У Тант: БҰҰ-ның үшінші бас хатшысы

Кіріспе

1961 жылдан 1971 жылға дейін БҰҰ Бас хатшысы Тхант (22 қаңтар 1909 жыл – 25 қараша 1974 жыл), құрметті атауы У Тхант, мьянмалық дипломат және 1961 жылдан 1971 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының үшінші бас хатшысы болды. Бұл лауазымға скандинавиялық емес адамның алғаш рет тағайындалуы еді. Ол осы лауазымда рекордтық 10 жыл мен 1 ай бойы қызмет етті. Пантанау қаласында туған Тхант Ұлттық орта мектепте және Рангун университетінде білім алды. Бірмадағы саяси жағдайдың шиеленіскен кезінде ол өзін ынталы ұлтшылдар мен британдықтардың адал қолдаушылары арасында сақтықпен ұстады. Тхант Бірманың алғашқы премьер-министрі У Нудың жақын досы болды және 1948 жылдан 1961 жылға дейін Нудың кабинетінде түрлі лауазымдарда қызмет етті. Тханттың тыныш және қарапайым мінезі әріптестерінің құрметіне бөленді. Ол 1961 жылы Бас хатшы болып тағайындалды, бұл оның ізашары Даг Хаммаршельд әуе апатында қаза болғаннан кейін алты апта өткен соң болды. Бірінші мерзімінде Тхант 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы кезінде АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди мен Кеңес Премьер-министрі Никита Хрущев арасындағы келіссөздерді жеңілдетіп, жаһандық апаттың алдын алуға көмектесті. Кейін, сол жылдың желтоқсан айында Тхант Конгодағы сепаратистік бүліктерді тоқтатып, «Грандслем» операциясын жүргізуді бұйырды. Ол 1966 жылдың 2 желтоқсанында Қауіпсіздік Кеңесінің бірауыздан қабылдаған шешімімен Бас хатшы қызметіне қайта тағайындалды. Екінші мерзімінде Тхант АҚШ-тың Вьетнам соғысындағы әрекеттерін ашық сынағанымен белгілі болды. Ол Африка мен Азияның бірнеше жаңадан тәуелсіз елдерінің БҰҰ-ға қабылдануын қадағалады. Ол үшінші мерзімге түсуден бас тартты және 1971 жылы зейнетке шықты. Тхант 1974 жылы өкпе рагынан қайтыс болды. Халықаралық аренадағы көрнекті мьянмалық дипломат және терең сенімді буддист болған ол мьянма халқының кеңінен құрметіне ие болды. Әскери үкімет оған ешқандай құрмет көрсетпеген кезде Рангунда тәртіпсіздіктер болды, оларды үкімет күшпен басып тастады, нәтижесінде көптеген адамдар зардап шекті.

Ерте өмір

Тхант төрт ұлының ең үлкені болып, колониялық Бірмадағы Пантанау қаласында жер иелері мен күріш саудагерлерінің орташа дәулетті отбасында дүниеге келді. Оның әкесі По Хнит Калькуттада білім алған, қалада ағылшын тілінде жақсы сөйлейтін жалғыз адам еді. Ол Бірма зерттеу қоғамының құрылтайшы мүшесі болды және Рангунда «The Sun (Thuriya)» газетін құруға көмектесті. Оның отбасы мүшелері этникалық бамарлар және шын ниетті буддистер болғанмен, Тхант Мьинт У (У Тханттың немересі) айтуынша, Тханттың әкесінің алысқан ата-бабалары «Индия мен Қытайдан келген адамдар, буддистер мен мұсылмандар, сондай-ақ шандар мен мондар» болған. Ол төрт ұлының да жоғары білім алуына үміттенді. Оның басқа ұлдары – Хант, Тхаунг және Тин Маунг саясаткерлер мен ғалымдар болып өсті. Әкесінің қайтысынан кейін Тхант төрт жылдық білімін аяқтауға шамасы келмейтініне сеніп, 1926 жылы Рангун университетінде екі жылдық оқытушылық сертификат алу үшін оқыды. Тұңғыш ұл ретінде ол отбасы алдындағы парызын, яғни жауапкершілігін орындауға тиіс болды. Университетте Тхант болашақ премьер-министр Нумен бірге Д. Г. Е. Холлдан тарих пәнін оқыды. Нуға алыс туысы Тхантты бақылауға кеңес берді, екеуі де жақын досқа айналды. Тхант Университет философиялық қауымдастығының хатшысы және әдеби және дебаттық қоғамның хатшысы болып сайланды. Рангунда Тхант «Бирма кітап клубының» және «Кітаптар әлемі» журналының негізін қалаушы Дж. С. Фурниваллпен кездесті, ол Тхантқа жақсы қызметке үміттеніп, төрт жылдық университет курсын аяқтап, мемлекеттік қызметке қабылдануға шақырды, бірақ Тхант бас тартты. Сертификат алғаннан кейін 1928 жылы ол Ұлттық орта мектепте аға мұғалім ретінде сабақ беру үшін Пантанауға оралды. Ол Фурнивалл мен Нумен үнемі хабарласып, мақалалар жазып, «Кітаптар әлемі» журналының аудармалар конкурсына қатысты. 1931 жылы Тхант Бүкіл Бірма мұғалімдік емтиханында бірінші орынды алып, жиырма бес жасында мектеп директоры болды. Тханттың ықпалымен оның досы Ну жергілікті мектептердің бастығы лауазымын иеленді. Тхант «Тхилава» деген псевдониммен бірнеше газетке және журналға үнемі мақалалар жазып, көптеген кітаптарды, соның ішінде Ұлттар лигасы туралы кітапты аударды. Оның басты әсері Сэр Стаффорд Криппс, Сунь Ятсен және Махатма Ганди болды. Бірмадағы саяси ахуалдың шиеленіскен кезінде Тхант қызу ұлтшылдар мен британдық лоялистердің арасында орташа ұстанымды сақтады.

Thant, the eldest of four sons, was born in Pantanaw, Colonial Burma, to a moderately wealthy family of landowners and rice merchants. His father Po Hnit, who had been educated in Calcutta, was the only person in the town who could communicate well in English. He was a founding member of the Burma Research Society and had helped establish The Sun (Thuriya) newspaper in Rangoon. Although his family members were ethnic Bamars and devout Buddhists, Thant's father, according to Thant Myint U (U Thant's grandson), had distant ancestors who were "people from both India and China, Buddhists and Muslims, as well as Shans and Mons". He hoped that all his four sons would each earn a degree. His other sons, Khant, Thaung, and Tin Maung went on to become politicians and scholars. After the death of his father, Thant believed he would not be able to complete a four year degree and instead worked for a two year teaching certificate at Rangoon University in 1926. As the eldest son he had to fulfill his filial duties and responsibilities to the family. At university, Thant, together with future Prime Minister Nu studied history under D. G. E. Hall. Nu was told by a distant mutual relative to take care of Thant and the two soon became close friends. Thant was elected joint secretary of the University Philosophical Association and secretary of the Literary and Debating Society. In Rangoon, Thant met J. S. Furnivall, the founder of The Burma Book Club and The World of Books magazine, to which Thant regularly contributed. Promising a good post, Furnivall urged Thant to complete a four year university course and join the Civil Service, but Thant refused. After earning the certificate, he returned to Pantanaw to teach at the National High School as a senior teacher in 1928. He contacted Furnivall and Nu regularly, writing articles and participating in The World of Books translation competitions. In 1931, Thant won first place in All Burma Teachership Examination and became the school's headmaster by the age of twenty five. Urged by Thant, his friend Nu took the local superintendent of schools position. Thant regularly contributed to several newspapers and magazines under the pen name "Thilawa" and translated a number of books, including one on the League of Nations. His major influences were Sir Stafford Cripps, Sun Yat sen and Mahatma Gandhi. In the days of tense political climate in Burma, Thant stood moderate grounds between fervent nationalists and British loyalists.

Мемлекеттік қызметші

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар 1942 жылдан 1945 жылға дейін Бирманы басып алды. Олар Тхантты Рангунға білім беруді қайта ұйымдастыру комитетін басқару үшін шақыртты. Алайда, Танттың нақты билігі болмағандықтан, ол Пантанауға оралды. Пантанау орта мектептерінде жапон тілін оқыту міндетті болған кезде, Тхант бұйрыққа бағынбады және жапонға қарсы күреспен ынтымақтасты. 1948 жылы Бирма Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Нү жаңадан тәуелсіз болған Бирманың премьер-министрі болды және 1948 жылы Тхантты радио хабарларын тарату директоры етіп тағайындады. Сол кезде азаматтық соғыс басталған еді. Карен көтерілісі басталды, және Тхант бейбітшілік келісімдері үшін Карен лагерлеріне өмірін қауіпке тігіп барды. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, 1949 жылы көтерілісшілер оның туған қаласын, соның ішінде үйін өртеп жіберді. Көтерілісшілер майданды астана Рангунға дейін төрт шақырымға жеткізді, бірақ олар кері қайтарылды. Келесі жылы Тхант Ақпарат министрлігінде Бирма үкіметінің хатшысы болып тағайындалды. 1951 жылдан 1957 жылға дейін Тхант премьер-министрдің хатшысы болды, ол У Ну үшін сөздер жазып, оның шетелге саяхаттарын ұйымдастырды және шетелдік қонақтармен кездесті. Осы кезеңде ол У Нудың ең жақын серігі және кеңесшісі болды. Сондай-ақ, ол бірқатар халықаралық конференцияларға қатысып, 1955 жылы Индонезияда өткен Бандунг конференциясының хатшысы болды, ол Бейтараптық қозғалысының құрылуына әкелді. 1957 жылдан 1961 жылға дейін ол Біріккен Ұлттар Ұйымында Бирманың тұрақты өкілі болды және Алжирдің тәуелсіздігі мәселелері бойынша белсенді келіссөздер жүргізді. 1961 жылы Тхант БҰҰ Конго комиссиясының төрағасы болып тағайындалды. Бирма үкіметі оған Пидаунгсу Ситу орденінің қолбасшысы ретінде Маха Трей Ситу атағын берді.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы

1961 жылдың қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Даг Хаммаршельд Конгоға жол тартқанда ұшақ апатынан қаза тапты. Екі апта ішінде АҚШ және Кеңес Одағы Хантты Хаммаршельдтің қалған мерзіміне Бас хатшы міндетін атқарушы етіп тағайындауға келісті. Дегенмен, екі үлкен держава оның тағайындалуының мәліметтерін талқылауға тағы төрт апта жұмсады. 1961 жылдың 3 қарашасында Қауіпсіздік Кеңесі 168-ші қаулысында Тхантты ұсынды, ал Бас Ассамблея Тхантты 1963 жылдың 10 сәуірінде аяқталатын мерзімге бірауыздан тағайындады. Оның алғашқы мерзімінде Куба зымырандық дағдарысын сейілтудегі және Конгодағы азамат соғысын тоқтатудағы рөлі үшін оның еңбегі жоғары бағаланды. БҰҰ-да қызмет еткен кезінде ірі державалар арасындағы шиеленісті басуға ниеттенгенін де ол айтты.

Бірінші кезең: Куба зымырандары дағдарысы

Бір жылға жетпеген уақыт ішінде Тант Куба зымыран дағдарысын таратудың қиын міндетімен бетпе-бет келді – әлемнің ядролық соғысқа ең жақын келген сәті. 1962 жылғы 20 қазанда, хабарламалар жарияланбас бұрын екі күн өткен соң, АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди Тантқа Кубадағы совет зымырандары орналасқан жерлердің U-2 әуе барлау суреттерін көрсетті. Президент содан кейін Кубаға бет алған совет кемелеріндегі барлық шабуылдық қару-жарақты алып тастау үшін теңіз "карантинін" енгізді. Осы уақытта совет кемелері карантин аймағына жақындап келе жатты. Теңіздегі қақтығыстың алдын алу үшін Тант АҚШ-тың Кеңес Одағынан зымырандарды шығару шартымен басып кірмеу кепілдігін беруін ұсынды. Кеңес Премьер-министрі Хрущев бұл ұсынысты қолдап, одан әрі келіссөздерге негіз салды. Хрущев келіссөздер барысында зымыран жеткізілімдерін тоқтатуға келісті. Алайда, 1962 жылғы 27 қазанда Куба үстінде U-2 ұшағы атып түсірілді, бұл дағдарысты одан әрі ушықтырды. Кеннеди Бірлескен штабтар мен Атқару комитетінен (ExComm) Кубаға шабуыл жасау үшін үлкен қысым көрді. Кеннеди Танттың делдалдық рөл атқаруына үміттеніп, кейіннен ExComm және Бірлескен штабтарға былай деді: "Бізде U Thant бар, және біз U Thant ресейліктердің шығуына көмектесіп жатқанда кеме батып кеткенін көргіміз келмейді". Келіссөздер жалғасты. АҚШ Түркиядағы зымырандарды жоюға және Кубадағы совет зымырандарын алып тастау шартымен Кубаға ешқашан шабуыл жасамауға кепілдік берді. Тант Кубаға ұшып барып, Фидель Кастромен БҰҰ зымыран инспекторларына рұқсат беру және атып түсірілген U-2 ұшқышының денесін қайтару мәселелерін талқылады. Кеңес оның білмеуімен зымырандарды алып тастауға келіскеніне ашуланған Кастро БҰҰ инспекторларын қабылдаудан бас тартты, бірақ ұшқыштың денесін қайтарды. Тексеруді АҚШ барлау ұшақтары мен әскери кемелері теңізде жүргізді. Дағдарыс шешіліп, екі үлкен держава арасындағы соғысқа жол берілмеді.

Бірінші кезеңнің жалғасы: Конгодағы соғыс

Тханттың қайта тағайындалуы Кеңес Премьер-Министрі Никита Хрущевтің АҚШ Президенті Джон Ф. Кеннедиге жазған хаттарында Тхант туралы бірнеше жағымды пікір білдіргенінен кейін қамтамасыз етілді. 1962 жылдың қарашасында Бас Ассамблея Тхантты 1966 жылдың 3 қарашасында аяқталатын мерзімге Әрекет етуші Бас хатшыдан Бас хатшы лауазымына бірауыздан көтерді. Жеке себептерге байланысты, Тхант өзінің алғашқы тағайындалуынан бастап бес жыл өткен соң қызмет мерзімінің аяқталуын қалады.

Дегенмен, айқын бейбітшіл және шын ниетті буддист болғанына қарамастан, Тхант қажет болған жағдайда күш қолданудан тартынбады. 1962 жылы Конгодағы азаматтық соғыс кезінде Моиз Тшембе бастаған Катанга сепаратистері Конгодағы БҰҰ операциясы күштеріне (ONUC) бірнеше рет шабуыл жасады. 1962 жылдың желтоқсанында ONUC Катангада төрт күндік шабуылға ұшырағаннан кейін, Тхант ONUC-тің Катанганың барлық аймағында еркін қозғалуын қамтамасыз ету үшін «Грандслем» операциясын тапсырды. Операция шешуші болып табылды және сепаратистік көтеріліске біржола нүкте қойды. 1963 жылдың қаңтарына қарай сепаратистік астана Элизабетвилл БҰҰ-ның толық бақылауына көшті. Колумбия университетінде сөйлеген сөзінде Тхант 1964 жылдың ортасында Конгодағы Біріккен Ұлттар Ұйымының операциясын аяқтауды күтетінін мәлімдеді. Куба дағдарысын тарату және басқа да бейбітшілік сақтау жұмыстарындағы рөлі үшін Норвегияның Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты өкілі Тхантқа 1965 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығы берілетінін хабарлады. Ол қарапайымдылықпен: «Бас хатшы бейбітшілік үшін жұмыс істегенде, тек өзінің міндетін орындап жатқан жоқ па?» деді. Алайда, Нобель сыйлығы комитетінің төрағасы Гуннар Яхн Тхантқа сыйлық беруге қарсы болды, нәтижесінде сыйлық соңғы сәтте ЮНИСЕФ-ке берілді. Комитеттің қалған мүшелері сыйлықтың Тхантқа берілуін қалады. Бұл келіспеушілік үш жылға созылды, ал 1966 және 1967 жылдары ешқандай сыйлық табылған жоқ, Гуннар Яхн Тхантқа сыйлық беруді тиімді түрде тоқтатып тастады. Ашуға буырқанған Тханттың орынбасары және Нобель сыйлығының лауреаты Ральф Банч Гуннар Яхнның шешімін «У Тхантқа жасалған ауыр әділетсіздік» деп атады. 1964 жылдың сәуір айында Тхант Ватиканның өзін БҰҰ-ның тұрақты бақылаушысы ретінде тануын қабылдады. Бұл шешімге Бас Ассамблея мен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қатысы болған жоқ сияқты.

Екінші мерзім: Араб-израиль қақтығысы және Вьетнам соғысы

1966 жылы Тант екінші мерзімге қайта сайланбау ниетін білдірді. 1966 жылдың 2 желтоқсанында Бас Ассамблея, Қауіпсіздік Кеңесінің бірауыздан ұсынған ұсынысы бойынша, Тантты 1971 жылдың 31 желтоқсанына дейінгі мерзімге қайта тағайындады. Екінші мерзімінде ол ондаған жаңа Азия және Африка мемлекеттерінің БҰҰ-ға қабылдануын қамтамасыз етті және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қатысты күшті қарсылық танытты. Ол сонымен қатар БҰҰ-ның көптеген даму және қоршаған ортаны қорғау агенттіктерін, қорларын және бағдарламаларын құрды, оның ішінде БҰҰ Даму бағдарламасын (БҰҰДП), БҰҰ Университетін, Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму конференциясын, Біріккен Ұлттар Ұйымының Оқыту және зерттеу институтын (ЮНИТАР) және БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасын құрды. Араб елдері мен Израиль арасындағы алты күндік соғыс, Прага көктемі және одан кейінгі Чехословакияға кеңестік әскерлердің кіргізілуі, сондай-ақ 1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы, Бангладештің құрылуына әкелген, оның Бас хатшы ретіндегі қызмет ету кезеңінде болды. 1967 жылы Египет президенті Насердің өтініші бойынша Синайдан БҰҰ-ның бітімгерлік күштерін (ЮНЕФ) шығаруға келіскені үшін АҚШ пен Израиль тарапынан сынға ілікті. Египеттің тұрақты өкілі Тантқа Египет үкіметінің Синай мен Газа секторындағы ЮНЕФ-тің болуын тоқтатуға шешім қабылдағанын және күштерді мүмкіндігінше тезірек шығару үшін қадамдар жасауды сұрағанын хабарлады, оған Тант міндетті түрде келісуге тиіс болды. БҰҰ кейіннен: "Израиль өзінің аумағында ЮНЕФ-ті қабылдаудан бас тартқандықтан, күштерді тек шекараның египеттік жағына орналастыруға тура келді, демек, оның жұмысы толығымен Египеттің қабылдаушы ел ретіндегі келісіміне байланысты болды. Осы келісім алынғаннан кейін, оның жұмысын жалғастыру мүмкін емес болды" деді. Тант соңғы сәтте бейбітшілікке қол жеткізу үшін Каирге ұшып, Насерді Израильмен соғысқа бармауға көндіруге тырысты. Израильде оның дипломатиялық процестерсіз немесе кеңірек консультацияларсыз ЮНЕФ күштерін бір жақты түрде алып тастауы 1957 жылы Израильге берілген БҰҰ уәделері мен міндеттемелерін бұзу деп есептелді, оның негізінде Израиль сол кезде Синай мен Газадан шығып кеткен еді, және бұл "кейіннен Израильдің өзінің маңызды мүдделерін қайтадан Біріккен Ұлттар Ұйымының қолына тапсырудан бас тартуына себеп болды". Танттың АҚШ үкіметімен бұрынғы жақсы қарым-қатынасы Вьетнам соғысындағы американдық әрекеттерді ашық сынағаннан кейін тез нашарлады. Оның Вашингтон мен Ханой арасындағы тікелей бейбіт келіссөздерді құпия жүргізу әрекеттері Джонсон әкімшілігі тарапынан кейіннен қабылданбады. 1971 жылы Қытай Халық Республикасының Біріккен Ұлттар Ұйымына қатысу мәселесі, ұзақ жылдар бойы шешілмей келген мәселе, іске асырылды. Тант Қытай үкіметіне делегация жіберуді сұрап хат жолдады.

Thant announced in 1966 that he would not stand for a second term, On 2 December 1966, the General Assembly re appointed Thant to a term ending on 31 December 1971, on the unanimous recommendation of the Security Council. During his second term, he oversaw the entry into the UN of dozens of new Asian and African states, and was a firm opponent of apartheid in South Africa. He also established many of the UN's development and environmental agencies, funds and programmes, including the UN Development Programme (UNDP), the UN University, the United Nations Conference on Trade and Development, United Nations Institute for Training and Research (UNITAR), and the UN Environmental Programme. The Six Day War between Arab countries and Israel, the Prague Spring and subsequent Soviet invasion of Czechoslovakia, and the Indo–Pakistani War of 1971 leading to the birth of Bangladesh all took place during his tenure as secretary general. He was criticized in the US and Israel for agreeing to pull UNEF troops out of the Sinai in 1967 in response to a request from Egyptian president Nasser. The Permanent Representative of Egypt had informed Thant that the Egyptian government had decided to terminate UNEF's presence in the Sinai and the Gaza Strip, and requested steps that would withdraw the force as soon as possible, which Thant was obligated to accept. The UN afterwards stated, "Because Israel refused to accept UNEF on its territory, the Force had to be deployed only on the Egyptian side of the border, and thus its functioning was entirely contingent upon the consent of Egypt as the host country. Once that consent was withdrawn, its operation could no longer be maintained." Thant, by flying to Cairo in a last minute peace effort, tried to persuade Nasser not to go to war with Israel. In Israel, his abrupt unilateral withdrawal of UNEF without any diplomatic process or wider consultation was regarded as a violation of United Nations assurances and commitments given to Israel in 1957, on the basis of which Israel had withdrawn from Sinai and Gaza at that time, and it "thereafter inspired Israel's refusal to place her vital interests again in United Nations hands". Thant's once good relationship with the US government deteriorated rapidly when he publicly criticized American conduct of the Vietnam War. His secret attempts at direct peace talks between Washington and Hanoi were eventually rejected by the Johnson Administration. In 1971, the participation of the People's Republic of China in the United Nations, which was a long standing problem, was realized. Thant sent a message to the Chinese government asking China to send a delegation.

Зейнеткерлік

1971 жылғы 23 қаңтарда Тант "ешбір жағдайда" үшінші мерзімге Бас хатшы ретінде қызмет етуге дайын еместігін категорически мәлімдеді. 1971 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысын таңдау Қытай Халық Республикасының қатысуы күтілуіне байланысты кешіктірілді, ал Қауіпсіздік Кеңесі Танттың өкілеттігі аяқталуға екі апта қалғанда ғана дауыс беруді бастады. Екінші турда барлық үміткерлерге вето қойылғаннан кейін, Курт Вальдхайм үшінші турда АҚШ, Ұлыбритания және Қытай ветоларын келістіре алмағандықтан және барлығы қалыс қалғандықтан кездейсоқ түрде жеңіске жетті. Алдыңғы екі Бас хатшыдан айырмашылығы, Тант он жыл қызметтен кейін барлық ірі державалармен жақсы қарым-қатынаста зейнетке шықты. 1961 жылы, алғаш тағайындалғанда, Кеңес Одағы үш Бас хатшыдан тұратын "троика" формуласын енгізуге тырысты, олардың әрқайсысы "суық соғыс" блогын ұсынуы тиіс еді, БҰҰ-дағы үлкен державалар арасындағы теңдікті сақтау мақсатында. 1966 жылы, Тант қайта тағайындалғанда, Қауіпсіздік Кеңесінің бірауыздан қабылдаған шешімімен барлық ірі державалар Бас хатшы лауазымының маңыздылығын және оның жақсы қызметтерін растады, бұл Танттың еңбегіне жасалған айқын құрмет болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясына арналған қоштасу сөзінде Бас хатшы Тант "қызметтік жүктемелерден арылумен байланысты, бостандыққа ұмтылу сезімін" сезінгенін айтты. 1971 жылғы 27 желтоқсанда жарияланған редакциондық мақаласында "Нью-Йорк Таймс" газеті Тантты мақтап, "осы жанқияр бейбітшілдің дана кеңесі зейнетке шыққаннан кейін де қажет болады" деді. Мақала "У Танттың азаттығы" деп аталды. Зейнетке шыққаннан кейін Тант А. Стивенсон атындағы халықаралық қатынастар институтының аға ғылыми қызметкері болып тағайындалды. Өмірінің соңғы жылдарын ол шын глобалдық қоғамды дамыту және Бас хатшы болып қызмет еткен кезде насихаттауға тырысқан басқа да жалпы тақырыптар туралы жазуға және әрекет етуге арнады. Бас хатшы болып қызмет еткен кезінде Тант Бронкстағы Ривердейлде, 232-ші көшеге жақын, Пэлисайд және Дуглас даңғылдары арасындағы меншікте тұрды.

Өлім және мұра

Тант 1974 жылғы 25 қарашада Нью-Йорктегі Нью-Йорк пресвитериан ауруханасында өкпе ісігінен қайтыс болды. Себептеріне қарамастан, Не Вин Тхантты ешқандай ресми рәсімдерсіз жерлеуге бұйрық берді. Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде жатқан денесі Рангунға жеткізілді, бірақ әуежайда табын келген кезде ешқандай салтанатты эскорт немесе жоғары лауазымды шенеуніктер болған жоқ, тек білім министрінің орынбасары У Аун Тун ғана болды, ол кейін қызметінен босатылды. 1974 жылғы 5 желтоқсанда Тханттың жерлеу күні Рангун көшелерінде ондаған мың адам соңғы құрмет көрсету үшін жиналды. Тханттың табыты жерлеуге дейін бірнеше сағатқа Рангунның Кяйкасан жарыс жолында қойылды. Бірақ, табын зиратқа жіберілуге тиес болғанда, студенттер тобы оны ұрлап кетті. Студенттер Тхантты Рангун университеті студенттік одағының (РУСУ) бұрынғы аумағында жерледі, оны Не Вин 1962 жылғы 8 шілдеде жарып, қиратқан болатын. 5-11 желтоқсан аралығында студенттер РУСУ аумағында Тхантқа уақытша мазар салып, үкіметке қарсы сөздер айтты. 1974 жылғы 12 желтоқсан күні таңертең үкіметтік әскерлер кампусқа шабуыл жасап, мазарды күзеткен бірнеше студенттерді өлтірді, Тханттың табынын алып кетіп, Шведагон пагодасының жанындағы Кандаумин бақшасындағы мазарға қайта жерледі, ол жерде ол қазірге дейін жатыр. Рангун университетінің кампусына шабуыл жасалғаны және Тханттың табыны күштеп алынғаны туралы хабарды естіген көптеген адамдар Рангун көшелерінде тәртіпсіздік тудырды. Рангун және айналасындағы қалаларда әскери жағдай жарияланды. «У Тант дағдарысы» деп белгілі болған, студенттердің Не Вин үкіметінің Тхантқа деген немқұрайлылығына қарсы наразылығы Мьянма үкіметі тарапынан басып тасталды. У Тант Малайзияда құрметпен еске алынады, өйткені ол 1963 жылы елдің құрылуына қолдау көрсеткен.

Thant died of lung cancer at the NewYork Presbyterian Hospital in New York on 25 November 1974. Regardless of the reasons, Ne Win ordered for Thant to be buried without any official involvement or ceremony. From the United Nations headquarters in New York where he was laid in state, Thant's body was flown back to Rangoon, but no guard of honour or high ranking officials were on hand at the airport when the coffin arrived except for U Aung Tun, deputy minister of education, who was subsequently dismissed from office. On the day of Thant's funeral on 5 December 1974, tens of thousands of people lined the streets of Rangoon to pay their last respects. Thant's coffin was displayed at Rangoon's Kyaikasan race course for a few hours before the scheduled burial. The coffin of Thant was then snatched by a group of students just before it was scheduled to leave for burial in an ordinary Rangoon cemetery. The student demonstrators buried Thant on the former grounds of the Rangoon University Students Union (RUSU), which Ne Win had dynamited and destroyed on 8 July 1962. During the period of 5–11 December, the student demonstrators also built a temporary mausoleum for Thant on the grounds of the RUSU and gave anti government speeches. In early morning on 12 December 1974, government troops stormed the campus, killed some of the students guarding the makeshift mausoleum, removed Thant's coffin, and reburied it in Kandawmin Garden Mausolea near the Shwedagon Pagoda, where it has continued to lie. Upon hearing of the storming of the Rangoon University campus and the forcible removal of Thant's coffin, many people rioted in the streets of Rangoon. Martial law was declared in Rangoon and the surrounding metropolitan areas. What has come to be known as the U Thant crisis, the student led protests over the shabby treatment of Thant by the Ne Win government, was crushed by the Burmese government. U Thant is held in esteem in Malaysia, as he helped to endorse the formation of the country in 1963.

Жеке өмір

Тханттың үш ағасы болды: Хант, Тханг және Тин Маунг. Ол Доу Тэйн Тинге үйленді. Олардың екі ұлы мен бір қызы болды, бірақ екеуі де қайтыс болды; Маунг Бо сәби кезінде дүниеден озды, ал Тин Маунг Тхант Янгонға сапар барысында автобустан құлап көз жұмды. Тин Маунг Тханттың қоштасу рәсіміне жоғары лауазымды тұлғалар қатысты, және ол Революциялық Кеңестің 17 мүшесі, денсаулық сақтау және білім министрі коммодор Тхан Педің мемлекеттік қоштасу рәсімінен де әлдеқайда әсем болды. Тханттан қызы, асырап алған ұлы, бес немересі және бес шөбересі (үш қызы мен екі ұлы) қалды. Оның жалғыз немересі Тхант Мьинт У – тарихшы, БҰҰ-ның Саяси істер департаментінде бұрынғы жоғары лауазымды қызметкер және "Жоғалған іздер өзені" кітабының авторы, бұл кітаптың бір бөлігі Тхантқа арналған өмірбаян.

Сыйлықтар, марапаттар және ескерткіштер

Тант өзінің кішіпейілділігі және осыған байланысты жариялылықтан қашық болуы себепті сыйлықтар мен құрметтерді қабылдауға көбінесе тартынды. 1961 жылы У Ну үкіметінің берген Мьянманың екінші жоғары наградасынан бас тартты. 1965 жылғы Нобель сыйлығының төраға Гуннар Яхнның ветосы салдарынан ЮНИСЕФ-ке берілетінін білгенде, Уолтер Дорнның сөзінше, Тант «қуанышын жазды». Дегенмен, ол 1965 жылы Халықаралық түсіністік үшін Жавахарлал Неру сыйлығын және 1973 жылы Адам құқықтары саласындағы Біріккен Ұлттар Ұйымы сыйлығын қабылдады. Тант Карлтон университеті, Уильямс колледжі, Принстон университеті, Маунт-Холиоке колледжі, Гарвард университеті, Дартмут колледжі, Берклидегі Калифорния университеті, Денвер университеті, Свартмор колледжі, Нью-Йорк университеті, Мәскеу университеті, Куинс университеті, Колби колледжі, Йель университеті, Виндзор университеті, Гамильтон колледжі, Фордхам университеті, Манхэттен колледжі, Мичиган университеті, Дели университеті, Лидс университеті, Лувен университеті, Альберта университеті, Бостон университеті, Ратгерс университеті, Дублин университеті (Тринити колледжі), Лаваль университеті, Колумбия университеті, Филиппин университеті Дилиман және Сиракуза университетінен құрметті доктор (LL. D) дәрежесін алды. Сонымен қатар, ол Бірінші Универсалды шіркеуден діни доктор; Флорида халықаралық университетінен халықаралық құқық докторы; Хартфорд университетінен заң докторы; Колгейт университетінен азаматтық құқық докторы, құрметті доктор; Дьюк университетінен гуманитарлық ғылымдар докторы атағын алды. Оның есімін мәңгі есте сақтау үшін, Тант құрған БҰҰ медитация тобының жетекшісі Шри Чинмой U Thant Peace Award сыйлығын тағайындады, ол әлемдік бейбітшілікке қол жеткізуге үлкен үлес қосқан тұлғалар мен ұйымдарды марапаттайды. Медитация тобы Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтеріне қарама-қарсы Ист-Ривердегі шағын аралға да U Thant Island деп ат қойды. Куала-Лумпурдағы U Thant Road (У Тхант жолы) және Taman U Thant қалашығы да оның құрметіне аталды. 2013 жылдың желтоқсан айында, оның қызы Ай Ай Тхант және немересі Тхант Мьинт У бастаған күш-жігердің нәтижесінде Янгондағы Танттың үйі оның фотосуреттері, еңбектері және жеке заттарымен бірге музейге айналдырылды. 2013 жылдың қазан айында оның Пантанау үйінің жанында U Thant кітапханасының құрылысы басталды.

Thant was generally reluctant to receive prizes and honors due to his own humility as well as publicity associated with them. He declined Burma's second highest honor awarded to him by U Nu's government in 1961. When he was informed that the 1965 Nobel Prize would instead go to UNICEF due to Chairman Gunnar Jahn's veto, Thant, according to Walter Dorn, "recorded his pleasure". However, he did accept the Jawaharlal Nehru Award for International Understanding in 1965 and the United Nations Prize in the Field of Human Rights in 1973. Thant received honorary degrees (LL. D) from Carleton University, Williams College, Princeton University, Mount Holyoke College, Harvard University, Dartmouth College, University of California at Berkeley, University of Denver, Swarthmore College, New York University, Moscow University, Queen's University, Colby College, Yale University, University of Windsor, Hamilton College, Fordham University, Manhattan College, University of Michigan, Delhi University, University of Leeds, Louvain University, University of Alberta, Boston University, Rutgers University, University of Dublin (Trinity College), Laval University, Columbia University, the University of the Philippines Diliman, and Syracuse University. He also received the Doctor of Divinity from The First Universal Church; Doctor of International Law from Florida International University; Doctor of Laws from University of Hartford; Doctor of Civil Laws degree, honoris causa from Colgate University; Doctor of Humane Letters from Duke University. In his memory, Sri Chinmoy, the leader of the UN Meditation Group founded by Thant, established the U Thant Peace Award which acknowledges and honors individuals or organizations for distinguished accomplishments toward the attainment of world peace. The meditation team also named a tiny island in the East River opposite the headquarters of the United Nations U Thant Island. The road Jalan U Thant (U Thant Road) and the township Taman U Thant in Kuala Lumpur, Malaysia are also named in his honor. In December 2013, in an effort spearheaded by his daughter Aye Aye Thant and his grandson Thant Myint U, Thant's house in Yangon was being converted into a museum which would feature his photos, works and personal belongings. In October 2013, the building of an U Thant library near his Pantanaw house was underway.