Кіріспе

Автокөліктермен айналысатын ұйымдар

Автомобиль өнеркәсібі – автокөліктерді жобалау, әзірлеу, өндіру, таңдаулы сату, сату, жөндеу және өзгертумен айналысатын компаниялар мен ұйымдардың кең спектрін қамтиды. Бұл кіріс бойынша әлемдегі ең ірі өнеркәсіптердің бірі болып табылады (Франциядағы 16%-дан Словакия сияқты елдердегі 40%-ға дейін). "Автомобиль" сөзі грек тіліндегі "autos" (өзі) және латын тіліндегі "motivum" (қозғалыс) сөздерінен шыққан, ол өзі қозғалатын кез келген көлік құралын білдіреді. Бұл терминді алғаш рет 1898 жылы автомобильдерді сипаттау үшін Эльмер Сперри (1860–1930) ұсынған.

Тарих

1860 жылдары автокөлік өнеркәсібі жүздеген өндірушілердің атсыз кареталарды (көлік құралдарын) жасауымен басталды. Алғашқы автомобильдерді жасау кезінде құрастыру жұмысын адамдар қолмен атқарды. Процесс инженерлердің тұрған автомобиль үстінде жұмыс істеуінен, көлік құралдары мамандандырылған инженерлердің бірнеше станцияларынан өтетін конвейерлік желіге дейін дамыды. 1960 жылдардан бастап, өндіріс процесіне роботтық жабдықтар енгізілді, және қазіргі таңдағы автомобильдердің көпшілігі автоматтандырылған машиналармен құрастырылады. Көптеген онжылдықтар бойы Америка Құрама Штаттары жалпы автомобиль өндірісі бойынша әлемде жетекшілік етті, ал «Үштік» – General Motors, Ford Motor Company және Chrysler бір кезде әлемдегі ең ірі үш автокөлік өндірушісі болды. GM және Ford 2000 жылдардың ортасына дейін ең ірі болып қала берді. 1929 жылы, Ұлы экономикалық дағдарысқа дейін әлемде 32 028 500 автомобиль пайдаланылып келді, оның 90 пайыздан астамын АҚШ-тың автомобиль кәсіпорындары өндірді. Сол кезде АҚШ-та әр 4,87 адамға бір автомобиль шамасында келді. 1945 жылдан кейін АҚШ әлемдік автомобиль өндірісінің үштен екі бөлігіне жуығын өндірді. 1980 жылы АҚШ-ты Жапония озып кетті, бірақ 1994 жылы ол қайтадан әлемдік көшбасшы атанды. 2006 және 2007 жылдары Жапония өндіріс көлемі бойынша АҚШ-ты аз ғана басып өтті, ал 2008 жылы Қытай да озып кетті, 2009 жылы 13,8 миллион данамен (Жапониядан) бірінші орынға шықты. Бірақ 2011 жылы АҚШ Жапонияны озып, екінші ірі автомобиль өнеркәсібіне айналды. 2017 жылы Қытай 29 миллионнан астам автомобиль өндіріп, рекордтық көрсеткішті орнатты, бұл АҚШ-тан ең үлкен айырмашылықты құрады. 1970 жылдан (140 модель) 1998 жылға (260 модель) және 2012 жылға (684 модель) дейін АҚШ-тағы автомобильдердің модельдерінің саны экспоненциалды түрде өсті.

Қауіпсіздік

Қауіпсіздік – кез келген тәуекел, қауіп, зиян немесе жарақат алу мүмкіндігінен қорғалған жағдайды білдіреді. Автомобиль өнеркәсібінде қауіпсіздік – пайдаланушылардың, операторлардың немесе өндірушілердің автокөлік немесе оның қосалқы бөлшектерінен туындайтын кез келген тәуекелге немесе қауіпке ұшырамауын қамтамасыз етуді білдіреді. Автомобильдердің қауіпсіздігі – зақымдану тәуекелінің жоқтығын білдіреді. Автомобиль өнеркәсібіндегі қауіпсіздік ерекше маңызды, сондықтан қатаң реттеледі. Автомобильдер мен басқа да автокөлік құралдары нарыққа жіберілгенге дейін жергілікті немесе халықаралық белгілі бір ережелерге сәйкес келуі керек. ISO 26262 стандарты автомобильде функционалдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қолданылатын ең тиімді тәсілдердің бірі саналады. Автокөліктің өндірісі кезінде қауіпсіздік мәселесі туындаса, қауіп болса, өнімде ақаулық немесе бұрыс процедура орын алса, өндіруші партияның немесе бүкіл өндіріс тізбесін қайтаруға құқылы. Бұл процедура өнімді қайтару деп аталады. Өнімді қайтару кез келген салада болуы мүмкін және өндіріс процесімен немесе шикізатпен байланысты болуы мүмкін. Өнімді қайтарудың алдын алу үшін, соңғы пайдаланушының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және автомобиль өнеркәсібінің талаптарына сәйкес келу мақсатында өнім мен оның жұмыс істеуін әртүрлі кезеңдерде тексеру және бағалау жүргізіледі. Дегенмен, автомобиль өнеркәсібі өнімді қайтару туралы мәселеге ерекше алаңдайды, себебі ол елеулі қаржылық шығындарға әкелуі мүмкін.

Экономика

2007 жылы жолдарда 806 миллионға жуық автокөлік және жеңіл жүк көліктері болды, олар жыл сайын бензин мен дизель отынын көп мөлшерде тұтынып келді. Автомобиль көптеген дамыған экономикалар үшін басты көлік құралы болып табылады. Бостон Консалтинг Групптың Детройт филиалы 2014 жылға қарай әлемдік сұраныстың үштен бірі Бразилия, Ресей, Үндістан және Қытай кіретін төрт BRIC нарығында шоғырланатынын болжады. Ал дамыған елдерде автомобиль өнеркәсібі өсу қарқынын жоғалтты. Бұл тенденцияның жалғасатыны күтілуде, әсіресе жоғары урбанизацияланған елдердегі жас ұрпақ енді автомобиль иеленгісі келмей, көліктің басқа түрлерін ұнатады. Иран мен Индонезия автомобиль нарығының дамуына үлкен әлеуеті бар. Дамып келе жатқан автомобиль нарықтары қалыптасқан нарықтардан көбірек автомобиль сатып алады. J. D. Power жүргізген зерттеуге сәйкес, 2010 жылы әлемдегі жеңіл көліктер сатылымының 51 пайызы дамушы нарықтарда тіркелді. 2010 жылы жасалған бұл зерттеуде осы үрдіс күшейе түсетіні болжанып еді. Дегенмен, кейінгі есептерде (2012) керісінше мәлімделді, атап айтқанда, BRIC елдерінде де автомобиль өнеркәсібі баяулауда. 2021 жылдың шілдесінде Еуропалық комиссия «55-ке дайындық» заңнамалық пакетін жариялады, онда автомобиль өнеркәсібінің болашағына қатысты маңызды нұсқаулар бар; 2035 жылдан бастап Еуропа нарығындағы барлық жаңа автомобильдердің шығарындысы нөлдік болуы тиіс. 24 дамыған елдің үкіметтері және GM, Ford, Volvo, BYD Auto, Jaguar Land Rover және Mercedes Benz сияқты ірі автокөлік өндірушілер тобы 2040 жылға дейін, ал жетекші нарықтарда 2035 жылдан кешіктірмей жаңа автомобильдер мен фургондардың барлық сатылымын нөлдік шығарындыға көшіру үшін жұмыс істеуге міндеттелді. АҚШ, Германия, Қытай, Жапония және Оңтүстік Корея сияқты ірі автомобиль өндіруші елдер, сондай-ақ Volkswagen, Toyota, Peugeot, Honda, Nissan және Hyundai осындай уәде бермеді.

Қоршаған ортаға әсері

Әлемдік автомобиль өнеркәсібі суды көп мөлшерде тұтынады. Кейбір есептеулерге сәйкес, бір автомобильді жасауға жұмсалатын су көлемі, егер шина өндірісі де ескерілсе, одан да асады. Судың көп көлемін пайдаланатын өндіріс процестеріне, компоненттерді өндіруден басқа, беттік өңдеу, бояу, қаптау, жуу, салқындату, кондиционерлеу және қазандықтар кіреді. Бояу цехындағы жұмыс ерекше көп су қажет етеді, себебі су негізіндегі өнімдермен жұмыс істейтін жабдықтарды да сумен тазалау қажет. 2022 жылы Tesla компаниясының Берлин-Бранденбург гигафабрикасы аймақтағы құрғақшылық пен жер асты сулары деңгейінің төмендеуіне байланысты заңдық қиындықтарға тап болды. Бранденбург экономика министрі Йёрг Штайнбах, алғашқы кезеңде сумен жабдықтау жеткілікті болғанымен, Tesla өндіріс алаңын кеңейткеннен кейін көбірек су қажет болатынын айтты. Зауыт Грюенхайд ауданындағы су тұтынуды шамамен екі есеге арттырады, жергілікті билік органдарымен жылына 1,4 миллион текше метр су келісімшарт бойынша беріледі – бұл 40 000 тұрғыны бар қаланың қажеттілігіне жетеді. Штайнбахтың сөзіне қарағанда, билік осы жерде көбірек су бұрғылауды және қажет болған жағдайда қосымша жабдықтауды сырттан тартуды жоспарлап отыр.

Ел бойынша

ОИКА құрамында автомобильдерді құрастыратын, өндіретін немесе тарататын 50-ден астам ел бар. Олардың арасында тек 15 ел ғана (төмендегі тізімде ерекшеленген) қазіргі таңдағыда бастапқы үлгіден автомобильдерді толығымен жобалай алады.

Қытайдан тыс жерлерде

Форд пен Navistar International компаниясының «Blue Diamond Truck» деп аталатын 50:50 бірлескен кәсіпорны бар. Форд және Sollers JSC компаниясының «Ford Sollers» деп аталатын 50:50 бірлескен кәсіпорны бар. Форд және Koç Holding компаниясының «Ford Otosan» деп аталатын 50:50 бірлескен кәсіпорны бар. Форд пен Lio Ho Group компаниясының «Ford Lio Ho» деп аталатын бірлескен кәсіпорны бар, Форд 70%-ға, ал Lio Ho Group 30%-ға ие. General Motors және UzAvtosanoat компаниясының «GM Uzbekistan» деп аталатын бірлескен кәсіпорны бар, UzAvtosanoat компаниясына 75%-ға, ал General Motors компаниясына 25%-ға тиесілі. General Motors, AvtoVAZ және EBRD «GM AvtoVAZ» деп аталатын бірлескен кәсіпорынына ие. GM және AvtoVAZ-дың 41,61%-ы және EBRD 16,76%-ы тиесілі. Hyundai Motor Company және Kibar Holding «Hyundai Assan Otomotiv» деп аталатын бірлескен кәсіпорынға ие, Hyundai 70% -ға, ал Kibar Holding 30% -ға ие. Isuzu және Anadolu Group «Anadolu Isuzu» деп аталатын 50:50 бірлескен кәсіпорны бар. Isuzu және General Motors компаниясының «Isuzu Truck South Africa» деп аталатын 50:50 бірлескен кәсіпорны бар. Isuzu, Sollers JSC және Imperial Sojitz компанияларының «Sollers Isuzu» деп аталатын бірлескен кәсіпорны бар. Sollers JSC 66%, Isuzu 29%, Imperial Sojitz 5% иелік етеді. Mahindra & Mahindra және Navistar International «Mahindra Trucks and Buses Limited» деп аталатын бірлескен кәсіпорынға ие. Mahindra & Mahindra компаниясына 51% және Navistar International компаниясына 49% тиесілі. MAN SE мен UzAvtosanoat «MAN Auto Uzbekistan» деп аталатын бірлескен кәсіпорынға ие, UzAvtosanoat 51% -ға, ал MAN SE 49% -ға ие. PSA және Toyota «Toyota Peugeot Citroën Automobile Czech» деп аталатын 50:50 бірлескен кәсіпорыны бар. PSA және CK Birla Group (AVTEC) «PSA AVTEC Powertrain Pvt. Ltd.» деп аталатын 50:50 бірлескен кәсіпорыны бар. Sollers JSC Ford (Ford Sollers) және Mazda компанияларымен бірлескен кәсіпорындарда автомобильдер өндіруге қатысады. Tata Motors сонымен қатар Fiat-пен Үндістанда бірлескен кәсіпорын құрды және Fiat-тың дизельді қозғалтқыштар технологиясына қол жеткізді. Tata Motors және Marcopolo компаниясының «Tata Marcopolo» деп аталатын бірлескен кәсіпорны бар, онда Tata 51% және Marcopolo 49% иелік етеді. Volvo Group пен Eicher Motors «VE Commercial Vehicles» деп аталатын 50:50 бірлескен кәсіпорынға ие.