Кіріспе

Сик империясының догра генерал (1784-1841) Зоравар Сингх (1784-1841 жж. 12 желтоқсан) - Дограның раджпұт билеушісі, Джаммуның Гулаб Сингхтің әскери генералы. Ол Киштвардың губернаторы (вазир е вазарат) болып қызмет етті және Ладах пен Балтистанды жаулап алып, патшалықтың аумағын кеңейтті. Ол батыл түрде Батыс Тибетті (Нгари Хорсум) жаулап алуға тырысты, бірақ Догра Тибет соғысы кезінде Тойо шайқасында қаза тапты. Гималай тауларында, соның ішінде Ладах, Тибет, Балтистан және Скардуда қол астындағы жеңістерінің арқасында Зоровар Сингх "Үндістанның Наполеоны" және "Ладахты жаулап алған" деп аталады.

Ерте өмір және мансап

1784 жылы қыркүйек айында қазіргі Химачал-Прадеш штатының Кахлур (Биласпур) князьдік аймағында индус-раджпут отбасында дүниеге келген. Оның отбасы Жамму аймағына көшіп барды, онда Зоравар жасына жетіп, Марматидің (қазіргі Дода ауданы) Раджа Джасвант Сингхтің қарамағында қызмет етті. Жоравар Сингхті Жаммудың билеушісі Раджа Гулаб Сингх жұмысқа алды. Гүлаб Сингхке әдеттегідей хабар жолдаған кезде, Зоравар форт әкімшілігінде орын алған қаржы ысырапшарығын айтып, қорғану үшін өзінің жеке жоспарын батыл ұсынды. Гүлаб Сингх Зоравардың шын жүректен айтқан сөздеріне таңғалып, оны Реасидің командирі етіп тағайындады. Жоравар Сынгх өз міндетін орындады және оның риза билеушісі оны Джамудан солтүстікке қарай барлық форттардың комиссариат офицері етіп тағайындады. Кейіннен ол Киштвардың губернаторы болып тағайындалды және оған Вазир (министр) атағы берілді. Жаңадан жаулап алынған аймақ болғанымен, Зораварда бейбітшілік сақтау қиынға соқпады; көптеген жергілікті раджпуттар оның әскеріне қабылданды. 1835 жылы жақын маңдағы Паддар аймағы Чамбадан (қазіргі Химачал-Прадеш) алынады. Падар кейіннен сапфир кен орындарымен танымал болды. Бірақ бұл генерал Зоравар Сингхтің өткен жылы бастаған атақты экспедицияларының тек қана бір бөлігі ғана еді.

Ладахтық жорықтар

Киштвар мен Кашмирдің шығысында жоғарғы Гималайдың қарлы таулары орналасқан. Занскар шатқалы, Суру өзені және Драсс өзендері осы қардан көтеріліп, Ладахтың жазықтығынан өтіп, Инд өзеніне құяды. Бұл аймақтағы бірнеше кішігірім княздіктер Ладахтың Гьялпосына (патша) табысқа ие болды. 1834 жылы олардың бірі, Тимбус раджасы, Гьялпоға қарсы Зоравардан көмек сұрады. Осы уақытта раджпут генералы Раджа Гулаб Сингхтың аумағын кеңейту арқылы өзін ерекшелендіруге тырысты. Сондай-ақ, Гулабнамаға сәйкес, Киштвар құрғақшылыққа ұшырап, табысынан айырылып, Зораварды соғыстан ақша алуға мәжбүр етті. Джамму мен Химачалдың раджпуттары дәстүрлі түрде таулы шайқастарда үздік болды; сондықтан Зоравар тау жоталарын кесіп өтіп, Суру өзенінің қайнар көзі арқылы Ладахқа кіруде қиындық көрмеді, онда оның 5000 адамы жергілікті ботилердің әскерін жеңді. Нидхан Сингхтің 5000 жасақшыдан тұратын алдыңғы бригадасы суық пен қарда жолдан адасып, жаумен қоршалған; көптеген сарбаздар суықтан қаза тапты. Кейін Киштвардан шыққан белгілі раджпут Мехта Басти Рам негізгі күшпен байланыс орнатқан. Олар Скардудан Ботилерді жеңіп, қашуға мәжбүр болды. Олар Скарду бекінісіне дейін қуып жетіп, бірнеше күн бойы Зоравардың қолында болды. Бір күні түнде догралар қамалдың артындағы тік тауға көтеріліп, біраз шайқастан кейін оның жотасындағы шағын қалмақты басып алды. Келесі күні осы жерден олар басты қамалға атқылап, Раджаны берілуге мәжбүр етті. Зоравар Инд өзенінің жағасында қамал салып, сонда сарбаздарын орналастырды. Мұхаммед шаһты жыл сайынғы 7000 рупиялық алым-салықпен таққа отырғызғаннан кейін, Вазир Лакпаттың қол астындағы Догра контингенті батысқа қарай алға басып, Астор бекінісін жаулап алды және оның Дарад Ражасын тұтқынға алды. Алайда бұл Раджа Кашмирдің губернаторы Механ Сингхке салық төледі, ол Дограның жаулап алуынан қорқып қалды, өйткені олар Лахор дурбарына ешқандай пайда әкелместен, тек Гулаб Сингхтің патшалығын кеңейтті. Оның Лахордағы арызы Джамудағы Раджа Гулаб Сингхке жіберілді, ол Дарад Раджаны босатуға бұйрық берді.

Тибет экспедициясы және өлім

Ладах князі Ноно Сунгнамның қол астындағы бір колонна Инд өзенінің ағысымен оның қайнар көзіне дейін жүрді. Гүлам ханның басшылығымен 300 адамнан тұратын тағы бір топ таулар бойымен жүріп, Кайлас жотасына дейін, яғни Инд өзенінің оңтүстігіне қарай өрлеп барды. Зоравар өзімен бірге 3 мың адамды алып, Пангонг көлінің кең және көрікті жері орналасқан плато аймағын бойлап жүрді. Барлық қарсылықтарды жойып, үш колонна Манасаровар көлінен өтіп, Гартокқа жиналып, сол жерде орналасқан шағын тибет күшін жеңді. Жаудың қолбасшысы Таклакотқа қашып кетті, бірақ Зоравар 1841 жылы 6 қыркүйекте сол қалмаққа шабуыл жасады. Енді оған Непалдың Махараджасының өкілдері сияқты Тибет елшілері келді, оның патшалығы Таклакоттен он бес шақырым жерде орналасқан. Таклакоттың құлауы Лхасадағы Қытай император резиденті Мэн Паоның баяндамасында айтылған: Таклакотқа келгенімде тек 1000-ға жуық жергілікті әскерді жинауға болады, олар әр түрлі бекеттерде күзет ретінде бөлініп орналастырылды. Қауіпсіздік посты тез арада Таклакоттың маңында стратегиялық асуда басып алушыларды тоқтату үшін құрылды, бірақ бұл жергілікті әскерлер Шен Памен (Догра) күресуге батыл болмады және басып алушылар жақындағанда қашып кетті. Орталық Тибет пен Таклакот арасындағы қашықтық жергілікті әскерлердің қорқыныштығынан бірнеше мың ли құрайды; біздің әскерлеріміз Майум асуына жақын Ца тауының етегіне шегінуге мәжбүр болды. Осы қатыгез, бүлікшіл жауларға қарсы тұру үшін күшейтулер қажет. Зоравар өзінің адамдарымен Мансаровар мен Кайлас тауына зыяратқа барды. Ол өзінің байланыс және жабдықтау желісін 450 мильге дейін жомарт емес жерлерге жол бойына шағын бекіністер мен пикеттер салып, кеңейтті. Чи Танг бекінісі Таклакоттың маңында салынған, онда Мехта Басти Рамды 8 немесе 9 пушкасы бар 500 адамның қолбасшылығына тағайындаған. Қыстың басталуымен барлық өткелдер жабылып, жолдар қарға толды. Зоравардың мұқият дайындалуына қарамастан, Догра әскерінің осындай ұзақ аралықтағы азық-түліктері сәтсіз аяқталды. Салқын ыстық пен шаршаудың кесірінен сарқыраудан көптеген сарбаздардың аяқ-қолдары күйіп, саусақтары сынған. Мехта Басти Рам суық кезінде қаруды тиімді пайдалана алмайтын ерлер туралы жазады. Басқалары аштықтан өліп, кейбіреулері өздерін жылыту үшін мылтықтарының ағаш бұтақтарын өртеп жіберді. Тибет және олардың қытайлық одақтастары топтасып, шайқасқа шықты, Чи Танның Догра бекінісін айналып өтті. Содан соң догра жасағы жолдан адасып кетті. Тибет жаяу әскері де қамалға кіріп, Догра офицерлері мен Ладакхи билеушілерін шатастырды. Қалғандары өлтірілді. Түстен кейін шайқас аяқталды.

Мұра

Zorawar LT - Үндістанның Зоравар Сингх атындағы жеңіл танкісі.