Кіріспе

IV ғасырдағы латын жазушысы және астрологы
ЖҮЙКЕШТІК
Юлий Фирмикус Матернус – римдік латын жазушысы және астрологы, грек тілінде білім алған. Ол Константин I (306–337 жж.) және оның ізбасарларының тұсында өмір сүрген. Оның үш қызмет саласы оны қоғамдық қорғаушы, астролог және, ақырында, христиандық апологет етіп бекітті. Оның “Дінсіз діндердің қателігі туралы” (“De errore profanarum religionum”) еңбегінің сақталған жалғыз қолжазбасының соңында оның есімі Юлий Фирмикус Матернус V C деп көрсетілген, ол – vir clarissimus және сенаторлық топқа жататын тұлға. Ол сонымен қатар 334–337 жылдары жазылған римдік астрологияның ең толық мәтіні – “Астрологияның сегіз кітабы” (“Matheseos libri octo”) авторы болды. Осы еңбектің қолжазбаларында ол “кіші” (iunior) немесе “сицилиялық” (Siculus) деп аталған. Ай кратері Фирмикус оның құрметіне аталған. “Matheseos” еңбегі Кампания провинциясының әкімі Лаллиан Мавортийге арналған, оның осы тақырыптағы білімі Фирмикусты шабыттандырды және осы нұсқаулықты жазу кезінде оған қолдау көрсетті. Бұл – 12 ғасырда араб мәтіндері пайда болғанға дейін Батыста тараған “ғылыми” астрологияға қатысты соңғы кең көлемді нұсқаулықтардың бірі. IV ғасырдың ортасында астрологияға қызығушылық танытқан Гиппонылық Августин осы ғылымның дінсіздігіне қарсы шықты, астрологтардың планеталар – құдайлар деген пікіріне және рационалдық негіздерге сүйенді, мысалы, егіздердің өмір жолындағы айырмашылықтарға. Неоплатонистік астрологиялық еңбек алғаш рет 1499 жылы Альдус Мануций баспасынан шықты және көп рет қайта басылды. Шамамен 346 жылы ол “De errore profanarum religionum” еңбегін жазды, оны Константиннің ұлдары Констанций II мен Констансқа арнады. Ол әлі де сақталған. Ол дінсіздердің діни сенімдері мен әдет-ғұрыптарын сынап, императордан ескі діндерді құртуды талап етеді, бұл Құдай тарапынан сыйлыққа ие болатын қасиетті міндет. Бірінші бөлімінде (1–17 тараулар) ол шығыс культтеріндегі жалған құдайларға шабуыл жасайды; екінші бөлімінде (18–29 тараулар) ол құпиялармен байланысты формулалар мен рәсімдерді талқылайды, әсіресе гомосексуалистік тәжірибелерге ерекше назар аударады, сонымен қатар республика кезінде сенаторлардың римдік діні мен мәдениетінің эллинизациясына деген жеккөрушілігін қалпына келтіреді. 19 ғасыр оқырмандары үшін “De errore profanarum religionum” еңбегі Фирмикустың астрология туралы кітабымен (“Matheseos”) күрт контраст жасады, сондықтан екі еңбек те әртүрлі авторларға жатқызылды. Алайда, Клиффорд Гершель Мур екі еңбектің де бір авторға тиесілі екенін, оның ерекше лексикалық таңдаулары мен синтаксисі арқылы, Эдуард Вёльфлиннің жетекшілігімен жазылған диссертациясында нақтылады (1897). Теодор Моммсен “Matheseos” еңбегі бұрынғыдай 354 жылда емес, 336 жылы жазылғандығын көрсетті, осылайша оны “De errore profanarum religionum” еңбегінен ертерек жазылған туынды етті. Қазіргі заманғы оқырмандар астрологияның ерте христиандықпен үйлеспейтініне сенеді, сондықтан оның Фирмикус христиандыққа өткенге дейін жазылған болуы керек деп санайды. Христиандық еңбек Библиотека Палатинаның бір қолжазбасында сақталған. Ол алғаш рет 1562 жылы Страсбургте басылып шықты және жеке немесе Минуций Феликс, Киприан немесе Арнобиустың polemik жазбаларымен біріктіріліп, бірнеше рет қайта басылды.

Басылымдар

Матесеос кітабы VIII, 2 томдық, В. Кролл және Ф. Скутш редакциясымен, Штутгарт, Тюбнер, 1968.

Аудармалар

De errore profanarum religionum, Кларенс А. Форбс аударған «Пagan діндерінің қателігі», Ньюман Пресс, 1970 (Ежелгі христиан жазушылары, 37). Ежелгі астрология: теория және практика. Фирмикус Маттернус жазған «Матесейос Либри VIII», Жан Рис Брам аударған, Парк Ридж, Нойс Пресс, 1975. «Матесис», редактор және аударған Джеймс Хершель Холден, Темпе, Az., A. F. A., Inc., 2011.