Кіріспе
Ньютон Бут Таркингтон (29 шілде 1869 – 19 мамыр 1946) – американдық романист және драматург, «Ұлы Амберсондар» (1918) және «Алиса Адамс» (1921) романдарымен ең танымал. Ол Уильям Фолкнер, Джон Апдайк және Колсон Уайтхедпен қатар, Пулитцер сыйлығын бірнеше рет жеңіп алған төрт романисттің бірі. 1910-1920 жылдары ол АҚШ-тың ең көрнекті жазушысы деп есептелді. Оның көптеген туындылары фильмге түсірілді. 20 ғасырдың басында Таркингтон, Мередит Николсон, Джордж Эд және Джеймс Уиткомб Райли бірге Индиана штатында әдебиеттің алтын ғасырын құруға үлкен үлес қосты. Бут Таркингтон Индиана штатының Өкілдер палатасында бір мерзім қызмет етті, автомобильдердің пайда болуын сынады және көптеген шығармаларының оқиғаларын Орта Батыста өткізді. Соңында ол Мэн штатындағы Кеннебанкпорт қаласына көшіп, көру қабілетін жоғалтса да өмірлік жұмысын жалғастырды.
Newton Booth Tarkington (July 29, 1869 – May 19, 1946) was an American novelist and dramatist best known for his novels The Magnificent Ambersons (1918) and Alice Adams (1921). He is one of only four novelists to win the Pulitzer Prize for Fiction more than once, along with William Faulkner, John Updike, and Colson Whitehead. In the 1910s and 1920s he was considered the United States' greatest living author. Several of his stories were adapted to film. During the first quarter of the 20th century, Tarkington, along with Meredith Nicholson, George Ade, and James Whitcomb Riley helped to create a Golden Age of literature in Indiana. Booth Tarkington served one term in the Indiana House of Representatives, was critical of the advent of automobiles, and set many of his stories in the Midwest. He eventually moved to Kennebunkport, Maine, where he continued his life work even as he suffered a loss of vision.
Ерте өмір және білім
Таркингтон 1869 жылғы 29 шілдеде Индиана штатының Индианаполис қаласында судья Джон С. Таркингтон мен Элизабет Бут Таркингтонның ұлы болып дүниеге келді. Ол 1873 жылғы экономикалық дағдарыстан кейін мүліктерінің көп бөлігін жоғалтқан, Орта Батыстың аристократ отбасынан шыққан. Таркингтонға анасының інісі, сол кезде Калифорнияның губернаторы болған Ньютон Буттың құрметіне ат қойылды. Ол Чикаго қаласының мэрі Джеймс Хатчинсон Вудвортпен де туыс болды, олар Вудворттың әйелі Альмира Бут Вудворт арқылы байланысқан. Таркингтон Индианаполистегі Шортридж орта мектебінде оқыды және Шығыс жағалаудағы Филлипс Эксетер академиясында орта білімін аяқтады. Ол сондай-ақ "Ye Plug and Ulster" деп аталған, кейін Колониалдық клубқа айналған, қысқа ғасырлық тамақтану клубының мүшесі болды. Ол актерлік өнермен айналысып, Принстонның драмалық қоғамының президенті болды, ол кейін Үшбұрыш клубы болып өзгерді, және Үшбұрыш клубының ресми тарихына сәйкес, оның негісқалаушы мүшесі болды. Таркингтон алғаш рет клубтың Шекспирдің "Кэтрин" атты пародиасында актерлік дебют жасады, бұл Үшбұрыш клубы тарихында студенттер жазып, қойған алғашқы үш қойылымның бірі болды. Таркингтон студенттердің пьесаларын қою дәстүрін қалыптастырды, ол бүгінге дейін сақталған. 1893 жылы ол өзі бірлесіп жазған "Құрметті Юлий Цезарь" пьесасында Кассиус рөлінде Үшбұрыш сахнасына оралды. Ол Принстонның "Нассау" әдеби журналын, қазір "The Nassau Lit" деп белгілі, редакциялады. Оқу кезінде ол Айви клубының аспиранты Вудро Вильсонмен қарым-қатынаста болды. Вильсон Таркингтон кампусты тастап кеткенге дейін Принстонға саяси ғылымдар факультетінің мүшесі ретінде оралды; олар Вильсонның өмірі бойы байланыста болды. Таркингтон классикалық пәндердің бір курсын оқымағандықтан бакалавр дипломын алуға лайық болмады. Дегенмен, оның кампус қоғамындағы орны бұрыннан анықталған еді, және ол 1893 жылғы түлектердің арасында "ең танымал" деп танылды. Таркингтонның Принстон жылдары мен ересек өмірінің көптеген жайттары басқа жазушы, сондай-ақ Принстондық Ф. Скотт Фицджеральдтың өмірімен үндесті.
Мансап
Таркингтонның алғашқы табысты романы «Индианадан келген мырза» (1899) болды. 1902–1903 жылдары ол Индиана штатының өкілдер палатасының республикалық мүшесі болып бір мерзім қызмет етті, және осы тәжірибесі 1905 жылғы «Аренада» атты әңгімелер жинағында бейнеленді. Таркингтон романшы ретінде өнімді және коммерциялық тұрғыдан сәтті болды. 1914 жылдан 1928 жылға дейінгі 15 жыл ішінде оның жеті романы жылдың ең көп сатылған он кітабының қатарына енді: «Пенрод» (1914), «Қиындық» (1915 жылы ең көп сатылған №1), «Он жеті» (1916 жылы ең көп сатылған №1), «Жұмсақ Юлия» (1922), «Мидлендер» (1924), «Плутократ» (1927) және «Клэр Амблер» (1928). Ол Пулитцер сыйлығын жеңіп алған екі романын да осы кезеңде жазды. Оның екі романы ұзақ мерзімді коммерциялық сәттілікке ие болды. «Пенрод» 1895–1975 жылдар аралығында 750 000-нан астам дана сатылған романдардың ішіндегі таңдаулы туындылардың бірі болды, Publishers Weekly журналының сол кезеңдегі кітап сату деректеріне сәйкес. Бір кезде оның «Пенрод» сериясы Марк Твеннің «Хаклберри Финн» романымен бірдей танымал болды. «Он жеті» романы, ересек болып қалыптасу туралы повесть, 1895–1975 жылдар аралығында шамамен 1,7 миллион дана сатылды. Ол ересектерге арналғанымен, балалар кітабы ретінде танылып, сол дәуірдегі ең көп сатылған кітаптардың бірі болды. «Екі Ванревел» және «Мэридің мойны» жылдық бестселлер тізіміне барлығы тоғыз рет енді. Таркингтон 25 пьесаның авторы, оның ішінде Гарри Леон Уилсонмен үш бірлескен жұмыс бар. Кейбір пьесалары оның романдарын сахналық қойылымға айналдырды. Ал кейбіреулері «Мсье Бокаир», «Лили Марсты таныстыру» және «Эдгар Померойдың оқиғалары мен сезімдері» сияқты фильмдерге түсірілді, соңғысы 1920 және 1921 жылдары сериал түрінде көрсетілді. 1928 жылы ол «Әлем өзгеріп тұр» атты естеліктер жинағын жариялады. Ол өзінің және басқа авторлардың кітаптарын иллюстрациялады, соның ішінде 1933 жылы қайта басылған «Хаклберри Финннің оқиғалары» кітабын да суреттеді.
Тақырыптар
Таркингтон – өзінің туған Орта Батыс аймағының жақтаушысы болды және көптеген шығармаларын туған Индиана штатында жазды. Оның стилі Марк Твен және Уильям Дин Хауэллстердің стильдерімен салыстырылады. Таркингтонның көптеген еңбектері американдық таптық жүйенің және оның әлсіз жақтарын сатиралық тұрғыдан және жан-жақты зерттейді. Оның кітаптарында жаңадан байығандар мен әлеуметтік жағдайын жақсарту тақырыбы жиі кездеседі.
Құрметті
Таркингтонның құрметті ғылыми дәрежелерінің ішінде Принстон университетінен A. M. және Litt. D., ал Колумбия университеті мен Пурдью университетінен құрметті докторлық дәрежелер болды. Ол Пурдью университетіне тек ерлерге арналған жатақхана салуға үлкен қаржылық көмек көрсетті, және университет оның құрметіне сол жатақхананы Таркингтон залы деп атады.
Жеке өмір
Таркингтон 1902 жылдан бастап 1911 жылы ажырасқанға дейін Лора Луиза Флетчермен үйленген. Олардың жалғыз баласы Лорел 1906 жылы дүниеге келіп, 1923 жылы қайтыс болды. Флетчер, жарияланған ақын, өзінің туындыларын сахнаға қоюға қатысты. Оның Индианадағы бай банктік отбасы Таркингтонның кейбір кейіпкерлерінің прототипі болған деп есептеледі. Таркингтон 1920 жылдары көру қабілетін жоғалта бастады. Ол хатшысы Элизабет Троттерге диктант беру арқылы шығармаларын жазуын жалғастырды. Көзі нашарлағанға қарамастан, 1928 және 1940 жылдар аралығында ол Мэн штатының Кеннебункпорт қаласындағы көршісі Кеннет Робертстің бірнеше тарихи романдарын редакциялады. Робертс Таркингтонды өзінің кейінгі кітаптарының «бірлескен авторы» деп атады және оның үшеуін («Қарулы халық», «Солтүстік-батыс жолы» және «Оливер Уисвелл») оған арнады. 1929 жылдың ақпанында Таркингтонға көз операциясы жасалды. 1930 жылдың тамызында ол көру қабілетін толығымен жоғалтып, оң көзіне операция жасау үшін Мэн штатынан Балтиморға асығыс жеткізілді. 1930 жылдың соңында тағы екі операция жасады. 1931 жылы бес ай соқыр болғаннан кейін, ол бесінші және соңғы операциядан өтті. Операция оның көру қабілетін қалпына келтірді. Алайда, қалған өмірі бойы дене күші азайды. Таркингтон жаздарды және кейінгі өмірінің көп бөлігін Кеннебункпортта, өзі сүйіп жүретін Seawood үйінде өткізді. Кеннебункпортта ол теңізші ретінде белгілі болды, ал оның шхунасы Regina одан кейін де сақталды. Regina Таркингтонның The Floats деп аталатын қайық үйінің жанында тұрды, ол оны студиясы ретінде де пайдаланды. Оның кеңейтілген студиясы қазір Кеннебункпорт теңіз мұражайы болып табылады. Ол және оның әйелі Сюзанна жақын орналасқан Колби колледжімен байланыс орнатқан. Таркингтон бейнелеу өнері мен коллекцияларға қызығушылық танытты және Джон Херрон өнер институтының мүшесі болды. Ол өзінің кейбір қағаздарын Принстон университетіне сыйға тартты, ал оның әйелі Сюзанна, одан 20 жылдан астам уақыт өмір сүргеннен кейін, оның қалған қағаздарын Таркингтонның өлімінен кейін Колби колледжіне сыйға тартты. Пурдью университетінің кітапханасы оның көптеген туындыларын арнайы жинақтағы Индиана жинағында сақтайды. Индианаполис әдебиет пен театрға оның тигізген әсерін және Орта Батыс пен «Индиананың ұлы» ретіндегі үлесін Booth Tarkington Civic Theatre арқылы еске алады. Таркингтон 1946 жылдың 19 мамырында 76 жасында Индианаполистегі үйінде қайтыс болды. Ол Краун Хилл зиратында жерленген.
Мұра
1910-1920 жылдары Таркингтон өзінің буынының ең маңызды және ұзаққа созылған жазушысы деп есептелді, тіпті Марк Твенмен салыстырылатын болды. Оның шығармалары көп рет қайта басылды, жиі бестселлер тізіміне енді, көптеген жүлделерді жеңіп алды және басқа да медиа форматтарына бейімделді. «Пенрод» және оның екі жалғасы кітап оқуды жақсы көретін ұлдарға туған күндерде берілетін әдеттегі сыйлық болды. Алайда, 20 ғасырдың соңына қарай ол академиялық қауымдастықта еске алынбады: ешқандай конгресс, қоғам, Таркингтонты зерттеу журналы болған жоқ. 1981 жылы «Авеню (Penguin) ағылшын және американ әдебиетіне оқушының жолдасы» оны «орташа деңгейдегі американдық романистің символы» деп сипаттады. 1985 жылы ол автордың тірі кезіндегі даңқы мен кейіннен ұмытылуы арасындағы үлкен қарама-қайшылықтың мысалы ретінде айтылды. Осы көзқарас бойынша, егер автор өзінің замандастарын қуантуға қол жеткізсе – ал Таркингтонның шығармаларында әлеуметтік сынның тісі жоқ – ол сөзсіз басқа құндылықтар мен көңіл көтерулерге ие болатын кейінгі оқырмандарға ұнамайды. 2004 жылы жазушы және сыншы Томас Маллон былай деді: «Америкалық жазу тарихының көп бөлігінде мүлдем жоқ, Таркингтон оның өлімінен бұрын немесе кейін жарық көргендердің көпшілігі тарапынан қорланды». 2019 жылы Роберт Готтлиб Таркингтонның «Американың ең танымал жалдамалы жазушысына айналғанын» жазды. Готтлиб Таркингтонның модернизмге қарсы көзқарасын, «өткенге ұзақ сағынышпен қарауға деген терең тамырланған, толыққанды қанағаттандырмайтын қажеттілігін, ностальгиядан асып түсетін күшті сезімін» сынға алды, бұл оның «шын мәнінде маңызды ештеңе өндіруіне кедергі келтірді». 2019 жылдың маусым айында Америка кітапханасы «Бут Таркингтон: Романдар мен әңгімелер» жинағын жариялады, оған «Керемет Эмберсондар», «Элис Адамс» және «Аренада: Саяси өмір туралы әңгімелер» кірді.
In June 2019, the Library of America published Booth Tarkington: Novels & Stories, collecting The Magnificent Ambersons, Alice Adams, and In the Arena: Stories of Political Life.