Кіріспе

Мұнараға негізделген сигнал беру желісі

Оптикалық телеграф – визуалды сигналдар (оптикалық байланыс түрі) арқылы мәтіндік ақпаратты жеткізу мақсатындағы станциялардың, әдетте мұнаралардың желісі. Мұндай жүйелердің екі негізгі түрі бар: индикаторлардың бағытына қарай ақпаратты жеткізу үшін айналмалы индикаторларды пайдаланатын семафорлық телеграф және ақпаратты жеткізу үшін аспаннан келген жарықты тоқтату немесе өткізу үшін айналмалы панельдерді пайдаланатын жалюзилі телеграф. Ең көп қолданылған жүйе – 1792 жылы Францияда Клод Шапп тапқан Шапп телеграфы. Ол XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында кең таралған. Шапп өзінің ойлап тапқан механизмін сипаттау үшін «телеграф» терминін қолданды – осыдан ағылшын тіліндегі «телеграф» сөзінің шығу тегі басталады. Жоғары жағында семафорлық құрылғысы бар релелік мұнаралар бір-бірінен көрінетіндей етіп орналастырылды. Әр мұнарадағы операторлар телескоп арқылы көрші мұнараны бақылап, семафор қолдары хабарды жазуды бастағанда, оны келесі мұнараға жіберетін. Бұл жүйе ұзақ қашықтыққа хабар жеткізу үшін пошташылардан әлдеқайда жылдам болды, сондай-ақ бір рет салынғаннан кейін ұзақ мерзімді пайдалану шығындары да арзан болды. Жарты ғасырдан кейін семафор желілері арзан, жылдам және құпиялырақ электр телеграфымен алмастырылды. Релелік станциялар арасындағы көру қашықтығы географиялық жағдайлар мен ауа-райымен шектелген, бұл оптикалық телеграфтың кең су кеңістіктерін кесіп өтуіне кедергі келтірді, егер релелік станция үшін қолайлы арал болмаса. Семафор жүйесінің қазіргі заманғы нұсқасы – қолда ұсталатын тулармен сигнал беруге арналған ту семафоры.

Этимологиясы мен терминологиясы

Семафор сөзін 1801 жылы француз өнертапқышы Клод Шапп ойлап тапты. Ол оны грек тіліндегі σῆμα (sêma, "белгі") және φορός (phorós, "әкелуші") немесе φορά (phorá, "әкелу") сөздерінен, ал олар φέρειν (phérein, "әкелу") сөзінен құралған. Шаппе "жылдам жазушы" деген мағынаны білдіретін тахиграф сөзін де жасады. Бірақ француз әскері Шаппенің семафор жүйесін телеграф деп атауды жөн көрді, яғни "алыстан жазушы", бұл атауды француз мемлекет қайраткері Андре Франсуа Миот де Мелито берген. Семафоралық сөзі алғаш рет 1808 жылы ағылшын тілінде қолданылды: "Жаңа салынған семафоралық телеграфтар ( ) жарылған", - деп жазылған The Naval Chronicle газетінде. Семафор сөзі алғаш рет ағылшын тілінде 1816 жылы қолданылды: "Жақсартылған семафор Әскери-теңіз министрлігінің шатырына орнатылды", бұл сэр Хоум Попхэм ойлап тапқан қарапайым телеграфты орнату туралы хабарлады. Семафорлық телеграфтарды "Шаппе телеграфтары" немесе "Наполеон семафоры" деп те атайды.

Алғашқы жобалары

Оптикалық телеграф ежелгі заманнан бастау алады, гидравликалық телеграфтар, от шамы (көне мәдениеттер отты ашқаннан бері қолданған) және түтін сигналдары түрінде. Семафорлардың қазіргі заманғы дизайнын алғаш рет британдық ғалым Роберт Хук 1684 жылы Корольдік қоғамға ұсынған, онда ол көрнекі телеграфияның толық және жан-жақты сипаттамасын берді, көптеген практикалық егжей-тегжейлерді келтірді. Бұл жүйе (1683 жылғы Вена шайқасынан кейін әскери қажеттіліктермен байланысты) ешқашан іске асырылмады. Оптикалық сигнал берудің алғашқы тәжірибелерінің бірін 1767 жылы ағылшын-ирландтық жер иесі және өнертапқыш сэр Ричард Ловелл Эджворт жасады. Ол досы, ат жарысына құмар Лорд Марчпен, жарыстың нәтижесін бір сағаттың ішінде жеткізе алатынына тіл білістірді. Биік жерге орнатылған сигнал беру бөлімдерінің желісі арқылы сигнал бір стансадан екінші стансаға телескоп көмегімен байқалатын болды. Сигналдың өзі 45 градус бұрылыспен сегіз түрлі позицияға қойылатын үлкен көрсеткіштен тұрды. Екі сигналдан тұратын тізбекте барлығы 64 кодтық элемент болды, ал үшінші сигнал оны 512-ге дейін жеткізді. Ол 1795 жылы Шаппенің жүйесі туралы естігеннен кейін бұл идеясына қайта оралды.

Франция

Бірінші табысты оптикалық телеграфты 1792 жылы француз инженері Клод Шаппе мен оның бауырлары ойлап тапты, олар Францияны 556 станциядан тұратын, барлығы [белгілі бір] қашықтықты қамтитын желімен жабдықтады. Шаппе жүйесі 1850 жылдарға дейін әскери және мемлекеттік байланыс үшін қолданылды.

Францияның дамуы

1790–1795 жылдары Француз төңкерісінің қақ бөлігінде Франция өз жауларының соғыс күшін тойтарыс ету үшін жылдам және сенімді әскери байланыс жүйесіне зәру болды. Франция Ұлыбритания, Нидерланды, Пруссия, Австрия және Испания әскерлерімен қоршалған, Марсель мен Лион қалалары көтеріліс ұйымдастырды, ал британдық флот Тулонды басып алды. Францияның жалғыз артықшылығы – одақтас күштердің байланыс желілерінің нашарлығына байланысты ынтымақтастықтарының болмауы еді. 1790 жылдың ортасында Шапп ағайындары орталық үкіметке ақпаратты және бұйрықтарды ең қысқа мерзімде жеткізуге мүмкіндік беретін байланыс жүйесін жасауға кірісті. Шапп дыбыс және түтін сияқты көптеген мүмкіндіктерді қарастырды. Ол тіпті электр энергиясын пайдалануды ойлады, бірақ сол кездегі жоғары кернеулі электростатикалық көздерге төтеп бере алатын өткізгіштерге оқшаулау таба алмады. Шапп оптикалық жүйеге тоқтады және алғашқы ресми демонстрация 1791 жылдың 2 наурызында Брулон мен Парсе арасында өтті. Жүйе әр аяқтағы өзгертілген маятник сағатынан және он санмен белгіленген дискіден тұрды. Сағат тілдері әдеттегі сағаттан әлдеқайда жылдам қозғалды. Екі сағат та бір уақытта синхрондау сигналымен іске қосылды. Ал басқа сигналдар дискіді қай уақытта оқу керектігін көрсетті. Кейін жіберілген сандар код кітабынан іздестірілді. Алдын ала тәжірибелерде Шапптар синхрондау үшін қазанды соқты. Демонстрацияда олар телескоппен қара-ақ панельдерді пайдаланды. Жіберуге арналған хабарды Брулон қаласының шенеуніктері таңдады және Рене Шапп Клод Шаппқа Парсеге жіберді, ол хабар туралы бұрыннан хабардар емес еді. Хабарда: «Егер сәттілікке жетсеңіз, тез арада даңққа ие боласыз» делінген. Кейін Шапп ғана сағатсыз жұмыс істей алатынын және синхрондау жүйесін хабарларды жеткізу үшін пайдалануға болатынын түсінді. Шапптар келесі екі жыл бойы тәжірибелер жүргізді, және екі рет олардың құрылғысын Париждегі Place de l'Étoile-де мобтар жойды, олардың патшалық күштермен байланыс жасайтынын ойлады. Игнас Шапптың заң шығарушы жиналысқа сайлануы олардың ісіне көмектесті. 1792 жылдың жазында Клод Инженер-телеграфист болып тағайындалды және Париж мен Лилль арасындағы станциялар желісін құруды тапсырды, бұл арақашықтық 230 шақырымды (шамамен 143 миль) құрады. Ол Франция мен Австрия арасындағы соғысқа арналған хабарларды жеткізуге пайдаланылды. 1794 жылы ол Конде-сюр-л'Эскотты француздардың австриялықтардан бір сағаттан кем уақыт бұрын басып алғаны туралы хабарды жеткізді. Лилльге хабардың алғашқы символы 15 стансадан тек тоғыз минутта өтті. Желінің жылдамдығы ауа райына байланысты өзгерді, бірақ Лилльге дейінгі жол әдетте 32 минутта 36 символдан, яғни толық хабардан тұрды. 1798 жылы Париж мен Страсбург арасындағы 488 км қашықтықты қамтитын 50 стансадан тұратын тағы бір желі аяқталды. 1803 жылдан бастап француздар жағалаудағы 3 қолды Депилон семафорын британдықтардың шабуылдары туралы ескерту үшін де пайдаланды. Жеткізу жылдамдығын арттыру және қамтамасыз ету үшін семафор желілерімен пайдалануға арналған код кітабы жасалды. Шапптар корпорациясы негізгі символдардың 92ін екі рет алып, 8464 кодталған сөз бен тіркес жасауға мүмкіндік беретін кодты пайдаланды. 1795 жылғы қайта қарастырылған Шапп жүйесі кодтар жиынтығын ғана емес, сонымен қатар желілік өнімділікті арттыруға бағытталған операциялық протоколды ұсынды. Символдар «2 қадам және 3 қозғалыс» циклінде берілді. 1-қадам, 1-қозғалыс (орнату): Оператор индикатор қолдарын қиылысқа сәйкес бұрып, белгісіз белгіні жасады, содан кейін қиылысты келесі символға орналастырды. 1-қадам, 2-қозғалыс (өткізу): Оператор индикатор қолдарын ағымдағы символға орналастырып, оны көшіру үшін төменгі желі станциясының күтті. 2-қадам, 3-қозғалыс (аяқтау): Оператор тік немесе көлденең тік жолақты бұрып, циклдің аяқталғанын көрсетті. Осылайша, әрбір символ операторлар оны сәтті көшіре алғанша желі бойынша жылдам тарады, протокол растау және ағынды басқаруды қамтамасыз етті. Парижден жіберілген символ 22 станса арқылы Лилльге жету үшін 2 минут, ал 50 станса арқылы Лионға жету үшін 9 минут кетті. Минутына 2–3 символдың жылдамдығы әдеттегідей болды, жоғары көрсеткіш қателерге бейім болды. Бұл 0,4–0,6 wpm-ге ғана сәйкес келеді, бірақ код кітабында қамтылған хабарламалармен шектеліп, бұл күрт ұлғайтылуы мүмкін.

Францияның тарихы

Шаппенің алғашқы желісінен кейін (Париж мен Лилль арасындағы), 50 стансасы бар Париж-Страсбург желісі көп ұзамай (1798) құрылды. Наполеон Бонапарт телеграфты толыққанды пайдаланып, жау қозғалысы туралы жылдам ақпарат алды. 1801 жылы ол Абрахам Чаппеге Англияға шабуылға дайындалып, Англия арнасы арқылы сигнал беруге арналған аса ірі станция салуды тапсырды. Осындай екі станция салыстырмалы қашықтықтағы сынақ желісінде салынды. Кале желісі Болонға дейін созылды және Болон қаласында жаңа үлгідегі станция қысқа мерзімге жұмыс істеді, бірақ шабуыл болған жоқ. 1812 жылы Наполеон Абрахам Чаппен бірлесіп, жорыққа алып жүруге болатын мобильді телеграфтың тағы бір жобасын жасады. Бұл 1853 жылы Қырым соғысы кезінде де қолданыста болды. Телеграфтың пайда болуынан кейін тікелей демократияны қолдауға қабілеттілігіне байланысты үлкен қызығушылық туды. Мысалы, Руссоның тікелей демократия үлкен сайлау округтерінде мүмкін емес деген тұжырымына сүйене отырып, француз зиялысы Александр Теофиль Вандермонде былай деді:

Телеграф туралы меніңше толық дұрыс айтылған және оның маңыздылығын дұрыс бағалайтын бір ой бар. Мұндай өнертабыс демократияны ең кең ауқымда жүзеге асыруға жеткілікті болуы мүмкін. Көптеген беделді адамдар, соның ішінде Жан Жак Руссо, демократияның үлкен сайлаушылар арасында мүмкін емес деп ойлады. Телеграфты ойлап табу – Руссо күтпеген жаңалық. Ол ұзақ қашықтықтағы байланысты, тұрғын үйдің ішіндегі әңгіме сияқты бірдей жылдамдықпен және айқындықпен жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бұл шешім үлкен [тікелей] демократиялық республикаларға қарсы айтылған наразылықтарды өзі шеше алады. Ол тіпті өкілді конституциялардың болмауында да мүмкін. 1799/1800 жылдардағы телеграфтың операциялық шығындары 434 000 франк (2015 жылы күміс бағасымен 1,2 миллион доллар) құрады. 1800 жылдың желтоқсанында Наполеон телеграф жүйесінің бюджетін 150 000 франкқа (2015 жылы 400 000 доллар) қысқарды.

1819 жылы Норвич Дафф, жас британдық теңіз офицері, Клермон-ан-Аргоннеге сапар шегіп, жергілікті телеграф станциясына барып, сигналшымен әңгімелесті. Оның жазбасы:

Жалақысы күніне жиырма бес соу, және ол [сигналшы] күн шығысынан күн батуға дейін, қазіргі уақытта сағат үштен сағат сегізге дейін станцияда болуға міндетті; олардың екеуі ғана бар, және әрбір минут сайын жауапсыз қалған сигнал үшін олар бес соу төлейді: бұл Страсбургпен байланысатын тармақтың бөлігі, және хабар Парижден алты минутта келеді, ал осында – төрт минутта.

Желі үкіметтік қана пайдалануға берілген, бірақ 1834 жылы екі банкир, Франсуа және Жозеф Блан, Париж бен Бордо арасындағы желідегі станция операторларын Бордодағы серігіне Париж қор биржасы туралы ақпарат беру үшін пара берді. Ақпараттың 300 мильдік қашықтықты жүзеге асыруына үш күн кетті, бұл жоспарлаушыларға нарықта ойнауға жеткілікті уақыт берді. Париждікі нарық көтеріле ме, төмендей ме екенін газеттер Бордоға жеткенге дейін білді, содан кейін Бордо оған сөзсіз ілесіп кететін. Ақпаратты тікелей телеграфқа енгізуге болмады, себебі ол анықталар еді. Оның орнына, Бордодағы бақылаушыға көрінетін, алдын ала дайындалған қасақана қателер енгізілді. Турс таңдалды, өйткені ол хабарламаларды қателерден тазартатын инспектор бар бөлім станциясы еді, ол құпия кодты білді және операторларға белгісіз болды. Егер қателер Турсқа дейін енгізілсе, схема жұмыс істемейтін еді. Операторларға нарық көтеріле ме, төмендей ме дегенді пошта вагонымен жіберілген пакеттердің түсі (ақ немесе сұр қағаз орамасы) арқылы хабарланды, немесе басқа бір әңгіме бойынша, егер Турс операторының әйелі шұлық (төмен) немесе қолғап (жоғары) пакетін алса, бұл кез келген жазбаша дәлелді болдырмау үшін жасалды. Схема 1836 жылы ашылғанға дейін екі жыл бойы жұмыс істеді. Француздық оптикалық жүйе басқа елдер электр телеграфына ауысқаннан кейін де көп жылдар бойы қолданыста болды. Бұл біршама инерциямен байланысты болды; Францияда ең кең ауқымды оптикалық жүйе болды, сондықтан оны ауыстыру ең қиын болды. Бірақ оптикалық жүйенің артықшылығы туралы да аргументтер келтірілді. Олардың бірі – оптикалық жүйе электр жүйесі сияқты саботажға ұшырамайды, өйткені оның көп шақырымдық қорғалмаған сымдары бар. Сэмюэл Морз француз үкіметіне электр телеграфына сатуға сәттілік таба алмады. Ақырында электр телеграфының артықшылықтары – жақсырақ құпиялылық, кез келген ауа райында және түнде жұмыс істеу мүмкіндігі жеңіп шықты. 1846 жылы Руан желісінде сәтті сынақтан өткеннен кейін оптикалық телеграфты Фой-Бреге электр телеграфымен ауыстыру туралы шешім қабылданды. Бұл жүйе телеграф операторларына таныс болу үшін Шаппе телеграф индикаторларының көрінісін еліктейтін дисплейге ие болды. Жюль Гюйот осы шешімнің қателік екенін ескертіп, ауыр салдары туралы ескерту жасады. Оптикалық телеграфты толыққанды тоқтатуға шамамен он жыл кетті. Француздық семафор арқылы жіберілген соңғы хабарлардың бірі – 1855 жылы Севастопольдің құлауы туралы хабарлама болды.

Швеция

Швеция Франциядан кейін әлемде оптикалық телеграф желісін енгізген екінші ел болды. Оның желісі Франциядан кейін екінші кеңейтілген желі болды. Желінің орталық станциясы Стокгольмдегі Катарина шіркеуінде орналасқан. Бұл жүйе швед басқару тақтасының және окталдық кодты жазудың қарапайымдығының арқасында француз жүйесінен жылдамырақ болды (француз жүйесі пиктограммалар түрінде тіркелді). Жүйе көбінесе кемелердің келгені туралы хабарлау үшін қолданылды, бірақ соғыс уақытында жаудың қимылын және шабуылдарын бақылауға да мүмкіндік берді. Тұрақты қызметте болған соңғы стационарлық семафор Швецияда, аралды құрлықтағы телеграф желісімен байланыстырып жұмыс істеді. Ол 1880 жылы қызметтен шығарылды.

Швециядағы даму

Шаппе телеграфы туралы жаңалықтан шабыттанған швед өнертапқышы Абрахам Николас Эделькранц Швецияда оптикалық телеграфты сынақтан өткізді. Ол 1794 жылы Стокгольмдегі патша сарайынан Транеберг арқылы Дротнингхолм сарайының жеріне дейін үш станциялық тәжірибелік желі құрды. Алғашқы демонстрация 1 қарашада өтті, онда Эделькранц патша Густав IV Адольфтың он төртінші туған күніне арналған өлең жіберді. 7 қарашада король Эделькранцты Швеция, Дания және Финляндия бойынша телеграф желісін салу мақсатында кеңесшілер кеңесіне қабылдады.

Эделькранц жүйесінің техникалық жұмыс істеуі

Шаппе стиліндегі индикаторлы қолдармен жасалған алғашқы тәжірибелерден кейін Эделькранц он темір жалюзиден тұратын дизайнды қабылдады. Олардың тоғызы 3 таңбалы сегіздік санды көрсетті, ал оныншысы жабық болғанда код нөмірі "A" әрпімен басталуы керек екенін білдірді. Бұл код кітабы арқылы әріптерге, сөздерге немесе сөз тіркестеріне аударылатын 1024 кодтық нүктені қамтамасыз етті. Телеграфта күрделі басқару тақтасы болды, ол алдыңғы сигналдың келесі станцияда қайталануын күтіп тұрып, келесі символды дайындауға мүмкіндік берді. Басқару тақтасы жалюзилерге жіптермен қосылған. Хабар жіберуге дайын болғанда, барлық жалюзилер бір мезгілде аяқ педалін басу арқылы орнатылды. 1809 жылы Эделькранц жаңартылған дизайнды ұсынды. Жалюзилердің айналасындағы жақтау алынып тасталды, нәтижесінде индикаторлық панельдері бар қолдардан тұратын қарапайым, көрінетін құрылым қалды. "A" жалюзисі басқа жалюзилермен бірдей өлшемге дейін кішірейтілді және қай жақтың ең маңызды цифр екенін көрсету үшін бір жаққа жылжытылды (кодтық нүктені солдан оңға немесе оңнан солға оқу екі жақын станцияның қай жағында екеніне байланысты өзгеше). Станцияның хабар тарата алатын қашықтығы жалюзилердің мөлшеріне және оларды бақылау үшін қолданылатын телескоптың қуатына тәуелді болды. Адам көзімен көрінетін ең кішкентай нысан – 40 секундтық бұрышқа тең, бірақ Эделькранц атмосфералық бұзылулар мен телескоптың қателіктерін ескеру үшін 4 минуттық бұрыш қолданды. Осы негізде және 32 есе ұлғайтуы бар телескоппен Эделькранц жалюзилердің өлшемдерін анықтады: швед милясының жартысы (5,3 км) қашықтық үшін 9 дюйм (22 см), ал 3 швед милясы (32 км) үшін 54 дюйм (134 см). Бұл көрсеткіштер бастапқы дизайнмен жасалған шаршы жалюзилерге қатысты. 1809 жылғы ашық дизайн ұзын тіктөртбұрышты жалюзилерді қамтыды, Эделькранц олардың көріну қабілеті жоғары деп есептеді. Бұдан гөрі қашық жерлерге Жердің қисықтығын жеңу үшін өте биік мұнаралар мен үлкен жалюзилер қажет болар еді. Эделькранц станциялар арасындағы қашықтықты 2 швед милясынан (21 км) асырмады, бірақ үлкен су кеңістіктері оны қажет еткен жағдайларда бұл шектеуден бас тартты. Швед телеграфы шамдарды қолдана отырып, түнде де жұмыс істей алды. Кіші станцияларда шамдар жалюзилердің артына орналастырылды, олар жалюзи ашылғанда көрінетін болды. Үлкен станцияларда мұндай мүмкіндік болмады. Оның орнына күндізгі жалюзилердің астына шыны терезелері бар жеке қаңқа жәшік орнатылды. Жәшіктегі шамдарды күндізгі жалюзилерді басқару тәрізді жіптерді тартып ашуға болады. Жәшіктің екі жағындағы терезелер шамдарды жоғары және төмен ағыстағы көршілес станциялардан көруге мүмкіндік берді. Түнде қолданылатын кодтық нүктелер күндіз қолданылатын кодтық нүктелерге кері болды. Бұл түнде ашық жалюзидегі шамдардың үлгісін күндіз жабық жалюзидегі үлгімен сәйкес етті.

Бірінші желі: 17951809

Стокгольмнен Ваксгольмға дейінгі алғашқы желі 1795 жылдың қаңтарында қолданысқа енгізілді. 1797 жылға қарай Стокгольмнен Фредриксборгқа және Грисслехамнан Сигнилсскер арқылы Аландтағы Экерёге дейінгі желілер де болды. 1799 жылы Гётеборг маңында, батыс жағалаудағы Марстрандқа қысқа желі орнатылды. Екінші коалиция соғысы кезінде Ұлыбритания Францияға қарсы блокада енгізуге тырысты. Өз саудасына тиетін зиянға алаңдаған Швеция 1800 жылы Екінші қарулы бейтараптық лигасына қосылды. Ұлыбританияның оған жауап ретінде солтүстік елдердің біріне шабуыл жасауы күтілді. Мұндай шабуылға қарсы қорғану үшін король Швеция мен Данияның телеграф жүйелерін байланыстыратын желі құруды бұйырды. Бұл әлемдегі алғашқы халықаралық телеграф байланысы болды. Эделькранц бұл байланысты Швециядағы Хельсинборг пен Даниядағы Хельсингор арасында, екі елді бөліп тұрған Оресунд таяз суы арқылы жасады. Швеция флотына қолдау көрсету және сигнал беру пункттерін қамтамасыз ету мақсатында Куллабергтен Мальмёге дейінгі жағалау бойында жаңа желі жоспарланды. Нельсонның 1801 жылы Копенгагендегі дания флотына жасаған шабуылы осы желі арқылы хабарланды, бірақ Швеция Данияға көмектеспеген соң, ол қайта қолданылмады және қолдау желісінде тек бір станция ғана салынды. 1808 жылы Корольдік телеграф институты құрылды және Эделькранц директор болып тағайындалды. Телеграф институты әскер басқармасына бағындырылды, бастапқыда Корольдік инженерлік корпустың құрамына кірді. 1796 жылғы код кітабының орнына 5120 мүмкін кодтық нүктесі және көптеген жаңа хабарламалары бар жаңа код енгізілді. Жаңа кодекстерде тәртіпсіз операторларға арналған жазалар көзделді. Оларға операторды телеграфтың бір тірегіне тұруға бұйрық беру (код 001 721) және көрші станциядан оны көріп тұрғанын растауды сұрау (код 001 723) кірді. 1809 жылға қарай желіде 200 км-ге созылған 50 станция болды, онда 172 адам жұмыс істеді. Бір кезде Швециядағы телеграф желісі дерлік тоқтатылды, 1810 жылға қарай тек төрт телеграфшы жұмыс істеді.

Желілерді қайта құру

Телеграф инспекторы лауазымы 1811 жылы құрылған, бірақ Швециядағы телеграф 1827 жылға дейін, жаңа ұсыныстар енгізілгенге дейін тоқтап тұрды. 1834 жылы Телеграф институты Топографиялық корпустың құрамына қосылды. Корпустың басшысы Карл Фредрик Акрелл шведтік жапқыш телеграфын басқа елдердегі заманауи жүйелермен салыстырды. Ыңғайлылығымен ерекше көзге түріп, Карлскронда сынақтан өткен Англиядағы Чарльз Паслидің семафор жүйесіне назар аударды. Сынақтар Карлскрона мен Дротнингскер арасында, ал 1835 жылы Стокгольм мен Фредриксборг арасында түнде жүргізілді. Акрелл жапқыш телеграфтың жылдам әрі қолдануға ыңғайлы екенін анықтады және оны қайтадан бекітілген станциялар үшін пайдалануға ұсынды. Дегенмен, Паслидің семафоры арзан әрі құрастыруы оңай болғандықтан, жылдам станциялар үшін қолданылды. 1836 жылға қарай швед телеграф желісі толыққанды жаңарып, қалпына келтірілді.

Ұлыбритания

Ирландияда Ричард Ловелл Эджворт 1794 жылы бұрынғы жұмысына қайта оралды және күтілетін француз басқынынан ескерту үшін телеграф құруды ұсынды; алайда, бұл ұсыныс іске аспады. Лорд Джордж Мюррей, Шапп семафоры туралы естіген соң, 1795 жылы британдық Адмиралтействоға визуалды телеграфия жүйесін ұсынды. Пастор Гэмбл мырза да 1795 жылы екі түрлі бес элементтен тұратын жүйе ұсынды: біреуі бес жалюзилі, екіншісі бес он футтық бағаналы. Хабарламалар Лондоннан Дилге шамамен алпыс секундта жеткізілді, ал 1808 жылға қарай алпыс бес пункт пайдаланылды. Мюррейдің жалюзилі телеграф станцияларының тізбегі келесі бағыттар бойынша салынды: Лондон–Дил және Ширнесс, Лондон–Грейт Ярмут және Лондон–Портсмут және Плимут. Трафальгар шайқасынан кейін жаңалық Фалмут арқылы фрегатпен Лондонға жеткізілді, ал капитан хабарламаларды «Трафальгар жолы» деп аталған автобуспен Лондонға алып барды; саяхат 38 сағатқа созылды. Бұл кешігу Адмиралтействоны одан әрі зерттеуге итермеледі. Жаңа семафор жүйесі іздестірілді, ал ұсынылған көптеген идеялар мен құрылғылардың ішінде Адмиралтейство сэр Хоум Попхэм ойлап тапқан қарапайым семафор жүйесін таңдады. Қалыпты жағдайда хабарламалар Лондоннан Портсмутқа сегіз минуттан кем уақытта жіберілді. Бұл желі 1822 жылдан 1847 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін теміржол мен электр телеграфы байланыс құралының жақсы түрін ұсынды. Семафор желісі жалюзи тізбегімен бірдей жерлерді пайдаланбады, бірақ 15 станциясы бар дерлік сол бағытты ұстанды: Адмиралтейство (Лондон), Челси Корольдік госпиталі, Путни Хит, Кумбе Уоррен, Куперс Хилл, Чатли Хит, Пьюли Хилл, Банникл Хилл, Хаст Хилл (Хаслемер), Холдер Хилл (Мидхерст), Бикон Хилл, Комптон Даун, Камп Даун, Лумпс Форт (Саутси) және Портсмут доктары. Netley Heath станциясының орнын ауыстырған Чатли Хиттегі семафор мұнарасы қазіргі уақытта Landmark Trust қорымен қалпына келтірілуде және өздігінен қызмет көрсететін демалыс орны ретінде пайдаланылады. Қалпына келтіру аяқталғаннан кейін белгілі бір күндері жұртшылыққа қолжетімді болады. Ливерпуль портының басқармасы 1825 жылы Ливерпульден Холихедке дейін Попхэмнің оптикалық семафор станцияларының тізбегін салуға арналған парламенттік жеке актіні алды. Жүйені Барнард Л. Уотсон, теңіз жаяу әскерінің офицері жобалады және 1827 жылы пайдалануға берді. Бұл желі, мүмкін, таза коммерциялық мақсатта салынған оптикалық телеграфтың жалғыз мысалы. Ол Холихедтегі бақылаушылардың Ливерпуль портына келіп жатқан кемелер туралы хабарлауы үшін және кеме жағаға тұрмас бұрын жүк саудасын бастау үшін пайдаланылды. Желі 1860 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін теміржол желісі мен электр телеграфы оны қажетсіз етті. Мұнаралар салынған көптеген биік жерлер («телеграф төбелері») бүгінгі күнге дейін Телеграф төбесі деп аталады.

Ирландия

Ирландияда Р. Л. Эджворт үшбұрышты көрсеткіш негізінде, 16 футқа дейін биіктігі жететін оптикалық телеграф құрастырды. Жүйесін бірнеше жыл бойы насихаттағаннан кейін, ол адмиралтействоның мақұлдауын алып, 1803–1804 жылдары құрылысын жүргізді. Аяқталған жүйе Дублиннен Галвейге дейін созылып, Ирландияның батыс жағалауына француз басқыншылығы болған жағдайда жылдам ескерту жүйесі болып жұмыс істеді. Жұмыс істеудегі сәттілігіне қарамастан, француз басқыншылығының қаупі азайғандықтан 1804 жылы жүйе таратылды.

Канада

Канадада Кент герцогы Эдуард Солтүстік Америкадағы алғашқы семафор желісін құрды. 1800 жылы пайдалануға берілген бұл желі Галифакс қаласы мен Новая Шотландиядағы Аннаполис қаласы арасында, сондай-ақ Фанди шығанағы арқылы Нью-Брансуиктегі Сент-Джон мен Фредериктон қалаларына дейін созылды. Кемелердің жақындауы туралы хабар беруден басқа, герцог бұл жүйені әскери бұйрықтарды, әсіресе әскерлердің тәртібіне қатысты мәліметтерді жеткізу үшін де пайдаланды. Герцогтың жоспарында бұл желі Квебек қаласындағы британдық гарнизонға дейін жеткені жөн болған, бірақ көптеген төбелер мен жағалаудағы тұман салдарынан мұнаралардың арасы көріну үшін салыстырмалы түрде жақын орналастырылуы тиіс болды. Мұндай көптеген стансаларды салуға және оларды үздіксіз қамтамасыз етуге қажетті еңбек британдық әскердің күштерін барынша сарқып жіберді, сондықтан Нью-Брансуик желісінің жұмыс істегеніне күмән туды. Галифакс порты маңындағы мұнараларды есептемегенде, герцог 1800 жылдың тамызында кеткеннен кейін жүйе көп ұзамай тоқтатылды.

Мальта

Британдық әскери билік 1840 жылдардың басында Мальтада семафор желісін орнатуды қарастыра бастады. Алғашқыда, аралдағы шіркеулердің қоңырау мұнаралары мен күмбездеріне семафор станцияларын орнату жоспарланған, бірақ діни басшылар бұл ұсынысты қабылдамады. Осы себепті, 1848 жылы негізгі аралда Гаргур мен Ғашақ қалаларында жаңа семафор мұнаралары салынды, ал Гозо аралдағы Та' Кенонада тағы біреуі бой көтерді. Губернатор сарайы, Селмун сарайы және Джордан маяғында да қосымша станциялар құрылды. Әр станцияда Корольдік инженерлер қызмет етті.

Үндістан

Үндістанда 1810 жылы семафор мұнаралары енгізілді. Калькуттадағы Форт Уильям мен Варанаси маңындағы Чунар форты арасында бірнеше мұнаралар салынды. Жазықтағы мұнаралар биік, ал таулардағылары да биік болды және олар шамамен арақашықтықта салынды.

Испания

Испанияда инженер Агустин де Бетанкур өзінің жүйесін жасады, оны осы мемлекет қабылдады; 1798 жылы ол Корольдік тағайындама алды, ал Мадрид пен Аранхуэсті байланыстыратын желінің алғашқы бөлігі 1800 жылдың тамызынан бастап жұмыс істеді. Испания 1840 және 1850 жылдары кең семафорлық телеграф желісімен жабылған. Үш негізгі семафор желісі Мадридтен тарады. Біріншісі солтүстікке қарай, Атлантика жағалауындағы Франция шекарасындағы Ирун қаласына дейін созылды. Екіншісі шығысқа қарай Жерорта теңізіне, содан кейін Барселона арқылы жағалау бойымен солтүстікке қарай Франция шекарасына дейін жетті. Үшіншісі Атлантика жағалауындағы Кадис қаласына дейін созылды. Бұл желілер Аранхуэз, Бадахос, Бургос, Кастельон, Сьюдад-Реал, Кордова, Куэнка, Герона, Памплона, Сан-Себастьян, Севилья, Таранкон, Тарагона, Толедо, Вальядолид, Валенсия, Витория және Сарагоса сияқты көптеген басқа испан қалаларына қызмет көрсетті.

Португалия

Португалияда Наполеонға қарсы күрескен британдық әскерлер португал армиясының 1808 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан өте тиімді жер үстіндегі семафор жүйесі бар екенін анықтады, бұл Веллингтон герцогына барлауда маңызды артықшылық берді. Математик Франсиско Антонио Сиера [pt] есімді ғалым жасаған жаңашыл португал телеграфтары 3 түрге бөлінді: 3 жапқыш, 3 шар және 1 көрсеткіш/қозғалмалы қол. Ол сонымен қатар 3 телеграф түрі үшін де қолданылатын "Táboas Telegráphicas" атты код кітабын жазды. 1810 жылдың басынан бастап бұл желі "Corpo Telegráfico" – Португалияның алғашқы әскери сигнал корпусының қызметінде болды.

Басқа өңірлер

Францияда оптикалық телеграф сәттілігін дәлелдегеннен кейін, оны көптеген басқа елдер де еліктеді, әсіресе Наполеон оны өзінің империясы мен әскерін үйлестіру үшін қолданғаннан кейін. Осы елдердің көпшілігінде пошта органдары семафор желілерін басқарды. Көптеген ұлттық қызметтер Шаппе жүйесінен өзгеше сигнал беру жүйелерін қабылдады. Мысалы, Ұлыбритания және Швеция жапқыштардан жасалған панельдерді пайдаланды (Шаппе ағайындарының бұрышты таяқшалар жақсы көрінеді деген пікіріне қарсы). Кейбір жағдайларда жаңа жүйелер жақсарту деп есептелгендіктен қабылданды. Бірақ көптеген елдер ұлттық мақтаныш сезімінен немесе бәсекелес және жау елдерден көшірме жасағысы келмегендіктен өздерінің, көбінесе нашаррақ, жобаларын жасады. 1801 жылы Дания поштасы Storebæltstelegrafen атты семафор желісін Ұлы белдеу боғазы арқылы, Фюн және Зеландия аралдары арасында орнатты. Желіде Nyborg (Фюн), Sprogø (шағын арал, боғаздың ортасында) және Korsør (Зеландия) станциялары болды. Ол 1865 жылға дейін қолданыста болды. Пруссия Корольдігінде Фридрих Вильгельм III 1819 жылы тәжірибелік желі құрылысын тапсырды, бірақ қорғаныс министрі Карл фон Хаке кешіктіргендіктен, 1830 жылға дейін ештеңе істелмеді. Сол кезде Берлин мен Потсдам арасында үш станциядан тұратын қысқа желі салынды. Дизайны швед телеграфына негізделген, бірақ жалюзилердің саны он екіге дейін артты. Пошта қызметкері Карл Пистор Уотсонның Англиядағы жобасына негізделген семафор жүйесін ұсынды. Бұл жоба бойынша Берлин-Магдебург-Дортмунд-Кёльн-Бонн-Кобленц желісі 1833 жылы аяқталды. Желіде Швециядағыдай шамамен 200 адам жұмыс істеді, бірақ желі дамымады және басқа ресми желілер салынбады. 1849 жылы желі электр желісі пайдасына тоқтатылды. Мемлекеттік қолдаумен жұмыс істейтін ресми желілер болмаса да, жеке кәсіпорындар да болды. 1837 жылы Иоганн Людвиг Шмидт Гамбургтен Куксхафенге дейін коммерциялық желі ашты. 1847 жылы Шмидт Бременнен Бремерхафенге екінші желі ашты. Бұл желілер коммерциялық кемелердің келуі туралы хабарлау үшін пайдаланылды. Кейіннен екі желі үш қосымша станциямен байланыстырылып, оптикалық телеграф дәуіріндегі, мүмкін, жалғыз жеке телеграф желісі құрылды. Бұл желідегі телеграф инспекторы Фридрих Клеменс Герке болды, ол кейін Гамбург-Куксхавен электр телеграф желісіне көшіп, Халықаралық Морзе кодын жасады. Гамбург желісі 1850 жылы, ал Бремен желісі 1852 жылы қолданыстан шығарылды. Ресейде патша Николай I 1833 жылы Мәскеу мен Варшава арасындағы желіні іске қосты, оның ұзындығы шамалы емес, 220 станцияға және 1320 операторға қажеттілік тудырды. 1859 жылы станциялар пайдаланылмаған және құлап бара жатқаны байқалды, сондықтан желі одан бұрын көп бұрын тоқтатылған болуы мүмкін. Шаппе мен Эделькранц қазіргі заманғы желілерде кең таралған көптеген мүмкіндіктерді дербес ойлап тапты, бірақ сол кезде бұл революциялық және жүйелердің тиімді жұмыс істеуі үшін маңызды болды. Бұл мүмкіндіктерге басқару белгілері, маршрутизация, қателерді басқару, ағынды басқару, хабарламалардың басымдығы және символдар жылдамдығын басқару кірді. Эделькранц 1794 жылдан бастап барлық басқару кодтарының мағынасы мен қолданылуын толыққанды құжаттады. Шаппе жүйесінің алғашқы кезеңінің егжей-тегжейі нақты белгісіз, ал сақталған алғашқы нұсқаулар 1809 жылға дейін созылады, француз жүйесі швед жүйесі сияқты толыққанды түсіндірілмеген. Бұл жүйелердің кейбір ерекшеліктері қазіргі заманғы тәжірибеде озық деп саналады және жақында қайта ойлап табылды. Мысалы, Эделькранц кодіндегі 707 қателерді басқару коды. Бұл белгілі бір символдың қайталануын сұрау үшін пайдаланылды. 707 нөмірінен кейін журналдың ағымдағы бетінде қайталау қажеттілігі көрсетілген жол мен бағанды анықтайтын екі символ келді. Бұл таңдамалы қайталаудың мысалы және көптеген заманауи желілерде қолданылатын қарапайым n стратегиясына қарағанда тиімдірек. Бұл кейінірек қосылған мүмкіндік болды, Эделькранц (272 кодтық нүкте) және Шаппе (2H6 кодтық нүкте) бастапқыда қателерді басқару үшін Гуктің 1684 жылғы ұсынысынан тікелей алынған қарапайым "соңғы таңбаны өшіру" мүмкіндігін ғана қолданды. Француз жүйесіндегі маршрутизация дерлік тұрақты болды, хабарды бастауға Париж мен желінің шетіндегі станцияға ғана рұқсат етілді. Шведтердің алғашқы жүйесі икемдірек болды, кез келген станциялар арасында хабар байланысын орнатуға мүмкіндік берді. Қазіргі заманғы желілерге ұқсас, инициализациялау сұранысында сұраныс беруші және мақсатты станцияның идентификациясы болды. Сұраныс мақсатты станциядан алынған кодтың қосымшасын жіберу арқылы расталды. Бұл протокол ерекше және қазіргі заманғы аналогы жоқ. Тағы бір мүмкіндік, қазіргі заманғы электрондық жүйеде озық деп есептелер еді, - беру жылдамдығын динамикалық түрде өзгерту. Эделькранцта жылдамырақ (770) және баяу (077) кодтық нүктелер болды. Шаппеде де мұндай мүмкіндік болды.

Танымал мәдениетте

19 ғасырдың ортасына қарай оптикалық телеграф жеткілікті деңгейде танымал болды, оны ерекше түсіндірмесіз танымал еңбектерде атауға болады. Шапп телеграфы замандас көркем әдебиеттер мен комикстерде кездеседі. Родольф Төпфердің "Мырза Қалам" (1831) комиксінде ит Шапп телеграфының иесіне құлап, оны түсіруге көмектесуге тырысқан қожайынының салдарынан, қателікпен алаңдататын хабарламалар жіберіліп, халықаралық дағдарыс туындайды. Лусьен Левен (1834) романында Стендаль Люсьен Левен мен префект М. де Серанвиллдің телеграф директоры М. Ламорте арасындағы билік күресін бейнелейді. Александр Дюманың "Конт Монте-Кристо" (1844) кітабының 60-тарауында ("Телеграф") басты кейіпкер семафор желісінің қозғалатын қолдарын қызығушылықпен сипаттайды: «Кейде мен жолдың соңында, төбеде, күннің жарқын сәулесінде, қара, бүктеліп тұрған қолдарды, алып қоңыздан шыққан аяқтар сияқты көретінмін». Кейіннен ол француз қаржы нарығын манипуляциялау үшін жалған хабарды жеткізу үшін семафор операторын сатып алады. Дюма сондай-ақ Шапп телеграф желісінің жұмыс істеуін егжей-тегжейлі сипаттайды. Гектор Малоның "Ромен Калбрис" (1869) романында кейіпкерлердің бірі, Диелет есімді қыз, Париждегі үйін «бір шіркеудің жанында, оның жанында сағат мұнарасы бар» деп сипаттайды. Мұнараның үстінде күні бойы осылай да, солай да қозғалатын екі үлкен қара қол болды. [Кейін маған] бұл Сент-Эвсташ шіркеуі екені және осы үлкен қара қолдар телеграф екені айтылды. 21 ғасырда оптикалық телеграф тұжырымы көбінесе халықтық мәдениетте, мысалы, "Павейн" романы және Терри Пратчеттің "Клэкс" романы арқылы, әсіресе 2004 жылғы "Поштаға бара жатыр" романында сақталады.