Альдус Мануций: Венециялық типограф және гуманист

Кіріспе

Италиялық баспашы және гуманист (1449/1452–1515)

Алдус Пиус Манутиус (/m//ə/'/nj//uː//ʃ//i//ə//s/; ; шамамен 1449/1452, 6 ақпан 1515) – Aldine Press баспасын құрған итальяндық баспашы және гуманист. Манутиус өмірінің соңғы жылдарын сирек кездесетін мәтіндерді басып шығару мен таратуға арнады. Грек қолжазбаларына деген ықыласы мен оларды сақтауы оны заманындағы инновациялық баспагер ретінде көрсетеді, ол шығарған басылымдарына адал болды. Алдус Манутиус кішкентай, тасымалдауға ыңғайлы кітап форматын – энхиридиясын енгізді, ол жеке оқуды революциялады және қазіргі заманғы жұмсақ мұқабалы кітаптың алдағысы болды. Ол сондай-ақ үтір мен нүктелі үтірді қоса алғанда, тыныс белгілерін стандарттауға көмектесті. Манутиус оқырмандары үшін грек мәтіндерін шығаруды қалады, өйткені Аристотель немесе Аристофан сияқты авторлардың еңбектері түпнұсқа грек тілінде таза және аударма арқылы бұрмаланбаған деп сенді. Манутиусқа дейін баспагерлер грек тіліндегі кітаптарды сирек басып шығарды, негізінен стандартталған грек шрифтін жасаудың қиындығына байланысты. Манутиус грек және латын тілдеріндегі сирек қолжазбаларды түпнұсқада басып шығарды. Ол өз заманының гуманистік жазуына ұқсас грек және латын шрифтерін жасауды тапсырды; бұл шрифтер курсив шрифтінің алғашқы белгілі алғысы болып табылады. Aldine Press танымалдылығы артқан сайын, Манутиус басылымдарының пираттық көшірмелерін жасауға жол бермеуге тырысқанмен, оның инновациялары Италияда жылдам тарады. Aldine Press-тің ұқыпты және дәл басылымдарының арқасында голланд философы Эразм Манутиуске Ифигенияның «Аулисте» аудармасын басып шығуды сұрады. Жастығында Манутиус Римде гуманистік ғалым болу үшін оқыды. Ол Джованни Пикомен достық қарым-қатынаста болды және Пиконың немерелері, Карпи иелері Альберто мен Леонелло Пиоға сабақ берді. Мұғалім болып жұмыс істеген кезінде Манутиус шәкірттері мен олардың анасы үшін екі еңбек жариялады. 30-40 жасқа келгенде Манутиус баспагер болу үшін Венецияға көшіп келді. Венецияда Андреа Торесаномен танысып, екеуі бірлесіп Aldine Press баспасын құрды. Манутиус немересі, кіші Альдус Манутиустен ажырату үшін «Альдус Мануций Аға» деп те аталады.

Aldus Pius Manutius (/m//ə/'/nj//uː//ʃ//i//ə//s/; ; c. 1449/14526 February 1515) was an Italian printer and humanist who founded the Aldine Press. Manutius devoted the later part of his life to publishing and disseminating rare texts. His interest in and preservation of Greek manuscripts mark him as an innovative publisher of his age dedicated to the editions he produced. Aldus Manutius introduced the small portable book format with his enchiridia, which revolutionized personal reading and are the predecessor of the modern paperback book. He also helped to standardize use of punctuation including the comma and the semicolon. Manutius wanted to produce Greek texts for his readers because he believed that works by Aristotle or Aristophanes in their original Greek form were pure and unadulterated by translation. Before Manutius, publishers rarely printed volumes in Greek, mainly due to the complexity of providing a standardized Greek typeface. Manutius published rare manuscripts in their original Greek and Latin forms. He commissioned the creation of typefaces in Greek and Latin resembling the humanist handwriting of his time; typefaces that are the first known precursor of italic type. As the Aldine Press grew in popularity, Manutius's innovations were quickly copied across Italy despite his efforts to prevent the piracy of Aldine editions. Because of the Aldine Press's growing reputation for meticulous, accurate publications, Dutch philosopher Erasmus sought out Manutius to publish his translations of Iphigenia in Aulis. In his youth, Manutius studied in Rome to become a humanist scholar. He was friends with Giovanni Pico and tutored Pico's nephews, the lords of Carpi, Alberto and Leonello Pio. While a tutor, Manutius published two works for his pupils and their mother. In his late thirties or early forties, Manutius settled in Venice to become a print publisher. He met Andrea Torresano in Venice and the two co founded the Aldine Press. Manutius is also known as "Aldus Manutius the Elder" to distinguish him from his grandson, Aldus Manutius the Younger.

Ерте өмір

Алдус Манутиус 1449 және 1452 жылдар аралығында Римге жақын Бассиано қаласында дүниеге келді. Ол Италияның қайта өрлеу дәуірінде бай отбасында өсті, жас кезінде гуманистік ғалым болу үшін Римге жіберілді. Римде ол Гаспаре да Веронадан латын тілін оқыды және 1470-ші жылдардың басында Домицио Кальдеринидің лекцияларына қатысты. 1475 - 1478 жылдары Мануций Феррарада грек тілін оқыды, оның ұстазы Баттиста Гуарино болды. Мануцийдің ерте өмірінің көп бөлігі белгісіз. Джон Аддингтон Саймондстың «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымында жазғанынша, 8 наурызда 1480 жылы Мануцийге Карпи қаласының азаматтығы берілді, онда ол жергілікті мүлікке ие болды, ал 1482 жылы ол ұзақ жылдардан бергі досы және студенті Джованни Пико делла Мирандоламен бірге Мирандолаға сапар шекті, онда екі жыл грек әдебиетін оқыды. Пико Мануцийді Карпи қаласының князьдері Альберто мен Леонелло Пионың тәрбиешісі болуға ұсынды. Карпиде Мануций өзінің шәкірті Альберто Пиомен тығыз байланыста болды. 1480-ші жылдардың соңында Мануций өзінің екі шәкіртіне және олардың анасы Катерина Пикоға арналған екі еңбегін жариялады. Екі еңбек те Венецияда Баптиста де Тортис баспасында жарық көрді: Musarum Panagyris және оның ішіндегі Epistola Catherinae Piae (1487 жылдың наурыз/мамыр айларынан 1491 жылдың наурыз айына дейін) және Paraenesis (1490). Джованни Пико мен Альберто Пионың отбасылары Мануцийдің баспаханасын ашуға қажетті қаржыны төлеп, оған Карпидегі жерлерді сыйлады. Мануций өзінің жұмысы үшін Венеция ең қолайлы орын екенін анықтады және 1490 жылы сонда қоныстанды. Венецияда Мануций баспа келісімшарттарын жинауға кірісті, сол кезде ол баспа ісімен айналысатын Андреа Торресаномен танысты. Торресано мен Мануций өмір бойына серіктес болды, ал алғашқы келісімшарт бойынша Мануций Торресаноны өзінің латын грамматикасының – Institutiones grammaticae – алғашқы басылымын басып шығаруға жалдады, ол 9 наурызда 1493 жылы жарық көрді.

Алдин пресі

1494 жылы құрылған Алдин баспасы 1495 жылдың наурыз айында алғашқы басылымын жариялады: Константин Ласкаристің “Erotemata cum interpretatione Latina” еңбегі. Андреа Торасано мен Пьер Франческо Барбариго, дождың немере інісі Агостино Барбариго, баспаның әрқайсысы 50 пайызына ие болды. Торасаноның 50 пайызынан Манутиусқа бестен бір бөлігі берілді, бірақ Манутиустың бестен бір бөлігі Альдин баспасының 10 пайызына, әлде Торасаноның үлесінің бестен бір бөлігіне ғана қатысты ма, жоқ па, бұл мәселе нақты емес. Баспаның алғашқы үлкен жетістігі Аристотельдің бес томдық фолио басылымы болды. Мануций Аристотель басылымының бірінші томын 1495 жылы бастады. 1497 және 1498 жылдары тағы төрт томдық басылымдар жарық көрді. 1498 жылы Альдин баспасы Аристофанның тоғыз комедиясын шығарды, ал Пьетро Бембо 1501 жылдың шілдесінде Манутиус жариялаған Петрарканың өлеңдерін өңдеді. Грек қолжазбаларын өңдеумен қатар, Мануций Флоренция, Рим және Милан қалаларында бұрын басылған мәтіндерді түзетіп, жетілдірді. Екінші Италия соғысы басылымдарды уақытша тоқтатты. Осы кезде Дезидерий Эразм Манутиустан Геккуба мен Ифигенияның “Аулисте” аудармаларын Альдин баспасы арқылы басып шығаруды сұрады. Эразмның Манутиусқа жазған алғашқы хатында баспагердің жоспарлары туралы сұрақ қойылды: грек Платоны және көптілді Библия. Хат алмасу арқылы екеуі келісімге келді. 1507 жылдың желтоқсан айында Альдин баспасы Эразмның грек тілінен латын тіліне аудармасымен бірге “Iphigenia in Aulis” басылымын 80 беттік октаво түрінде жариялады. Алғашқы ынтымақтастықтың табыстылығы мен дәлдігіне байланысты Мануций Эразмның “Adagiorum collectanea” еңбегінің кеңейтілген нұсқасын басып шығаруға келісті. Эразм Венецияға сапар шекті, онда алғашқы он айын Альдин баспасында өткізді. Ол Мануций мен Торасаноның үйінде тұрып, Жироламо Алеандромен бір бөлмеде болды. Мануцийдің және грек ғалымдарының көмегімен жүргізген зерттеулері оған мақал-мәтелдер жинағын 819 жазбадан 3260 жазбаға дейін кеңейтуге мүмкіндік берді. 1508 жылы Альдин баспасы “Adagiorum Chiliades” атты кеңейтілген мақал-мәтелдер жинағын жариялады. “Adagiorum Chiliades” басылымынан кейін Эразм Манутиусқа Плутархтың “Моралия” еңбегінің грек тіліндегі басылымын және Альдин баспасының көптеген басқа да басылымдарын түзетуге көмектесті. Мануций Альдин баспасы үшін аударма жасау үшін Маркус Музурусқа, Иоаннис Григоропулосқа және басқа да грек әріптестеріне жүгінді. Ол грек шешендерінің еңбегін (1508) және Плутархтың кішігірім шығармаларын (1509) басып шығарды. Камбрей лигасы Венецияның ықпалын азайтуға тырысқан кезде баспа жұмысы тағы тоқтады. Мануций 1513 жылы Платонның басылымын Папа Лео X-ке арнап, алғы сөзінде соғыстың ауыр сыны мен Италияның қайғысын студенттік өмірдің салтанатты және тыныш көріністерімен салыстырды. Альдин баспасының танымалдылығы артып, адамдар дүкенге келіп, Мануцийдің жұмысына кедергі келтіретін. Мануций мынадай жазуды іліп қойды: “Кім болсаңыз да, Алдус сізден не қалайтыныңызды қайта-қайта сұрайды. Өтінішіңізді қысқаша баяндап, дереу кетіңіз”. Мануций типография және кітап дизайнындағы шеберлікке ұмтылып, сонымен қатар төмен бағалы басылымдарды шығарды. Бұл жұмыс үздіксіз қиындықтармен жүзеге асырылды, оның ішінде жұмысшылардың ереуілінен туындаған мәселелер, Manutius материалдарын бәсекелестердің рұқсатсыз пайдалануы және соғыстың жиі үзілістері.

The Aldine Press, established in 1494, had its first publication in March 1495: Erotemata cum interpretatione Latina by Constantine Lascaris. Andrea Torresano and Pier Francesco Barbarigo, nephew of the Doge, Agostino Barbarigo, each held fifty per cent of the press. Of Torresano's fifty per cent, Manutius was given one fifth, but accounts are unclear as to whether Manutius's one fifth refers to ten per cent of the Aldine Press or ownership exclusively to one fifth of Torresano's share. The press's first great achievement was a five volume folio edition of Aristotle. Manutius started the first volume of his Aristotle edition in 1495. Four more volumes were published together in 1497 and 1498. The Aldine Press produced nine comedies of Aristophanes in 1498, and Pietro Bembo edited Petrarch's poems that Manutius published in July 1501. In addition to editing Greek manuscripts, Manutius corrected and improved texts originally published in Florence, Rome, and Milan. The Second Italian War suspended the press for a time. During that time, Desiderius Erasmus asked Manutius to publish his translations of Hecuba and Iphigenia in Aulis through the Aldine Press. Erasmus's original letter to Manutius inquires about the printer's proposed plans: a Greek Plato and a polyglot bible. Through correspondence, the two came to an agreement. In December 1507, the Aldine Press published Iphigenia in Aulis in an 80 page octavo with Erasmus's translation from Greek into Latin. With the success and accuracy of their first collaboration, Manutius agreed to publish the expanded version of the Adagiorum collectanea Erasmus was working on. Erasmus travelled to Venice, where he spent his first ten months working at the Aldine Press. He lived in Manutius and Torresano's home, where he shared a room with Girolamo Aleandro. His research using Manutius's resources and Greek scholars enabled him to expand his collection of proverbs from 819 entries to 3,260 entries. The Aldine press published this newly expanded collection of proverbs, Adagiorum Chiliades, in 1508. After the publication of Adagiorum Chiliades, Erasmus helped Manutius proofread a Greek edition of Plutarch's Moralia along with many other Aldine Press publications. Manutius relied on Marcus Musurus, Ioannis Grigoropoulos, and other Greek collaborators to translate for the Aldine Press. He published an edition of minor Greek orators (1508) and the lesser works of Plutarch (1509). Printing work halted again while the League of Cambrai tried to lessen Venice's influence. Manutius reappeared in 1513 with an edition of Plato that he dedicated to Pope Leo X in a preface that compares the miseries of warfare and the woes of Italy with the sublime and tranquil objects of the student's life. With the Aldine Press's increasing popularity, people would come to visit the shop, interrupting Manutius's work. Manutius put up a sign that read, "Whoever you are, Aldus asks you again and again what it is you want from him. State your business briefly and then immediately go away." Manutius strove for excellence in typography and book design while publishing lower cost editions. This was carried out under continual difficulties, including problems arising from strikes among his workmen, unauthorized use of Manutius's materials by rivals, and frequent interruptions by war.

Грек классикасы

Мануцийге дейін грек тілінде оннан кем кітап басылған, олардың көпшілігі Милан қаласындағы Accursius баспасынан әкелінген. Грек кітаптарын шығаруға Италияда төрт қала ғана құқық алған: Милан, Венеция, Виченца және Флоренция. Оларда Теокрит, Исократ және Гомердің ғана еңбектері жарық көрген. Венециялық баспагер Джон Шпейер грек мәтіндерін шығарған, бірақ грек әріптерін бос қалдырып, кейін қолмен толтыруды талап еткен. Мануций оқырмандарына грек тілін үйрету арқылы оларды шабыттандыру және білімдерін жетілдіруді мақсат еткен. Ол бастапқыда Венецияға осы қалада көптеген грек ресурстары болғандықтан келген; Венецияда Константинополь дәуірінен грек қолжазбалары сақталған және Критінен келген көптеген грек ғалымдары тұрған. Сондай-ақ, 1468 жылы кардинал Бессарион өзінің үлкен грек қолжазбалар жинағын Венецияға сыйлаған. Ежелгі грек әдебиетін сақтау үшін Aldine баспасы оқырмандарға грек тіліндегі түпнұсқа мәтінді нақтырақ сезінуге мүмкіндік беру үшін ежелгі грек қолжазбаларының үлгісімен жасалған әріптер жинағын тапсырыс берді. Грек қолжазбаларын басып шығарумен қатар, Мануций 1502 жылы грек тағылымын дамыту үшін эллинист ғалымдардан тұратын «Жаңа академияны» құрды. Саймондс «Жаңа академияның қағидалары грек тілінде жазылған, мүшелері грекше сөйлеген, есімдері грекшеленген және лауазымдары грекше болған» деп жазды. Жаңа академияның құрамына Дезидерий Эразм, Пьетро Бембо және Сципио Фортигерра кірген. Уорвик университетінің тарих сабақтарын оқытушысы М.Дж.К. Лоури бұл академияны ұйымдастырылған институт емес, көңілді арман деп санайды. Мануций өз үйінде грек тілінде сөйлеген және Aldine баспасында отыз грек тілінде сөйлейтін адам жұмыс істеген. Критінен келген грек тілінде сөйлейтін адамдар қолжазбаларды дайындап, түзеткен, ал олардың қолжазымы грек әріптерін құю үшін үлгі ретінде пайдаланылған. Әріптерін жинаушылар мен кітап мұқабасын жасаушыларға берілген нұсқаулар грек тілінде жазылған, ал Мануцийдің басылымдарына алғы сөздер де грек тілінде болған. Мануций Мусаев Грамматикпен бірлескен «Герой мен Леандер», «Галеомиомахия» және грек псальмаларын басып шығарды. Ол оларды «Грек кітапханасының жол көрсетушілері» деп атады, өйткені олар грек тілін үйренуге көмектесетін нұсқаулықтар болған. Мануцийдің басшылығымен Aldine баспасы классикалық грек және византиялық авторлардың 75 мәтінін жарыққа шығарды.

Before Manutius, there were fewer than ten Greek titles in print, most of which had to be imported from the Accursius Press of Milan. Only four Italian towns were authorized to produce Greek publications: Milan, Venice, Vicenza, and Florence, and they only published works by Theocritus, Isocrates, and Homer. Venice printer John Speyer produced Greek passages but required the minimal Greek letters to be left blank and later filled in by hand. Manutius desired to "inspire and refine his readers by inundating them with Greek." He originally came to Venice because of its many Greek resources; Venice held Greek manuscripts from the time of Constantinople and was home to a large cluster of Greek scholars who travelled there from Crete. Venice was also where Cardinal Bessarion, in 1468, donated his large Greek manuscript collection. To preserve ancient Greek literature, the Aldine Press commissioned a typeface based on classical Greek manuscripts so that readers could experience the original Greek text more authentically. While publishing Greek manuscripts, Manutius founded the New Academy, a group of Hellenist scholars, in 1502 to promote Greek studies. Symonds writes that the New Academy's "rules were written in Greek, its members spoke Greek, their names were Hellenized, and their official titles were Greek." Members of the New Academy included Desiderius Erasmus, Pietro Bembo, and Scipio Fortiguerra. M. J. C. Lowry, a lecturer in history at the University of Warwick, has a different view, regarding the New Academy as a hopeful dream rather than an organized institute. Manutius spoke Greek in his household and employed thirty Greek speakers at the Aldine Press. Greek speakers from Crete prepared and proofed manuscripts and their calligraphy was a model for the casts used for Greek type. Instructions for typesetters and binders were written in Greek, and the prefaces to Manutius's editions were also in Greek. Manutius printed editions of Hero and Leander by Musaeus Grammaticus, the Galeomyomachia, and the Greek Psalter. He called these "Precursors of the Greek Library" because they served as guides to the Greek language. Under Manutius's supervision, the Aldine Press published 75 texts by Classical Greek and Byzantine authors.

Латын және итальян классиктері

Алдин баспасында грек классиктерімен қатар латын және итальян жазушыларының еңбектері де жарық көрді. Манутиус 1496 жылы Пьетро Бембоның «De Aetna» еңбегін жариялап, оның жазушы ретіндегі мансабын бастады, бұл Альдин баспасының замандас автордың алғашқы латын басылымы болды. Бембо отбасы Бернардо Бембоның жеке қолжазбалар жинағын пайдалана отырып, Данте мен Петрарканың нақты мәтіндерін шығару үшін Альдин баспасын жалдады. Пьетро Бембо 1501 жылдан 1502 жылға дейін Манутиуспен бірге Данте мен Петрарканың нақты басылымын жасау үшін жұмыс істеді және тыныш белгілерін (пунктуацияны) енгізді. Кейін Бембо 1515 жылы Дантенің Альдин басылымын суреттеу үшін күнәлардың схемасын жасады. Мануций грек классикасындағыдай латын классикасына қатысты бірдей инновациялық күшке ие болған жоқ, себебі осы еңбектердің жариялануы оның заманынан 30 жыл бұрын басталды. Латын тіліндегі Альдин басылымдарын насихаттау үшін Мануций өзінің алғы сөздері арқылы басылымдарының сапасын жариялады. Мануций сирек кездесетін қолжазбаларды іздеді, бірақ көбінесе бұрын жарияланған еңбектердің жоғалған бөліктерін тапты. Куспиниан Манутиусқа Валериус Максимустың еңбегінің жоғалған бөліктерін басып шығаруға рұқсат берді, оны Куспиниан «Венадағы қолжазбадан тапқан» еді. Франческо Негри Манутиусқа Румынияда тапқан Юлий Фирмикстің жоғалған мәтінін басып шығаруға рұқсат берді, ал «Британиядан келген қолжазба Пруденцийдің еңбегінің жақсартылған нұсқасын шығаруға мүмкіндік берді». Баспасөз Полицианоның жинақталған шығармаларының, Пьетро Бембоның «Асолани», Франческо Колоннаның «Гипнеротомахия Полифили» және Дантенің «Құдайлық комедиясы» еңбектерінің алғашқы басылымдарын басып шығарды. 1501 жылы Вергилийдің басылымы италика шрифтін пайдаланды және әдеттегіден көп (200-500 дана емес, 1000 дана) таралыммен шығарылды.

Таңба және ұраны

1502 жылы маусым айында Мануций өзінің баспасының таңбасы ретінде зәкірге оралған дельфиннің бейнесін қабылдады. Дельфин мен зәкір символы "festina lente" фразасымен байланысты, яғни "асықпай тездет", бұл үлкен жобаны іске асырудағы шапшаңдық пен нығайтылғандықты көрсетеді. Бұл символ мен фраза император Веспасиан тұсында соғылған, Пьетро Бембо Мануцийге сыйға берген римдік монетадан алынған. Мануцийдің классикалық шығармаларының басылымдарына деген құрмет өте жоғары болғандықтан, француз және итальяндық баспагерлер дельфин мен зәкір таңбасын дереу көшіріп алды. Көптеген қазіргі заманғы ұйымдар зәкірге оралған дельфиннің бейнесін пайдаланады. Бұл таңбаны 19 ғасырда Уильям Пикерингтің лондондық фирмасы және Doubleday компаниясы қолданған. Кітапхана және ақпарат ғылымдары саласындағы халықаралық құрметті қоғам Beta Phi Mu өзінің нышаны ретінде дельфин мен зәкірді пайдаланады.

Энхиридиялар

Мануций өзінің жаңа кітап форматын "libelli portatiles in formam enchiridii" ("қолмен тасымалданатын кіші кітаптар, нұсқаулық түрінде") деп сипаттады. "Бронзадан да берік мұра" еңбегінде сипатталған Энхиридион қолға ұсталатын қаруды да білдіреді, бұл Альдус кітаптарын Портативті кітапханасында ғалымдардың қаруы ретінде қарастырғанын көрсетеді. Осы қалташалық классикалық кітаптар үшін Мануций курсив қаріпін жасады. Мануций 1501 жылы Вергилийдің шығармасын басып шығарғаннан бастап кіші форматқа көшті. Уақыт өте келе, Мануций өзінің портативті форматын басылымдарындағы арнау беттері арқылы жарнамалады. Көптеген ғалымдар портативті кітапты дайындауды Мануцийдің баспа және баспа ісіне ең маңызды үлесі деп санайды. Осы мобильді кітаптар алғашқы белгілі editio minor, яғни қарапайым мәтін болып табылады. 15 ғасырда кітаптарды құнды мүлікті қорғау үшін оқу тұғырларына тізгілеп қоятын, оқырманның бір орында тұруын қажет ететін. Баспагерлер көбінесе жариялаған классикалық шығармаларына түсініктемелер қосатын. Осылайша, беттер көптеген зерттеулермен және маңызды материалдармен толтырылып, тасымалдау қиын болатын үлкен кітаптар пайда болды. Алдин баспасы осы қиындықтарды жойды; Мануцийдің кітаптары "түсініктемелерсіз және кішірек көлемде, әдетте беске сегіз немесе төртеке алты дюймдік октаволар түрінде" жарияланды. Оның танымал октаволық басылымдары көбінесе жаппай нарыққа арналған кітаптардың алғашқы прототипі ретінде қарастырылады. Октаволар сол кездегі орташа жалақыны ескере отырып, орташа бағамен сатылды, бірақ олар арзан болған жоқ. Мануций латын октавосын 30 сольдиге бағалады, бұл бір дукаттың төрттен бірі. Оның грек октавосы екі есе қымбат, 60 сольдиден сатылды. Мысал ретінде, шебер кесуші күніне шамамен 50 сольди табады, ал жылына 50-100 дукатқа дейін табыс ететін.

Қаріптер

Венецияда күнделікті қолжазба қаріппен жазылған, бірақ сол кезде баспа еңбектері ресми қолжазбаларды – қара әріпті немесе гуманистік littera antica-ны еліктеген. Мануций қолжазба дәстүрін сақтау үшін латын және грек тілдерінде гуманистердің қолжазбасына ұқсайтын қаріптерді жасады. New Aldine Studies журналында Пирпонт Морган кітапханасының баспа кітаптары мен кітап мұқабаларын сақтаушысы Гарри Джордж Флетчер III, Мануцийдің "оқырманға қолайлы қаріпті" курсивтік қаріп түрінде ұсынуды көздегенін жазды. Мануций жаңа қаріпті жасауды Болоньялық Франческо Гриффоға тапсырды. Альдин баспасының көптеген қаріптері үшін үлгі ретінде алынған қолжазбалар туралы ғалымдар арасында пікірлер қарама-қайшы. Симмонс (1911) Петрарканың қолжазбасын ұсынады, ал New Aldine Studies қаріптің шабыты жазушылар Помпонио Лето мен Бартоломео Санвитоның қолжазбасынан туындағанын болжайды. Басқа ғалымдар алғашқы грек қаріпі Мануцийдің замандасы болған Иммануил Русотастың қолжазбасынан алынғанын санайды. Альдин баспасы "әрбір әріп жеке құйылған және жинаушымен біріктірілген" алғашқы грек қаріпін жасады. Бұл қаріп алғаш рет Константин Ласкарис 1495 жылы "Эротемата" кітабын басып шығарғанда қолданылды. Сол жылы рим қаріпі аяқталды және Пьетро Бембоның "Де Этна" кітабы жаңа рим қаріпімен басылған алғашқы кітап болды. Мануций мен Гриффоның бастапқы қаріпі – итальян қаріпінің алғашқы белгілі үлгісі және Мануций оны 1501 жылға дейін қолданды. 1500 жылы Сиеналық Әйел қасиетті Катерина кітабында бесеу курсивті сөздер басылып шықты, ал 1501 жылы Вергилийдің операсы курсивті қаріппен жазылған алғашқы толық кітап болды. Мануций мен Гриффо арасындағы дау Гриффоны басқа баспаларға Альдин баспасы үшін бастапқыда тапсырылған курсивті қаріппен қамтамасыз етуге итерді. Гриффо Альдин баспасы үшін тек бір жиындық қаріп жасады, ол 1559 жылға дейін қолданылды. Гриффоның бастапқы курсивті қаріпінде үлкен әріптер болмағандықтан, Альдин баспасының көптеген кітаптарында үлкен әріптерден бас тартты. 1502 жылы "Метаморфозалар" басылымында Венеция дожының Мануцийге берген құқығы жарияланды, онда Мануцийдің грек және итальян қаріптерін қолдануға немесе еліктеуге тыйым салынғаны көрсетілді. Мануций қаріпті заңмен қорғауға тырысқанына қарамастан, Венециядан тыс баспаханалардың оның еңбектерін қолдануына тосқауыл қоя алмады, бұл Италиядан тыс жерлерде қаріптің танымалдылығына әкелді.

Everyday handwriting in Venice was in cursive, but at the time, printed works imitated formal manuscript hands, either blackletter or the humanistic littera antica. Manutius commissioned typefaces designed to look like the handwriting of humanists both in Latin and Greek in order to uphold the manuscript tradition. In the New Aldine Studies, Harry George Fletcher III, Pierpont Morgan Library's curator for printed books and bindings, writes that Manutius intended "to make available in type a face comfortable for its readers" with the cursive typeface. Manutius commissioned the punchcutter Francesco Griffo of Bologna to create the new typeface. The handwriting reproduced for the many Aldine Press typefaces is a topic of conflicting opinions by scholars; Symonds (1911) suggests Petrarch's handwriting, while the New Aldine Studies presumes the handwriting of scribes Pomponio Leto and Bartolomeo Sanvito was the inspiration for the typeface. Other scholars believe the first Greek typeface was derived from the handwriting of Immanuel Rhusotas, another scribe during the time of Manutius. The Aldine Press commissioned the first Greek script designed "with accents and letters cast separately and combined by the compositor." The typeface was first used in publishing Erotemata by Constantine Lascaris in 1495. The Roman typeface was finished later the same year and Pietro Bembo's De Aetna was the first book published in the new Roman script. Manutius and Griffo's original typeface is the first known model of italic type and was used by Manutius until 1501. Five italic words were printed in St. Catherine of Siena in 1500 and in 1501 an Opera by Virgil was the first completed book in italic type. A falling out between Manutius and Griffo brought Griffo to leave and supply other publishers with the italic type originally commissioned by the Aldine Press. Griffo only made one set of punches for the Aldine Press, which were used until 1559. Griffo's original italic type did not include capital letters, so many of the Aldine Press publications forwent capital letters. The 1502 publication of the Metamorphoses included Manutius's privilege from the Doge of Venice indicating that any use or imitation of Manutius's Greek and Italic typefaces was forbidden. Despite trying to have the typeface protected legally, Manutius could not stop printers outside of Venice from using his work, which led to the typeface's popularity outside of Italy.

Жалған өнімдер мен пираттық

Алдин баспасының танымалдылығы арта түскен сайын, Алдин баспасының жалғандарын жасау да көбейді. Мануций баспаханасына арналған артыққыштарды Венециялық Сенаттан алды, атап айтқанда, "оның шрифтері, оның жаңа октаво форматы және тіпті жеке мәтіндері" үшін. 1502 жылы Папа Александр VI, ал 1514 жылы Папа Юлий II Мануцийге басып шығару құқығын берді. Бірақ бұл Алдин баспасының жалғандарын тоқтатуға көмектеспеді, себебі сол кезде пираттық үшін жаза шамалы болды. Мануций пираттықты тоқтатуға тырысып, өзінің басылымдарының соңында тікелей ескертулер жазды, мысалы, Публий Папиний Статийдің «Sylvarum libri quinque» кітабында: «Бұл кітапты ешкімге жазасыз басып шығаруға рұқсат жоқ». 1503 жылдың 16 наурызында Король кітапханасында Мануций өзінің мазмұнын ұрлағандарды ескертуге тырысты: «Лион қаласында менің атыммен кітаптарымыз пайда болды, бірақ олар қателерге толы болды және типография мен форматтың ұқсастығынан абайсыздан сатып алушыларды алдады. Сонымен қатар, қағаз нашар сапалы және жағымсыз иісі бар, ал типография, егер жақсылап қарасаңыз, бір қызық (біреулер айтқандай) «француздық» сипатқа ие». Ол оқырмандарға нағыз Алдин баспасын жалғаннан ажырату үшін, жалған баспаның типографиялық қателерін егжей-тегжейлі сипаттады. Оның бар күшімен жасаған әрекеттеріне қарамастан, Лиондық баспагерлер Мануцийдің сын-пікірлерін өздерінің жалғандарын жақсарту үшін жылдам пайдаланды.

Жарық қолжазбалар мен алғы сөздер

Баспа машинасы пайда болғанға дейін және итальяндық Ренессанс кезінде әсем суреттелген қолжазбалар белгілі бір суретшімен жеке-жеке жасалған. Баспа басылымдары танымал болған кезде, жұмыс жасау үшін ағаш кескіндері қолданылды, олар арқылы шығармалар көптеп жарыққа шығарылды. Ағаш кескіндері бірнеше басылымда қайта қолданылып, осылайша құны төмендеді. Бұл ағаш кескіндері жақын арада Венецияға жетіп, «жаңа гуманистік қолжазбаның» бір бөлігі деп есептелді. Ағаштан ойылған суреттер «Мануцийдің қызметіне қатысты үзіліссіздік пен үзіліс аспектілерін қамтиды, ол баспа кітаптарының жаңа мүмкіндіктерін толық ашуға және жарықтандыру мәселесін шешуге шақырылды». Альдин баспасының көптеген басылымдарында әсем суреттер болды, бірақ Мануций аударма және жариялау жұмыстарын жүргізе отырып, жарықтандырудың егжей-тегжейін меценаттарға шешуге рұхсат берді. Латын тіліндегі еңбектердің алғашқы басылымдарында кең таралған алғы сөздер Альдин басылымдарында да жиі кездесті. Мануций Альдин басылымдарын оқырмандарына ғылыми сұрақтар қою және ақпарат беру үшін пайдаланды. Овидийдің «Метаморфозалар» (1502) кітабының алғы сөзінде ол Героидтардың 17, 19 және 21-ші хаттарының (Елена, Герой және Кудиппе хаттары) ақын Сабиннің туындылары екенін айтады, ал Овидий оны «Аморлар» деп атайды. Тағы бір алғы сөзінде Мануций күн сағатының қалай жұмыс істейтінін түсіндіреді.

Жеке өмір

1505 жылы Мануций Асолалық Андреа Торресанидің қызы Марияға үйленді. Торресани мен Мануций бұған дейін де серіктестер болған, бірақ неке екі серіктестің баспа бизнесіндегі үлестерін біріктірді. Некеден кейін Мануций Торресанидің үйінде тұрды. 1506 жылы Aldine Press-тің танымалдылығы төмендеп, қазір Венеция алаңында, Кампо Маниндегі банк ғимараты орналасқан үйге көшірілді. 1506 жылдың наурыз айында Мануций жаңа және сенімді қолжазбаларды іздеу үшін алты ай саяхаттауға шешім қабылдады. Мантуя маркизатының шекара күзетшілері екі қылмыскерді іздеп жүрген кезде Мануцийді тоқтатты. Мануцийдің жол көрсетушісі қорқып қашып, өзімен бірге Мануцийдің барлық жеке заттарын алып кетті. Осы күдікті әрекет күзетшілердің Мануцийді тұтқындауына әкеп соқты. Мануций Мантуя маркизі Франческо Гонзагамен таныс болғандықтан, оған жағдайды түсіндіру үшін хат жазды, бірақ Мануцийдің тұтқындалғаны Гонзаганың назарына жеткізілгенге дейін алты күн өтті. Күтіп отырғанда Мануций бес күн Касал-Романо түрмесінде және тағы бір түн Каннетода өткізді. Ақырында оны Милан Сенатының президенті Джеффри Карлес босатты. Хорацийдің жаңа, жақсартылған басылымы (30 наурыз 1509 жылдан кейін) осы оқиғаға және Мануцийдің Карлеспен байланысына байланысты болды, сонымен қатар Мануцийдің Карлеске арналған Хораций метрикасы туралы еңбегі де осы басылымға енді. Мануций 16 қаңтар 1515 жылы өсиетнамасын жазып, Джулио Кампаньолаға Aldine Press-тің италика шрифті үшін бас әріптер жасауды тапсырды. Ол келесі айда, 6 ақпанда қайтыс болды, және "оның өлімімен Италияның баспа ісіндегі маңызды және серпінді күшінің соңы келді". Торресани мен оның екі ұлы Мануцийдің балалары ересек болғанға дейін бизнесті жалғастырды, содан кейін 1512 жылы туған Мануцийдің ұлы Паулюс бизнесті басқарды. Паулюс Мануцийдің италика шрифтіне толық иелік ету үшін Торресани туыстарына қарсы сот процесін жеңіп алды және 1539 жылы ағаларымен бірге 1574 жылы қайтыс болғанға дейін "Альдустың ұлдары" таңбасымен баспаны басқарды. Алдын баспасының символы мен ұраны үшінші буын Алдус Мануций кішінің басқаруы аяқталғанға дейін толығымен тасталған жоқ. Мануций үш тілдегі Библияны шығаруды армандады, бірақ бұл жобасы жүзеге аспады. Дегенмен, өлімінен бұрын ол "Септуагинта" басылымын бастады – бұл грек тіліндегі Ескі өсиеттің иврит тілінен аудармасы, алғаш рет жарық көрген нұсқасы; ол 1518 жылы оның өлімінен кейін жарық көрді.

In 1505, Manutius married Maria, the daughter of Andrea Torresani of Asola. Torresani and Manutius were already business partners, but the marriage combined the two partners' shares in the publishing business. After the marriage, Manutius lived at Torresani's house. Shrinking in popularity, in 1506 the Aldine Press was moved to a house now covered by a bank building in the Venice square, Campo Manin. In March 1506, Manutius decided to travel for six months in search of new and reliable manuscripts. While travelling with a guide, Manutius was stopped by border guards of the Marquisate of Mantua who were looking for two criminals. Manutius's guide ran in fear, taking with him all of Manutius's personal effects. This suspicious activity led the guards to arrest Manutius. Manutius knew the Marquis of Mantua, Francesco Gonzaga, and wrote letters to him to explain the situation, but it took six days until Manutius's imprisonment was brought to Gonzaga's attention. While waiting, Manutius spent five days in jail in Casal Romano and another night in Canneto. He was eventually released by Geoffroy Carles, president of the Milanese Senate. A new, improved edition of Horace (after 30 March 1509) with an accompanying work by Manutius on Horatian metrics dedicated to Carles was contingent on this experience and Manutius's connection with Carles. Manutius wrote his will on 16 January 1515 instructing Giulio Campagnola to provide capital letters for the Aldine Press's italic type. He died the next month, 6 February, and "with his death, the importance of Italy as a seminal and dynamic force in printing came to an end." Torresani and his two sons carried on the business during the youth of Manutius's children, and eventually Paulus, Manutius's son, born 1512, took over the business. Paulus won a lawsuit against his Torresani relatives for sole ownership of Manutius' italic typeface and in 1539 led the press with the Sons of Aldus imprint alongside his brothers until his death in 1574. The publishing symbol and motto were never wholly abandoned by the Aldine Press until the expiration of their firm in its third generation of operation by Aldus Manutius the Younger. Manutius dreamed of a trilingual Bible but never saw it come to fruition. However, before his death Manutius had begun an edition of the Septuagint, also known as the Greek Old Testament translated from Hebrew, the first ever to be published; it appeared posthumously in 1518.

Қазіргі заманның ықпалы

1994 жылы Альдус Манутиустың алғашқы басылымының 500 жылдығы тойланды. Манутиус туралы Пол Ф. Грендлер былай деп жазды: "Альдус көптеген ежелгі мәтіндердің сақталуын қамтамасыз етті және итальяндық Ренессанс гуманизмінің құндылықтарының, ынталарының және ғылымының Еуропаның қалған бөлігіне таралуына зор үлес қосты". "Ол түсіндірмелерден бас тартты, себебі ол олардың Ренессанс бағалаған автор мен оқырман арасындағы диалогқа кедергі келтіретініне сенді."

Мұра

Олдин баспасы 1495 жылдан 1505 жылға дейін 100-ден астам басылым шығарды. Көпшілігі грек классикасы болды, бірақ көптеген маңызды латын және итальяндық еңбектер де жарияланды. Эразм Мануцийге әсерленді; "ұзақ мәтінде ол Мануцийдің ежелгі білімді қайта жаңғыртудағы 'шааршылық еңбегін' мақтайды, оны шын мәнінде 'Геркулестік тапсырма' деп атайды, және 'Алдс әлеммен шектесетін кітапхана құруда' деп жариялайды". Карпидегі Палаццо деи Пио капелласында Альдус Мануций, Альберто және Леонелло Пио суреттелген фреска бар. Мануцийдің туған жері Бассианода Мануцийдің қайтысынан 450 жыл өткеніне орай ескерткіш орнатылды. Ескерткіште Мануцийдің өзінің сөзі жазылған: "Біз үміттене аламыз, жақсы кітаптардың көптігі барлық білімсіздікті жеңіп шығарады". Мануцийдің еңбектерінің сапасы мен танымалдылығы оны 20 ғасырда сол дәуірдегі басқа басылымдардан қымбат етті. 1991 жылы Мартин Лоури Нью-Йоркте өткен аукционды анықтады, онда "Дженсон басылымдарындағы Decor Puellarum және Aulus Gellius көшірмелерінің бастапқы бағасы $6,000–$8,000 және $8,000–$12,000 болды: Алдустың Hypnerotomachia Polifili бағасы $25,000–$30,000-дан басталды".

Жарияланымдар

Манутиус басшылығымен Aldine Press баспасында аударылып, жарияланған еңбектердің толық емес тізімі.