Кіріспе

1998 ж. Ж. К. Роулингтің фантастикалық романы

«Гарри Поттер және құпиялар палатасы» – британдық автор Ж. К. Роулингтің жазған фантастикалық романы және «Гарри Поттер» сериясының екінші кітабы. Оқиға Гарридің Хогвартс Сиқыр және Самал мектебіндегі екінші жылында өрбітеді. Осы жылы мектеп дәліздерінің қабырғаларында «Құпиялар палатасы» ашылғаны және «Слизериннің мұрагері» сиқырлы отбасылардан тумаған оқушыларды өлтіретіні туралы ескертулер пайда болады. Бұл қауіптер мектептегі адамдарды тасқа айналдыратын шабуылдардан кейін жарияланады. Жыл бойы Гарри және оның достары Рон мен Гермиона осы шабуылдарды тергейді. Кітап 1998 жылдың 2 шілдесінде Ұлыбританияда Bloomsbury баспасынан, ал 1999 жылдың 2 маусымында АҚШ-та Scholastic Inc. баспасынан жарық көрді. Роулинг кітапты аяқтау қиын болғанын айтады, бірақ ол сыншылар, жас оқырмандар және кітап индустриясынан жоғары баға мен марапаттарға ие болды. Дегенмен, кейбір сыншылар бұл оқиға кішкентай балалар үшін тым қорқынышты болуы мүмкін деп ойлады. «Гарри Поттер» сериясының басқа кітаптары сияқты, «Гарри Поттер және құпиялар палатасы» да діни пікірталастарды тудырды. Кейбір діни қайраткерлер кітаптағы сиқырлық тақырыптарды айыптап, ал басқалары өзінен бұрынғысын құрбан ету және адамның мінезі таңдаудың нәтижесі екеніне баса назар аударды. Көптеген сарапшылар кітапта жеке сәйкестік маңызды тақырып екенін және ол адам емес, сиқырсыз және тірі емес жандарға қатысты нәсілшілдік мәселелерін қозғағанын атап өтті. Кейбір түсіндірушілер оқиғадағы жазба қалдыратын күнделікті ақпараттың сенімділігін тексеруге болмайтын көздерден алынғанда, оны сынсыз қабылдамауға шақыратын ескерту ретінде қарастырады. Мемлекеттік билік өзімшіл және тиімсіз болып бейнеленеді. Кітаптың 2002 жылы шыққан фильмдегі бейімделуі (сол кезде) ең көп табыс әкелген бесінші фильмге айналып, көбінесе жағымды пікірлер алды. «Гарри Поттер және құпиялар палатасы» негізінде бірнеше платформа үшін видео ойындар шығарылды және олардың көпшілігі жағымды баға алды.

Сюжет

Жазғы демалысын Дарслилерде өткізген кезде он екі жасар Гарри Поттерге үй жырауы Добби келеді. Ол Гарридің қауіп-қатерде екенін және Хогвартсқа қайтып бармауы керектігін айтады. Гарри бас тартады, сондықтан Добби сиқырлы түрде Петуния әпкесі мен Вернон ағаның кешкі дастарханын бұзады. Доббидің келгенін білмейтін, ашуланған Вернон аға Гарриді бөлмесіне қамап қояды. Сиқыршылық министрлігі Гарриге жасы жетпеген кезеңде сиқыр қолданғаны үшін айып тағып, Хогвартстан қуылды деп қорқытады. Үш ағайынды Уизлилер, Рон, Фред және Джордж, әкесінің ұшатын Форд Англиясында келіп, Гарриді құтқарып, үйлеріне алып кетеді. Гарри мен Уизлилер отбасы Диагон аллеясына мектепке қажетті заттарды алуға барады. Олар Гермиона Грейнджерді кездестіреді және Драконың әкесі Люциус Малфоймен, сондай-ақ қараңғы өнерге қарсы қорғаныс пәнінің жаңа профессоры, өркөкірек автобиографиялық жазушы және авантюрист Гилдерой Локхартпен танысады. Кингс-Кросс станциясында Гарри мен Рон 9 ¾ платформаға кіре алмай, Хогвартс экспресін өткізіп алады. Олар Мистер Уизлидің машинасымен Хогвартсқа ұшып барып, мектеп аумағындағы "Сабаулы Жиде"ге соқтығысып, Ронның таяғына зақым келтіреді. Содан соң машина орманға қашып кетеді. Кейіннен Гарри ғана қамал қабырғасынан шыққан ерекше дауысты естиді. Көп ұзамай, Мистер Фичтің мысығы, Миссис Норрис, тасқа айналған күйінде табылады, ал қабырғаға қанмен жазылған ескертуде: "Құпиялар палатасы ашылды. Мұрагердің жаулары, сақ болыңдар!" Мектептің негізін қалаушылардың бірі - Салазар Слизерин - Мүггерлерден туған оқушыларды қабылдау туралы басқа негізін қалаушылармен келіспеушілік туындағаннан кейін, палатаны құрды. Сиқыршылар қауымдастығының кейбірі Гермиона сияқты магл туғандарды жек көреді, таза қандыларды артық деп санайды. Бұл палатада Слизериннің мұрагері ғана бақылай алатын құбыжық бар. Квиддич ойыны кезінде, қашқын Бладжер Гарриге соққы беріп, қолын сындырады. Локхарт оны жазып жөндеуге тырысып, Гарриді бір түнге ауруханаға жатқызады. Добби Гарриге келіп, Бладжерді құртқанын және Кингс-Кросттегі порталды жапқанын айтады. Оның айтуынша, Құпиялар палатасы бірнеше жыл бұрын да ашылған. Добби Гарриге өзі сияқты үй эльфтері өмір бойы бір қожайынына қызмет ететінін және лайықты киім бермегенше босатылмайтынын айтады. Тағы бір шабуылдан кейін оқушылар қорғаныс дуэлі сабағына қатысады, оның барысында Гарри "Парселтонг" тілінде сөйлеудің сирек кездесетін қабілетін көрсетеді. Гарри, Рон және Гермиона Драконың мұрагер болуы мүмкін деп күдіктенеді, себебі ол магл туғандарға қарсы. Гермиона Полижус эликсирін дайындап, Гарри мен Ронға Драконың лакейлері Крабб пен Гойлдің кейіпкерлерін ойнатуға мүмкіндік береді. Олар Драконың мұрагер туралы ештеңе білмейтінін біледі. Осы арада, қыздар ванна бөлмесінде жүрген жын, Өкпелі Миртл, үшеуіне өзінің дүкенінде қалдырған күнделігін көрсетеді. Ол Том Риддлге тиесілі, ол осы палатаның алдыңғы ашылуы кезінде басқа бір студенттің өліміне куә болған. Күнделікте Риддлдің санасы Хагридтің кінәлі екенін айтады. Гермиона келесі шабуылда тасқа айналады. Мектеп жабылып, жабылуы мүмкін. Директор Альбус Дамблдор жұмыстан шығарылып, Хагрид Аскабан түрмесіне жіберіледі. Хагридтің нұсқауларына сәйкес, Гарри мен Рон тыйылған орманға арапалардың соңынан еріп кіреді. Олар Арагогпен кездеседі, бұл үлкен Акромантула өзінің қатысы бар екенін жоққа шығарады және жәндіктер нағыз монстрдан қорқатынын айтады. Арагог Гарри мен Ронды ұрпақтарына тамақтандыруға тырысады, бірақ Мистер Уизлидің машинасы оларды құтқарады. Гарри мен Рон Гермионаның монстрді базилиск деп тұжырымдағанын біледі - бұл тіке қарауынан өлтіретін және тасқа айналдыратын алып жылан. Базилиск - қабырғалардағы дауыс, ол су құбыры арқылы таралады. Өлген оқушы - "Жиігіп жылаған Миртл" еді. Ронның әпкесі Джинниді ұрлап алып, палатаға кіргізеді. Гарри мен Рон Миртлдің ванна бөлмесінің кіреберісін тауып, Локхартты өзімен бірге кіруге мәжбүрлейді. Локхарт өзінің барлық оқиғаларын ойлап тапқан және Ронның бүлінген таяғын ұрлағаннан кейін балалардың естелігін өшіруге тырысқан алаяқ екенін мойындайды. Сиқыр кері әсер етіп, оның естелігін жояды және үңгірге түседі; Рон Гарриден бөлініп, Локхартқа көмектесу үшін қалады. Гарри палатаға барады да, Джиннидің есінен танып қалады. Том Риддлдің бейнесі оның Лорд Волдемор және Слизериннің мұрагері екенін көрсетеді. Ол палатаны ашып, Хагридті ақтады. Ол күнделікті Джинниге беріп, оны бақылап келген. Базилиск Гарриді өлтіруге тырысады. Дамблдордың фениксі Фоукс келіп, Гарриге Сортинг шляпасын әкеледі. Фоукс базилискінің көзін жойып, Гарри Годрик Гриффиндордың қылышын шляпадан алады. Ол базилискіні өлтіреді, бірақ оның уымен уланады. Риддл Гарридің өлімін күтіп отырып, Фоукс жасынан Гарри уынан айырылады. Гарри базиликтің тісімен Риддлдің күнделігін жойып, оның денесін және Джинниді құтқарады. Гарри, Рон, Джинни және Локхарт қамалға оралады. Гарри күнделікті Дамблдорға береді. Люциус ашуланып келіп, Дамблдордың күнделікті қайтарғанына наразы болады. Оның үй жырауы Добби де онымен бірге келеді, ол Малфойлардың үй жырауы және Гарриді қорғау үшін жұмыс істеген. Гарри Люциус Джиннидің қазандығына күнделікті Диагон аллеясында салғанын түсінеді. Гарри Люциусты Доббиді құлдықтан босатуға алаяқтап, оған бір жұбы шешек беріп, оны босатады; Люциус Гарриден кек алуға тырысады, бірақ Добби оны кері қайтарады. Тасқа айналған оқушылар жазылып шығады, Гриффиндор тағы да Кубокты жеңіп алады, Хагрид босатылады, Локхарт Сент-Мунго ауруханасына жатқызылады, ал Гарри көңілді күйде Привет Драйвқа қайтады.

Даму

Ж.К. Роулинг «Гарри Поттер және құпиялар палатасын» аяқтау қиын болды, себебі ол «Гарри Поттер және философ тасы» тудырған үміттерге сай бола алмайтынан қорқады. Блумсбериге қолжазбаны уақытында тапсырғаннан кейін, ол оны алты аптаға қайта жұмыс істеу үшін қайтарып алды. Кітаптың алғашқы нұсқаларында, Жүрегі жартылай кесілген Ник өзінің жағдайы мен оның белгісіз өлімінің себептерін түсіндіретін өзі жазған ән айтқан. Бірақ кітап редакторы өлеңді ұнатпағандықтан, ол кейіннен Ж.К. Роулингтің ресми сайтында қосымша материал ретінде жарияланды. Диан Томас туралы отбасылық ақпарат Роулинг пен оның баспагерлері тарапынан «қажетсіз жаңғырыс» деп есептелгендіктен алынып тасталды, ал Невилл Лонгботтомның жеке өзіндік ашу сапары «орталық сюжет үшін маңыздырақ» деп саналды.

Жарияланым

Гарри Поттер және құпиялар палатасы Ұлыбританияда 1998 жылдың 2 шілдесінде, ал АҚШ-та 1999 жылдың 2 маусымында жарық көрді. Ол дереу Ұлыбританияның ең көп сатылатын кітаптар тізімінде бірінші орынға шығып, Джон Гришем, Том Клэнси сияқты танымал авторларды ығыстырып, Роулингті екі жыл қатарынан Британдық кітап сыйлығының «Жылдың балалар кітабы» атағын алған тұңғыш автор етті. 1999 жылдың маусым айында ол тікелей АҚШ-тың үш ең көп сатылатын кітаптар тізіміне, соның ішінде «Нью-Йорк Таймс» тізіміне енді. Алғашқы басылымда бірнеше қателер болды, олар кейінгі басылымдарда түзетілді. Гилдерой Локхарттың қасқырлар туралы кітабы бір кезде «Қасқырлармен демалыс» деп, ал кітабының соңында «Қасқырлармен саяхат» деп аталды.

Сыни жауап

Гарри Поттер және құпиялар палатасы шамалы ғана сынға ұшырамай, жақсы қабылданысқа ие болды. BookBrowse сайтында, БАҚ сын-пікірлері сияқты кітап туралы пікірлерді жинақтайтын жерде, кітап "Сыншылар пікірінен" 4,5/5 бағасын алды. The Times газетінде Дебора Луддон оны "ересектерге дейін қайта оқылатын" балалар кітабы деп сипаттап, "күшті сюжеті, тартымды кейіпкерлері, керемет әзілдері және оқиғадан табиғи түрде туындайтын моральдық мәселесі" бар екенін атап өтті. Фантастика авторы Чарльз де Линт келісіп, екінші Гарри Поттер кітабын Гарри Поттер және философ тасымен бірдей жақсы деп санады, мұндай жетістік кітаптар сериясында сирек кездеседі. Томас Вагнер сюжеттің бірінші кітаптағыдай, мектеп астында жасырылған құпияны іздеуге негізделгенін айтты. Дегенмен, ол Гилдерой Локхарт айналасындағы атақты адамдар мен олардың жанкүйерлерінің пародиясын ұнатып, кітаптың расизмді қалай көрсеткенін мақұлдады. Тамми Незол бұл кітапты алдыңғысынан да мазасыз ететін болды, әсіресе Гарри Дэмблдордан ақпаратты жасырғаннан кейін Гарри мен оның достарының асығыс әрекеттері және мандрагоралардың адам сияқты мінез-құлқы. Бірақ ол екінші оқиғаны да біріншісімен бірдей қызықты деп тапты. Мэри Стюарт Том Риддлмен палатадағы соңғы қақтығысты Стивен Кингтің кейбір туындыларындағыдай қорқынышты деп ойлады, және ол жас немесе сезімтал балаларға тым күшті болуы мүмкін. Ол "кітапта әдетте бес кішкентай кітапты толтыратын жеткілікті көңілді жағдайлар мен қияли егжей-тегжейлер бар" деді. Басқа рецензенттер сияқты, ол кітаптың балалар мен ересек оқырмандарға да ұнайтынын ойлады. Филип Нелдің сөзіне қарағанда, алғашқы сын-пікірлерде мақтауға толы болса, кейінгілерінде кейбір сын айтылды, бірақ олар кітаптың керемет екендігімен келісті. Жеті кітаптың бәрі жарық көргеннен кейін жазған Грейм Дэвис Гарри Поттер және құпиялар палатасын серияның ең нашар бөлігі деп санады және сюжеттік құрылымы Гарри Поттер және философ тасындағыдай екендігімен келісті. Ол Фавкс Гарриге қару беру үшін және кейін оны емдеу үшін пайда болғанын deus ex machina деп сипаттады: кітапта Фавкс Гарриді қайдан табу керектігін қалай білгені түсіндірілмейді; және Фавкс уақытын өте дәл сақтауы керек еді, себебі ертерек келсе, базилискпен болған шайқастың алдын алған болар еді, ал кешіккені Гарри мен Джинни үшін қатерлі болуы мүмкін еді.

Марапаттар мен құрметтер

Роулингтің "Гарри Поттер және құпиялар палатасы" бірнеше марапатқа ие болды. Американдық кітапханалар қауымдастығы романды 2000 жылғы ең танымал балалар кітаптарының тізіміне, сондай-ақ жасөспірімдерге арналған ең жақсы кітаптардың қатарына қосты. 1999 жылы Booklist журналы "Гарри Поттер және құпиялар палатасын" редакторлардың таңдауынан бірі және жастарға арналған ең үздік он фантастикалық романның бірі деп атады. Роман сонымен қатар "Жылдың балалар кітабы" аталымын Британдық кітап сыйлығында жеңіп алды, ал Роулинг "Гарри Поттер және философтар тасы" мен "Гарри Поттер және Азкабан тұтқыны" үшін тағы екі Nestlé Smarties кітап сыйлығын жеңіп алды. Шотландия өнер кеңесі 1999 жылы романға алғашқы балалар кітабы сыйлығын табыстады, сондай-ақ 2001 жылы Уитакердің платиналық кітап сыйлығымен марапатталды. 2003 жылы роман BBC-нің "The Big Read" сауалнамасында 23-орынды иеленді.

Негізгі тақырыптар

Гарри Поттер және құпиялар палатасы бірінші кітаптан бастау алған, адамды адам қылатын нәрсені зерттеуді жалғастырады. Гарридің жеке басын оның тууының ешқандай аспектісінен гөрі оның қабылдаған шешімдері қалыптастыратынын сақтап қалумен қатар, топтық айырмашылықтарға қарсылық, өлім мен оның салдары, жасөспірімдік кезең, құрбандық, махаббат, достық, адалдық, әділетсіздік, нәсілшілдік – осы серияның тұрақты тақырыптары болып табылады. «Гарри Поттер және құпиялар палатасында» Гарридің басқаларға көрсеткен қамқорлығы мен құрметі қарапайым, адам емес Доббиге және жартылай бассыз Никке дейін жетеді. Маргарита Краузе айтуынша, романның табысы табиғи қабілеттерге қарағанда тапқырлық пен еңбекқорлыққа көбірек байланысты. Маркет университетінің доценті Эдвард Даффи «Құпиялар палатасының» орталық кейіпкерлерінің бірі – Том Риддлдің сиқырлы күнделігі екенін айтады, ол Джини Уизлиді Риддл жоспарлағандай бақылауға алады. Даффи Роулингтің мұны өздерінің жеке мүдделері бар дереккөздерден ақпаратты түсінуге қарсы ескерту ретінде қарастырғанын болжайды. Бронвин Уильямс пен Эми Зенгер күнделікті жылдам хабар алмасу немесе чат жүйесімен салыстырса да, жазбаға тым көп сенудің қауіптілігі туралы келіседі, себебі ол авторды жасыра алады, және олар Локхарттың өзін-өзі жарнамалайтын кітаптарын күлкілі мысал ретінде келтіреді. Романның маңызды тақырыптары – әдепсіздік пен биліктің теріс бейнеленуі. Маргарита Краузе Гарри Поттер әлемінде абсолютті моральдық ережелердің азайып бара жатқанын айтады, мысалы, Гарри шындықты айтуды ұнатады, бірақ қажет деп ойлағанда өтірік айтуға дайын – бұл оның жауы Драко Малфойға ұқсас. Краузе сондай-ақ Роулинг билік иелері мен саяси институттарға құрмет көрсетпейтінін айтады. «Гарри Поттер және секулярлық қала» атты мақаласында Кен Джейкобсон Министрлікті бюрократиялық империялардың жиынтығы ретінде бейнелейді, «Министрлік қызметкерлері ұсақ-түйектермен (мысалы, қазан қалыңдығын стандарттау) және «сиқырсыз қоғам» (магглдер үшін) және «жадты өзгерту» (сиқырлы миды жуу үшін) сияқты саяси тұрғысынан дұрыс эвфемизмдермен айналысады» дейді. Роман 1992 жылы басталады: Басы жоқ Никтің 500-ші өлім күніне арналған тортта «Сер Николас Де Мимси Порпингтон 1492 жылғы 31 қазанда қайтыс болды» деген жазу бар.

Гарри Поттер мен жартылай қанды ханзадамен байланыс

"Сырлы бөлме" сериясының алтыншы кітабы, "Гарри Поттер және жартылай қанды принц" арасында көптеген байланыстар бар. Шындығында, "Жартылай қанды принц" бастапқыда "Сырлы бөлме" кітабының жұмыс атауы болған еді, және Роулинг екінші кітапта кейбір "маңызды ақпаратты" ұсынуды жоспарлағанын, бірақ соңында "осы ақпараттың орны алтыншы кітапта" екенін түсінгенін айтады. "Жартылай қанды принцте" маңызды рөл атқаратын бірнеше зат алғаш рет "Сырлы бөлмеде" пайда болады: Borgin and Burkes дүкенінде сатылатын "Даңқ қолы" және опал әшекей; Хогвартс мектебіндегі Poltergeist Peeves бұзған жоғалып кететін шкаф; және Том Риддлдің күнделігі, кейіннен ол Horcrux екені белгілі болды. Бұған қоса, осы екі кітап Гарридің Джинни Уизлимен қарым-қатынасына ең көп назар аударады.

Фильм

"Гарри Поттер және құпиялар палатасы" фильмінің нұсқасы 2002 жылы шықты. Крис Колумб осы фильмнің режиссері болды. Фильм "Үздік фантастикалық фильм" номинациясы бойынша "Сатурн" сыйлығына ұсынылды. Metacritic деректері бойынша, "Гарри Поттер және құпиялар палатасы" фильмінің нұсқасы "жалпы алғанда жақсы пікірлер" алды, орташа бағасы 63% құрады, ал Rotten Tomatoes басқа агрегаторы оған 82% баға берді.