдан бері Қауіпсіздік Кеңесі бірнеше іріктеу дауыс берулерде жасырын дауыс береді; содан кейін жеңімпаз кандидатураны Бас Ассамблея ратификациялау үшін ұсынады. Бас Ассамблея ешқашан бірде-бір кандидатураны қабылдамаған, және 1950 жылы БҰҰ ветосына қарамастан бір ғана кандидатураға дауыс берілді. 2016 жылы Бас Ассамблея мен Қауіпсіздік Кеңесі алғаш рет кандидатураларды іздеді және ашық пікірталастар өткізді. Дегенмен, Қауіпсіздік Кеңесі жеке дауыс берді және бұрынғы таңдаулардағы сияқты процесті сақтады, бұл Бас Ассамблея президентінің «мүшелік күткендей болмайтынын және ашықтық пен жариялылықтың жаңа стандартына сай келмейтінін» айтуына себеп болды.

Құзыреті мен міндеттері

Бас хатшының рөлі адвокат, дипломат, мемлекеттік қызметкер және бас атқарушы директордың функциялары мен жауапкершіліктерін біріктіреді. БҰҰ Жарғысы бас хатшыны БҰҰ-ның "бас әкімшілік лауазым иесі" деп белгілейді және оларға БҰҰ-ның басқа органдары "тапсырған басқа да функцияларды" орындауға мүмкіндік береді. Жарғы сондай-ақ бас хатшыға "өзінің пікірінше халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қауіпсіздікке бұрыстыруы мүмкін кез келген мәселе туралы" Қауіпсіздік Кеңесін хабардар етуге құқық береді. Бұл ережелер лауазымдағы адамдарға олардың жеке қалауларына, біліктіліктеріне немесе жағдайларына сәйкес түрлі рөлдерді атқаруға кең мүмкіндік береді деп түсіндіріледі. Бас хатшының күнделікті міндеттеріне хатшылықтың қызметін және міндеттерін бақылау, Біріккен Ұлттар Ұйымы органдарымен отырыстарға қатысу, әлемдік көшбасшылармен, үкімет шенеуніктерімен және басқа да мүдделі тараптармен кеңесу, сондай-ақ әлемдік қоғаммен байланыс орнату және белгілі бір халықаралық мәселелерге назар аудару үшін әлемді аралау кіреді.

Бас хатшылардың тізімі

Жоқ. Портрет Бас хатшы Лауазымға кірген күні Лауазымнан кеткен күні Туған елі БҰҰ аймақтық тобы Саяси партия Ескертулер Міндетін атқарушы 24 қазан 1945 2 ақпан 1946 Ұлыбритания Батыс Еуропа және басқалары Либералдық Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1945 жылдың тамызында Біріккен Ұлттар Ұйымының Дайындық комиссиясының атқарушы хатшысы болып тағайындалды. 1945 жылдың қазанынан 1946 жылдың ақпанына дейін, бірінші бас хатшы Тригве Ли тағайындалғанға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының міндетін атқарушы болды. БҰҰ Корея соғысына қатысқаннан кейін, Кеңес Одағы 1951 жылы Лидің қайта тағайындалуына вето қойды. АҚШ Кеңес Одағының ветосын айналып өтіп, Лиді Бас Ассамблеяға қайта тағайындауды ұсынды. Ли 46-5 дауыспен, сегіз дауыс қалыс қалды. Кеңес Одағы Лиге қарсылық танытты және ол 1952 жылы отставкаға кетті. 10 сәуір 1953 18 қыркүйек 1961 Швеция Батыс Еуропа және басқалары Тәуелсіз Бірнеше кандидаттарға вето қойылғаннан кейін Хаммаршельд Қауіпсіздік Кеңесі қабылдайтын нұсқа ретінде пайда болды. 1957 жылы екінші мерзімге бір ауыздан қайта сайланды. Кеңес Одағы Конго дағдарысы кезінде Хаммаршельдтің БҰҰ-ға басшылық жасауына ашуланып, бас хатшы лауазымын үш адамнан тұратын атқарушы органмен ауыстыруды ұсынды. Батыс елдерінің қарсылығына тап болған Кеңес Одағы бұл ұсынысынан бас тартты. 1961 жылы Хаммаршельд Солтүстік Родезияда (қазіргі Замбия) ұшақ апатында қаза тапты. Хаммаршельдке 1961 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығы табысталды. Міндетін атқарушы 3 қараша 1961 30 қараша 1962 Бирма Азия-Тынық мұхиты Тәуелсіз Хаммаршельдті алмастыру процесінде дамушы елдер еуропалық және американдық емес бас хатшыны талап етті. У Тант ұсынылды. Алайда француздықтардың (Тант Алжирдің тәуелсіздігі жөніндегі комитеттің төрағасы болды) және арабтардың (Бирма Израильді қолдады) қарсылығына байланысты Тант Хаммаршельдтің қалған мерзіміне ғана тағайындалды. Ол Азиядан шыққан тұңғыш бас хатшы болды. Келесі жылы, 30 қарашада Тант 1966 жылдың 3 қарашасына дейін толық мерзімге бір ауыздан қайта сайланды. 1966 жылдың 2 желтоқсанында Бас Ассамблеяның сессиясында Тант Қауіпсіздік Кеңесінің бірталай дауысымен бас хатшы болып қайта тағайындалды. Оның бес жылдық өкілеттігі 1971 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды. Тант үшінші рет сайлауға қатыспады. 1 қаңтар 1972 31 желтоқсан 1981 Австрия Батыс Еуропа және басқалары Халықтық Вальдхайм бас хатшы болу үшін сыпайы, бірақ тиімді науқан бастады. Қытай мен Ұлыбританияның бастапқы ветоларына қарамастан, үшінші турда Вальдхайм жаңа бас хатшы болып сайланды. 1976 жылы Қытай бастапқыда Вальдхаймның қайта сайлануына кедергі келтірді, бірақ екінші дауыс беру кезінде жеңілді. 1981 жылы Вальдхаймнің үшінші мерзімге қайта сайлануына Қытай кедергі келтірді, ол оның таңдауына 15 турда вето салды. Қытай үкіметі Вальдхаймның ветосын бұзғанының ресми себептері әлі күнге дейін белгісіз болса да, сол кездегі кейбір бағалаулар бұл Қытайдың Үшінші әлем елдері, әсіресе Америкадан, кандидатура беруі керек деген сенімінен туындаған деп санайды; алайда оның нацистік соғыс қылмыстарына қатысы бар деген мәселе де қалды. 1986 жылдан 1992 жылға дейін Вальдхайм Австрия президенті болды, бұл оны мемлекет басшысы лауазымына көтерілген алғашқы бұрынғы бас хатшы етті. 1985 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі БҰҰ соғыс қылмыстары жөніндегі комиссиясы Вальдхаймды Вермахтағы қатысына байланысты соғыс қылмыскері деп атағандығы белгілі болды. Бұл құжаттар БҰҰ мұрағатында сақталған. 1 қаңтар 1982 31 желтоқсан 1991 Перу Латын Америкасы және Кариб теңізі Тәуелсіз Пьер де Куэльяр Вальдхайм мен Қытай кандидаты Салим Ахмед Салимнің қайта сайлануы арасындағы бес апталық тұйықталудан кейін таңдалды. Перулік дипломат, Перудің БҰҰ-дағы елшісі болған кезінде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің президенті болып қызмет еткен Пьер де Куэльяр компромистік кандидат болды. Ол Америкадан шыққан тұңғыш және осы уақытқа дейін жалғыз бас хатшы болды. Ол 1986 жылы бір ауыздан қайта сайланды. 1 қаңтар 1992 31 желтоқсан 1996 Египет Африка Ұлттық Демократиялық 102 мүшелі Бейтараптық қозғалысы келесі бас хатшы Африкадан келуін талап етті. Бас Ассамблеядағы көпшілікке ие болған және Қытайдың қолдауымен "Бейлеспеушілдер қозғалысы кез келген жағымсыз кандидатты тоқтатуға қажетті дауыс жинады". Қауіпсіздік Кеңесі бес рет анонимді сауалнама жүргізді, бұл бірінші рет болды, ал Бутрос Гали бесінші турда 11 дауыспен жеңіске жетті. 1996 жылы АҚШ Бутрос Галидің...