Византия ғалымы Мануил Хрисолор және Ренессанс дәуіріндегі грек тілінің жаңғыруы

Кіріспе

Византиялық грек ғалымы, дипломат және профессор (шамамен 1350–1415 жж.)

"Біздің Цицеронның пікірі бойынша, римдіктер өзі жасағаннан гөрі жақсырақ жаңалықтар ойлап тапқан немесе олардан алған нәрсені жетілдірген. Бірақ ол өзінің басқа бір сөзінде, өз заманына қатысты былай дейді: "Италия соғыста жеңіліссіз, ал Грекия – мәдениетте". Біздің тарапымыздан айтқанда, және ешкімді ренжіткіміз жоқ, гректер де, латындықтар да білімді бір-бірінің әдебиеттері арқылы үнемі жаңа биіктерге көтергеніне нық сенеміз". Хризолор 1397 жылдың қысында келді, бұл оқиға оның ең белгілі шәкірттерінің бірі, итальяндық гуманистік ғалым Леонардо Бруни үшін үлкен мүмкіндік болды: заңгерлер көп болғанмен, 700 жылдан бері Солтүстік Италияда ешкім грек тілін оқымаған еді. Хризолорастың тағы бір әйгілі шәкірті – Камальдолездер орденінің басшысы Амброджио Траверсари болды. Хризолор 1397-1400 жылдар аралығында Флоренцияда грек тілін оқытты, бастауыштан бастап. Одан кейін Болоньяда, содан соң Венеция мен Римде сабақ берді. Ол көп адамдарға білім берсе де, оның таңдаған шәкірттерінің шағын тобы Ренессанстың алғашқы гуманистерінің бірі болып, тығыз байланыста болды. Оның шәкірттерінің арасында Ренессанс Италиясында грек танымының қайта жаңғыруының ең көрнекті тұлғалары болды. Бруни, д’Анжело және Амброджио Траверсариден басқа, олардың қатарында Гуарино да Верона, Колуччо Салютати, Роберто Росси, Никколо де’Никколи, Карло Марсуппини, Пьер Паоло Верджерио, Уберто Декабрио, Палла Строцци және тағы да басқалар бар еді. Милан мен Павияға сапар шегіп, бірнеше жыл Венецияда тұрғаннан кейін, ол Брунидің шақыруымен Римге келді, ол сол кезде папа Григорий XII-нің хатшысы болды. 1408 жылы Византия императоры Мануил II Палеолог оны маңызды міссиямен Парижге жіберді. 1413 жылы ол Германияға Киелі Рим императоры Зигмундқа елшілікпен барды, мақсаты – кейіннен Констанцтада өткен шіркеу кеңесінің орнын анықтау болды. Хризолор грек шіркеуін өкілдік ету үшін таңдалғаннан кейін сонда бара жатқанда кенеттен қайтыс болды. Оның өлімі Гуарино да Веронаның "Хризолорина" жинағында сақталған естелік эсселерге себеп болды. Ол Гомердің, Аристотельдің және Платонның "Мемлекет" еңбегін латын тіліне аударды. Оның өзінің еңбектері, өмірінде қолжазба түрінде тараған, Киелі Рухтың процессиясы туралы қысқаша еңбектер, ағаларына, Бруниге, Гуариноға, Траверсариге және Строцциге жазған хаттар, сондай-ақ екі басылып шыққан еңбегі бар: "Эротемата" (Сұрақтар) – Батыс Еуропада қолданылған алғашқы негізгі грек грамматикасы, алғаш рет 1484 жылы жарық көрген және кеңінен қайта басылған, Флоренциядағы шәкірттері арасында ғана емес, сонымен қатар кейінірек жетекші гуманистер арасында да үлкен сәттілікке ие болды, оны Оксфордтағы Томас Линакер және Кембридждегі Дезидерий Эразм дереу зерттеді; және "Epistolæ tres de comparatione veteris et novæ Romæ" (Ескі және жаңа Римді салыстыру туралы үш хат, яғни Рим мен Константинопольді салыстыру). Оның мораль, этика және басқа да философиялық тақырыптарға арналған көптеген трактаттары 17-18 ғасырларда антиквариаттық қызығушылықтары үшін басылып шықты. Ол негізінен өзінің оқытуы арқылы Леонардо Бруни, Колуччо Салютати, Жакопо д’Анжело, Роберто де’ Росси, Карло Марсуппини, Пьетро Кандидо Декабрио, Гуарино да Верона сияқты адамдарды Батыс философиясы мен ежелгі грек әдебиетінің шедеврлерімен таныстырды.

"The verdict of our own Cicero confirms that we Romans either made wiser innovations than theirs by ourselves or improved on what we took from them, but of course, as he himself says elsewhere with reference to his own day: "Italy is invincible in war, Greece in culture." For our part, and we mean no offence, we firmly believe that both Greeks and Latins have always taken learning to a higher level by extending it to each other's literature." Chrysoloras arrived in the winter of 1397, an event remembered by one of his most famous pupils, the Italian humanist scholar Leonardo Bruni, as a great new opportunity: there were many teachers of law, but no one had studied Greek in northern Italy for 700 years. Another very famous pupil of Chrysoloras was Ambrogio Traversari, who became general of the Camaldolese order. Chrysoloras remained only a few years in Florence, from 1397 to 1400, teaching Greek, starting with the rudiments. He moved on to teach in Bologna, and later in Venice and Rome. Though he taught widely, a handful of his chosen students remained a close knit group, among the first humanists of the Renaissance. Among his pupils were numbered some of the foremost figures of the revival of Greek studies in Renaissance Italy. Aside from Bruni, d'Angelo, and Ambrogio Traversari, they included Guarino da Verona, Coluccio Salutati, Roberto Rossi, Niccolò de' Niccoli, Carlo Marsuppini, Pier Paolo Vergerio, Uberto Decembrio, Palla Strozzi, and many others. Having visited Milan and Pavia, and having resided for several years in Venice, he went to Rome on the invitation of Bruni, who was then secretary to Pope Gregory XII. In 1408, he was sent to Paris on an important mission from the Byzantine emperor Manuel II Palaiologos. In 1413, he went to Germany on an embassy to the Holy Roman Emperor Sigismund, the object of which was to fix a place for the church council that later assembled at Constance. Chrysoloras was on his way there, having been chosen to represent the Greek Church, when he died suddenly. His death gave rise to commemorative essays of which Guarino da Verona made a collection in Chrysolorina. Chrysoloras translated the works of Homer, Aristotle, and Plato's Republic into Latin. His own works, which circulated in manuscript in his lifetime, include brief works on the Procession of the Holy Ghost, and letters to his brothers, to Bruni, Guarino, Traversari, and to Strozzi, as well as two which were eventually printed, his Erotemata (Questions) which was the first basic Greek grammar in use in Western Europe, first published in 1484 and widely reprinted, and which enjoyed considerable success not only among his pupils in Florence, but also among later leading humanists, being immediately studied by Thomas Linacre at Oxford and by Desiderius Erasmus at Cambridge; and Epistolæ tres de comparatione veteris et novæ Romæ (Three Letters on the Comparison of Old and New Rome, i. e. a comparison of Rome and Constantinople). Many of his treatises on morals and ethics and other philosophical subjects came into print in the 17th and 18th centuries, because of their antiquarian interest. He was chiefly influential through his teaching in familiarizing men such as Leonardo Bruni, Coluccio Salutati, Jacopo d'Angelo, Roberto de' Rossi, Carlo Marsuppini, Pietro Candido Decembrio, Guarino da Verona, with the masterpieces of Western philosophy and ancient Greek literature.