Кіріспе

Босниялық хорват генералы (1945-2017) Слободан Праляк (; 2 қаңтар 1945 29 қараша 2017) - 1992 және 1995 жылдар аралығында Хорват Армиясында және Хорват Қорғаныс Кеңесінде, Хорват Республикасы Герцег Боснияның әскерінде қызмет еткен босниялық хорват соғыс қылмыскері. 2017 жылы бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық сот (МКТЮ) Пралякты соғыс заңдарын бұзу, адамзатқа қарсы қылмыстар және Хорват-Босния соғысы кезінде Женева конвенцияларын бұзу үшін кінәлі деп тапты. Праляк 1991 жылы Хорватияның Тәуелсіздік соғысы басталғаннан кейін жаңадан құрылған Хорватия қарулы күштеріне ерікті түрде қосылды. Соғыстан бұрын және содан кейін ол инженер, теледидар және театр режиссері, сондай-ақ бизнесмен болды. Praljak-қа ICTY айып тағып, 2004 жылы оған өз еркімен тапсырылды. 2013 жылы ол басқа бес босниялық-хорват шенеуніктерімен бірге босниялық халыққа қарсы соғыс қылмыстары үшін сотталды және 20 жылға бас бостандығынан айырылды (оның тұтқында болған уақытын азайту). 2017 жылдың қарашасында қабылданған айыпты үкімді естігеннен кейін, Праляк соттың үкімін қабылдамағанын және сот залында өзін өлімге ұшыратқанын мәлімдеді.

Ерте өмір және мансап

Слободан Праляк 1945 жылы 2 қаңтарда Югославияның Чапльжина қаласында дүниеге келген. Әкесі Мирко ОЗНА қауіпсіздік агенттігінде жұмыс істеген. 1973 жылдан кейін ол еркін суретші болды. Праляк сондай-ақ Загреб, Осиек және Мостар театрларында театр режиссері болды. Ол "Блесан и тюльпан" телесериалдарын, "Новела от Станка" және "Саргашко больше" теледрамаларын, "Смрт пса" (1980) деректі фильмдерін, "Санджак и Духан" (екеуі де 1990 жылы) және "Повратак Катарина Кожуль" (1989) фильмдерін түсірді.

Әскери қызмет

Праляк 1991 жылы қыркүйекте Хорватияның Тәуелсіздік соғысы басталғаннан кейін жаңадан құрылған Хорватия қарулы күштеріне ерікті түрде қосылғанда көпшіліктің назарын аударды. Ол Суньяда қызмет атқарған Загреб суретшілері мен зиялыларынан құралған топ құрды. Праляк қарулы күштердің көптеген қылмыстарын жасауына кедергі келтірмегендігі үшін айыпталды, ол туралы оған хабарланды және ол алдын ала болжауға болады, соның ішінде 1993 жылдың шілдесінен тамызына дейін Прозор мұсылман халқының көшірілуі мен қамауға алынуы, Мостар муниципалитеті, Шығыс Мостардағы ғимараттардың (соның ішінде мешіттер мен Стари Мост) жойылуы, халықаралық ұйымдардың мүшелеріне шабуыл жасау және жарақаттау, 1993 жылдың қаңтарында Горнжи Вакуфтағы мүлікті жою және талан-тараж жасау, 1993 жылдың тамызында Раштани және 1993 жылдың қазанында Ступни До. 1993 жылы генерал Праляк боснийдік ерлер қатыгездікке ұшырап, аштықтан өліп, кейбіреулері өлтірілген Дретель лагерінің бастығы болды. Праляк 1993 жылы қарашада Мостардың Стари Мост ғибадатханасын жоюға бұйрық бергені үшін айыпталды, бұл әрекет "мусульмандық азаматтық тұрғындарға шамадан тыс зиян келтірді" деп шешті. Алайда, ICTY көпірдің заңды әскери нысана екеніне келісті. Сот барысында Праляк айыптауды жоққа шығарды, өйткені сол айда, ол ХВО-ның жазалау батальонының командирі Младен Налетилич Тутамен қақтығысқа түсті, бұл оның ХВО штабының бастығы лауазымынан кетуіне әкелді. көпірдің жойылуына бір күн қалғанда. Ол көпір Босния мен Герцеговина армиясы орналасқан Неретваның сол жағалауына орнатылған жарылғыш зарядтың іске қосылуымен бұзылғанын айтты. Жауапкершіліктен басқа және бұл заңды әскери нысана ма, ЯМИ сондай-ақ бұған дейінгі ЖСҚ және босниялық серб күштерінің қоршауы көпірдің құлауына ықпал еткен-емегенін зерттеді. Праляк 1995 жылы 1 желтоқсанда өз өтініші бойынша әскери қызметтен кетті. 2011 жылы оның кірісі шамамен 22 миллион куна болды. Праляк сонымен қатар Любуски темекі зауытының үлесіне иелік ететін Liberan компаниясының серіктесі болды. Жалпы алғанда, ол 25 жұмыстың авторы болды.

ЕХКТ айыптау актісі

Праляк бұрынғы Югославия үшін халықаралық қылмыстық трибуналдың (МКТЮ) Хорват Республикасы Герцег Боснияға қатысты айыпталған алты адамның бірі болды. Ол "адамзаттыққа қарсы қылмыстар, соғыс заңдарын немесе әдет-ғұрыптарын бұзу және Женева конвенцияларын ауыр бұзу", сондай-ақ "әскери қажеттілікпен негізделмеген мүлікті кең көлемде иемдену" және "қоғамдық немесе жеке меншікті үшінші санаттағы бірлескен қылмыстық жауапкершілік арқылы тонау" деп айыпталды, ол өзінің командалық жауапкершілігін ескере отырып, әрекет ете алмады және алдын алмады. Ол Стари Мосттың жойылуына байланысты кейбір айыптардан ақталды.

Өлім

2017 жылдың 29 қарашасында өзіне қатысты апелляциялық шешімді жариялаған кезде Праляк судьяларға былай деп сөйледі: "Соттар, Слободан Праляк соғыс қылмыскері емес. Мен сендердің үкімдеріңді менсінбей, мойындамаймын!" Ол у ішіп, ИКТИ-нің медициналық қызметкерлері Пралякты жақын маңдағы HMC ауруханасына жеткізді.

Реакция

Бұрынғы ICTY судьялары Вольфганг Шомбург пен Ричард Голдстоун "осындай жағдайда адамның өз өмірін өзі қиғаны қайғылы" деп түсіндірді. Голдстоун былай деп қосты: "Бір жағынан, құрбандар бұл іс-әрекетінен айырылған. Олар толық әділдікке қол жеткізе алмады". Мартин Белл Пральякты "театрлық жолмен қайтыс болған" "театрлық кейіпкер" деп сипаттады. "Еркін Еуропа/Еркіндік радиосының" Андрей Шари "Пралжактың самурайлық соңғы әрекеті құрмет пен жанашырлықты тудыруы мүмкін", бірақ "арнайы құрмет туралы жеке адамдар түсінігі әрқашан дұрыспен сәйкес келмейді" деп атап өтті. АҚШ-тың соғыс қылмыстары мәселелері жөніндегі бұрынғы елшісі Стивен Рапп Пралжактың улану арқылы өз-өзіне қол жұмсауын соғыс қылмыстары үшін сотталған тағы бір адам Герман Герингтің өз-өзіне қол жұмсауымен салыстырды. Праляк та Гёринг сияқты, заңның ақталуына кедергі келтірді. Хорватия үкіметі Праляктың отбасына көңіл айтып, ХТК-нің 1990-шы жылдары өз лауазымды тұлғаларын бұрмалап көрсеткенін айтты. Премьер-министр Андрей Пленкович Праляктың өзін-өзі өлтіруі "Босния мен Герцеговинадан келген алты хорватқа және хорват халқына қатысты терең моральдық әділетсіздікті" көрсетті деп мәлімдеді. Хорватия парламентіне мүше барлық партиялар, ХХДП және Азаматтық Либералды Альянстан басқалары, бірлескен мәлімдеме жасап, ICTY үкімі "тарихи шындықтар, фактілер мен дәлелдерді" құрметтемейтінін, ол "әділетсіз және қабылдауға болмайтын" екенін мәлімдеді. Олар босниялық соғыс кезінде жасалған қылмыстардың құрбандарының отбасыларына көңіл айтты. Хорватия президенті Колинда Грабар Китарович Праляктың отбасына көңіл айтып, оны "жұмыс жасамаған қылмысы үшін сотталған адам ретінде өмір сүруден гөрі өлуді жөн көрген адам" деп атады. Мирослав Туджман "әділдік пен шындыққа еш қатысы жоқ үкімді қабылдамау оның моральдық ұстанымының салдары" екенін айтты. Хорват президенті Драган Чович Праляк өзінің кінәсіздігін дәлелдеу үшін өмірін құрбан етті деп мәлімдеді. Сербиялық саясаткер Воислав Шешель өзінің жау болғанына қарамастан, бұл "қадір-қасиетке лайық ерлік" екенін және трибуналға осындай күшті соққылар көбірек болуы керектігін айтты. Мыңға жуық босниялық хорваттар Мостар мен Чапльжина алаңдарына жиналып, Праляққа құрмет көрсету үшін шам жағып, сый-құрмет көрсетті. 2017 жылдың 11 желтоқсанында Загреб қаласында Слободан Пралякқа арналған еске алу рәсімі өтті. Іс-шараға екі мың адам қатысты, оның ішінде Үкімет министрлері Дамир Кристичевич пен Томо Медвед (жеке азаматтар ретінде), бірқатар депутаттар, көбінесе Хорват Демократиялық Одағы партиясынан және 1990-шы жылдардағы соғысқа қатысқан кейбір зейнеткер әскери офицерлер. Кешке қарай католик шіркеуінде діни рәсімдер өткізілді. Сол күні "Адам құқықтары үшін жастар бастамасы" мүшелері хорват күштерінің құрбандарын еске алып, сол кезеңдегі саясатты айыптауды талап етті. Президент Грабар Китаровичке Праляк пен басқа да сотталған лауазымды тұлғалардан соғыс уақытындағы ордендерді алып тастауға қысым жасалды, бірақ ол мұны Сербияның агрессиясынан қорғаныс үшін алғандығын айтып, одан бас тартты, "бұл тәжірибе әлі күнге дейін жүзеге асырылмаған, тек хорват соттарының үкімдерімен ғана".

Тергеу

Алдын ала жүргізілген өлтіру барысында Пралжак өзін цианид калийімен улантып, жүрегі тоқтағанын анықтады. Проляктың адвокаты Ника Пинтер оның соғыс қылмыскері ретінде сотталуды қабылдай алмай, өз-өзіне қол жұмсағаны мүмкін екенін және бұл әрекет ұзақ уақыттан бері жоспарланған деп болжады. Праляк алған цианид Нидерланд заңдарында тыйым салынған заттар тізіміне енгізілмеген. "Өзін-өзі өлтіруге көмектесу туралы тергеу кезінде Нидерланд билігі Пральяктың цианидті қалай алуға болатыны туралы мұқият тергеу жүргізді. Куәгерлер жауап алды, видео материалдар қаралды, Праляк тұрған бөлмелер тексерілді және көптеген материалдар тексерілді. Алайда, Praljak-тың бұл затты қалай иемденгеніне қатысты ешқандай ақпарат табылмады", - делінген прокурорлар баяндамасында. Баяндамада видеобайқау жазбалары Праляктың өзімен бірге улы бөтелке алып жүргенін немесе оған берілгенін көрсетпегенін де айтты.

Жеке өмір

Праляк өзінің жақын досы және ақыны Горан Бабичтің бұрынғы әйелі Качуша Бабичке үйленді. Ерлі-зайыптылардың балалары болмады, бірақ Праляк өзінің өгей балалары Наташа мен Николамен жақын болды, соңғысы өзінің туған атына Праляк тегіні қосты.