Кіріспе

Эволюциялық экономика – эволюциялық биологиядан шабыттанған экономикалық ойлау мектебі. Қатаң қағидалар жиынтығымен анықталмағанмен және түрлі тәсілдерді біріктірмесе де, экономикалық дамуды тепе-теңдік емес, процесс ретінде қарастырады және экономикалық эволюцияның қозғаушы күші ретінде өзгерістерге (сапалық, ұйымдық және құрылымдық), инновацияларға, күрделі өзара байланыстарға, өзін-өзі дамытатын жүйелерге және шектеулі рационалдылыққа баса назар аударады. Соңғы онжылдықтарда эволюциялық экономикаға қолдау көрсету бастапқыда балама неоклассикалық экономиканы сынға салу ретінде пайда болған секілді, бірақ XXI ғасырдың басында ол өзі экономикалық бағыттың бір бөлігіне айналды. Эволюциялық экономика таңдау нысандарының немесе шешім қабылдаушының ерекшеліктерін тұрақты деп қарастырмайды. Керісінше, ол экономиканы іштен өзгертетін тепе-теңдікке жатпайтын процестерге және олардың өзара байланыстары мен кері байланыс салдарына назар аударады. Бұл процестер өз кезегінде тәжірибе мен өзара әрекеттесу арқылы үйренетін, айырмашылықтары өзгеріске үлес қосатын және рационалдылығы шектеулі әртүрлі агенттердің іс-әрекеттерінен туындайды.

Алғашқы ойлары

Адамзат қоғамы мен әлемнің жалпы алғанда эволюцияға ұшырауы туралы идея адамзаттың өмір бойында сертіп жүрген ой. Ежелгі грек ақыны Гесиод, өзін жеке тұлға ретінде қарастырған ең алғашқы батыс жазушы ақын саналады, бес Адам дәуірін сипаттады: Алтын ғасыр, Күміс ғасыр, Қола ғасыр, Батырлар ғасыры және Темір ғасыр – құдайлармен тікелей байланыстан еңбек пен қайғыға дейін. Қазіргі ғалымдар оның еңбектерін алғашқы экономикалық ой-пікірдің бір көзі деп есептейді. Бұл тұжырым ежелгі рим ақыны Овидийдің "Метаморфозалар" шығармасында да кездеседі. Оның төрт ғасырында технологиялық прогресс көрінеді: Алтын ғасырда адамдар өнер мен қолөнерді білмеген, ал Темір ғасырында ауыл шаруашылығы, сәулет, кен өндіру, теңіз жүзу және ұлттық шекаралар туралы білім алған, алайда зорлық-зомбылық пен ашкөздікке де ұшыраған. Бұл тұжырым грек және рим өркениеттеріне ғана тән емес (мысалы, индуизмдегі Юга циклдері, буддизмнің үш дәуірі, ацтектердің бес күнін қараңыз), бірақ ортақ ерекшелігі – бақытсыздық пен құлуға қарайтын жол, технологиялық жетістіктермен қатар моральдық төмендеуге ұшырау.

Орта ғасырлар мен жаңа заманның басында

Ортағасырлық қоғам, экономика және саясатқа қатысты көзқарастар (кем дегенде Еуропа мен Пакс Исламика аймақтарында) діни нормалар мен дәстүрлердің ықпалында болды. Католик және ислам ғалымдары пайыз сияқты кейбір экономикалық амалдардың моральдық тұрғыдан дұрыс екендігін талқылады. Өзгерістер мәселесі экзистенциалды тұрғыдан қарастырылды. Мысалы, Гипполық Августин уақытты Құдай жаратқан әлемнің бір құбылысы және өзгерістің өлшемі деп есептеді, ал Құдай уақыттан тыс болады. Томас Гоббстың "Левиафан" еңбегі қоғамның эволюциясына қатысты көзқарастарға маңызды үлес қосты. Гоббс бойынша, адам – өз құштарлықтары мен тілектерімен қозғалатын материя. Осы көптеген тілектер мен ресурстардың жетіспеушілігі салдарынан адамның табиғи жағдайы – бәрінің бәріне қарсы соғысы:

“Мұндай жағдайда еңбек етуге орын жоқ, себебі оның нәтижесі белгісіз, соның салдарынан жерді өңдеу, теңіз саяхаты, теңіз арқылы тасымалданатын тауарларды пайдалану, жайлы ғимараттар салу, ауыр жұмыстарды жеңілдетуге арналған құралдар жасау, жер бетін тану, уақытты есептеу, өнер, жазу, қоғам құру мүмкін емес, және ең жаманы – зорлықпен өлімге ұдайы қорқу мен қауіп, адамның өмірі жалғыз, кедей, жағымсыз, қатыгез және қысқа.”

Осы табиғи анархияны жеңу үшін Гоббс егемендік нысанында толыққанды шектеуді орнату қажет деп санады.

Экономикалық даму және социализм

Алдағы теориялық дамулар 19 ғасырдың көрнекті социалистерінің есімдерімен байланысты, олар экономикалық және саяси жүйелерді әлеуметтік эволюцияның нәтижесі ретінде қарастырды (табиғи құқықтар мен мораль туралы ұғымдарға қарсы). Пьер Жозеф Прудон "Мүлік деген не?" атты кітабында былай деп жазды:

"Осылайша, нақты бір қоғамда адамның адамға билігі, сол қоғамның интеллектуалдық даму деңгейіне кері пропорционал."
Бұл көзқарас Карл Маркс тарапынан да қолданылды. Оның пікірінше, тарих барысында артық экономикалық жүйелер кемсіз жүйелердің орнын басады. Кемсіз жүйелер ішкі қайшылықтар мен тиімсіздіктерге толы болып, ұзақ мерзімде тірі қалуға мүмкіндік бермейді. Маркстің схемасында феодализм капитализммен ауыстырылды, ал капитализмнің орнын социализм басады.

Шығуы мен дамуы

"Эволюциялық экономика" термині алғаш рет Торстейн Вебленмен қолданылған болуы мүмкін. Веблен экономикалық көзқарасында мәдени әртүрлілікті ескеру қажеттігін көрді; жаңа антропология ғылымы ерекшелік емес, қағида екенін көрсеткен әртүрлі нормалар мен мінез-құлықтарды түсіндіру үшін әмбебап "адам табиғатын" пайдалану мүмкін емес еді. Ол сондай-ақ әлеуметтік институттар таңдау процесіне бағынатынын және экономикалық ғылым Дарвин теориясын қабылдауы керек екенін айтты. Вебленнің ізбасарлары оның эволюциялық мұрасын тез ұмытты. Олар "эволюциялық" терминін қайта қолданғанда, Дарвин мағынасынан айырылған, жалпы даму мен өзгерістерді білдірді. Жозеф Шумпетер сияқты басқа зерттеушілер де осы терминді қолданып, кәсіпкерлік пен инновацияны зерттеді, бірақ Дарвин мағынасында емес. Тағы бір белгілі экономист, Фридрих фон Хайек, эволюциялық көзқарас элементтерін де қолданды, әсіресе "адам табиғатын ескермей жаңа қоғамды жобалауға болатынын" сенген социалистердің "өлімге әкелетін мақтанышын" сынады. Дегенмен, Хайек Дарвин теориясын революция ретінде емес, эволюциялық ойлаудың аралық қадамы ретінде қарастырғандай көрінеді. Экономикадағы эволюциялық көзқарасқа үлес қосқан тағы бір маңызды тұлға – Армен Алкиан, ол белгісіздік пен толық емес ақпарат жағдайында фирмалар пайданы максималды етуге емес, қоршаған ортаға бейімделуге тырысады деп мәлімдеді.

Адаптивті нарық гипотезасы

Эндрю Ло адаптивті нарық гипотезасын ұсынды, бұл қаржы жүйелері тиімді нарық гипотезасының қағидаларын, сондай-ақ бейімделу және табиғи іріктеу сияқты эволюциялық қағидаларды қолдануы мүмкін деген көзқарас.

Сын

Қазіргі эволюциялық экономиканың пайда болуын неоклассикалық бағыттың сыншылары құптады. Дегенмен, бұл сала, әсіресе Нельсон мен Винтердің тәсілі, басқа да гетеродокстық экономистерден де сынға ұшырады. «Экономикалық өзгерістердің эволюциялық теориясы» жарық көргеннен кейін бір жыл өткен соң, Филип Мировски бұл құрылымның нағыз эволюциялық экономика зерттеуін (яғни Вебленнің дәстүрінде) көрсететініне күмәндандығын айтты, әсіресе авторлар оның неоклассикалық ортодоксияны да қамтуы мүмкін екенін мойындағандықтан, ол неоклассикалық әдістеменің бір түрі ғана болып көрінеді. Кейбір Веблен институционалистері бұл құрылымның неоклассикалық экономиканың тек «қорғаныш модификациясы» екенін және Вебленнің эволюциялық экономикасына қайшы келетінін мәлімдейді. Қазіргі эволюциялық экономиканың қолдаушылары мойындаған тағы бір кемшілік – бұл саланың әртүрлілігі, біртұтас тәсілге ұмтылмауы.

Эволюциялық ойын теориясы

Эволюциялық ойын теориясы – биологиядағы эволюциялық популяцияларға ойын теориясының қолданылуы. Ол дарвиндік бәсекелестікті модельдеуге мүмкіндік беретін жарыстар, стратегиялар және талдаулардың жүйесін анықтайды. Бұл теория 1973 жылы Джон Мейнард Смит пен Джордж Р. Прайс жарыстарды стратегия ретінде формалдап, бәсекелес стратегиялардың нәтижелерін болжауға арналған математикалық критерийлерді енгізгеннен кейін пайда болды. Эволюциялық ойын теориясы классикалық ойын теориясынан стратегиялардың өзгеру динамикасына баса назар аударуымен ерекшеленеді. Бұл, әсіресе, популяциядағы бәсекелес стратегиялардың таралу жиілігімен шартталған. Эволюциялық ойын теориясы дарвиндік эволюциядағы игілікті мінез-құлықтың негізін түсіндіруге көмектесті. Осыдан кейін ол әлеуметтанушылар, антропологтар, философтар және экономистердің қызығушылығын тудырды.

Журналдар

Экономикалық мәселелер журналы, Эволюциялық экономика қауымдастығының қолдауымен. Эволюциялық экономика журналы, Халықаралық Йозеф Шумпетер қоғамының қолдауымен. Институционалдық экономика журналы, Еуропалық эволюциялық саяси экономика қауымдастығының қолдауымен.