Кіріспе

Иттердегі жыныстық көбею Иттердегі жыныстық көбею - үй иттерінде, қасқырларда, койоттарда және басқа иттердегі жыныстық көбею процесі.

Эректильді тін

Барлық сүтқоректілер сияқты иттің де пенисі үш эректильді тіннен тұрады. Бұл - екі қабыршақ денелер мен бүйректің ұшқышында жалғасатын бірден-бір қос денелер. Адамның жыныстық мүшелерінен айтарлықтай айырмашылығы - эрекция кезінде көрінетін бөлік тек қана ұйқышықтан тұрады. Ауыстырушы бұлшықет пеніс бұрышына бекітіледі. Бұл - пенисті қайтадан қабыққа тарту үшін қолданылатын жұптасқан тегіс бұлшықет.

Қиыршық

Иттің бауыры екі бөлімнен тұрады: төменгі, ұзын бөлігінің артында "торап" (Bulbus glandis) жатыр. Басқа да үйреншікті түрлер сияқты, үйреншіктілік иттерде жоғары либидо үшін және олардың ата-бабаларына қарағанда ертерек және жиірек көбею циклдері үшін селективті түрде өсірді.

Әйелдер циклі

Әйелдердің репродуктивті циклінің орташа ұзақтығы 24 апта. Әйелдер жыныстық жетілуіне 8 мен 18 айдың аралығында жетеді. Бұл тұқымдар арасында, тіпті бір тұқым ішінде жетілу жасында үлкен айырмашылық бар. 1. Жасырын Проэструс - жұмыртқалар толыса бастаған және эстроген деңгейі көтеріле бастаған кезең - репродуктивті циклдің алғашқы кезеңі. Бұл кезеңде әйелдер, қабылдамайтын болса да, еркектерді тартады. Бастапқы өзгерістерге еркек жауырынды еріннің ісінуі, аз мөлшерде қанды қуыс, жиі несеп шығару және тыныштанбау белгілері жатады. Проэструс әдетте тоғыз күнге созылады. Егер аналық тыңдамайтын болса, ол отыра алады, жата алады, тұмшалайды, кері шегінеді немесе басқаша түрде ынтымақтастық жасамайды. Егер аналық тыңдайтын болса, ол бір жерде тұрып, құйрығын бір жағына қарай ұстайды. Енгізу кезінде ит пенесі тік емес, тек әйелге енуге қабілетті, өйткені оған "бакулум" деп аталатын тар сүйек кіреді, бұл плаценталық сүтқоректілердің көпшілігінің ерекшелігі. Аталық жыныстық қатынасқа түскенде, әдетте аналық жынысты тығыз ұстап, тереңге итеріп алады. Бұл кезеңде аталық жыныстық мүше кеңейіп, аналық жыныстық мүшелер оны ұстап алатындай етіп, ұрық безінің ішкі жағына жеткілікті тереңдікте орналасуы маңызды. Еркек иттер - бұл тұйық тұмсық безі немесе "тұмсық", бұл жыныстық мүшедің түбіндегі эректильді тіннің шар тәрізді аймағы бар жалғыз жануарлар. Жыныстық қатынас кезінде, еркек жынысы әйелдің қынабының ішіне толық енгеннен кейін ғана, бұлбұс безі қанға толы болады. Кейін әйелдің қынабы жиылып, жыныстық мүше әйелдің ішіне кіреді. Бұл "байлау" немесе "тіркемелеу" деп аталады. Көптеген қандақтардың жұптасуының ерекшелігі, африкалық жабайы иттерде жұптасу байланысы жоқ немесе өте қысқа (бір минуттан аз) деп хабарланған, мүмкін оның ортасында ірі жыртқыштардың көптігіне байланысты. Пенис ұрықша безімен қынапқа кіргізілгенде (бұға "байланғанда") ілгерілеу әрекеті тоқтатылады және еркек әдетте аяғын көтереді және айналып бара жатып әйелдің арқасына қарай шайқалады. Екеуі бір-біріне артқы ұштарын тигізіп, эякуляция кезінде пенис влагалищке кіреді, бұл влагалищтен сперманың шығуын азайтады. Біраз уақыттан кейін, әдетте 5 мен 20 минут аралығында (бірақ кейде одан да ұзақ), бульбалық бездер ажыратылады, бұл жұптарға бөлек болуға мүмкіндік береді. Қыз иттер алғашқы жыныстық қатынаста өздерін ажырата алмай, қатты қиналады және қашып кету немесе қашуға тырысады. Итті асылдандырушылар көбінесе итті осы сатыға жеткеннен кейін уайымдаса, оны ұстап тұрғандардың жұптасу иттерін тыныштандыруға тырысуы орынды екенін айтады. Жұптасқаннан кейін аталық өзінің жынысы мен қынабын созады.

Ұрықтандыру және ұрықтар

Иттің жүктілігі овуляция күнінен бастап 63 күнді құрайды. Овуляцияның нақты күнін анықтау қиын болғандықтан, жүктілік кезеңін есептеуде қателіктер жиі кездеседі. Иттер сперматозоидтары жұмыртқа түтіктерінде 10 - 11 күн өмір сүре алады, сондықтан егер аналық ұрық ұрық ұрығы ұрықтандырылмас бұрын 10 күн өсірілсе, оның жүктілік мерзімі 70 күн болады. Егер аналық жасушалар ұрықталатын күні көбейтілсе, оның жүктілік мерзімі 60 күн болады. Жүктілік кезінде көптеген физиологиялық өзгерістер басқа сүтқоректілерге, мысалы адамға ұқсас. Бұл иттердің қанында да осындай қоректік заттардың өзгеруіне әкеледі, әсіресе глюкоза, май қышқылдары (мысалы, DHA) және амин қышқылдары (мысалы, BCAA) деңгейіне әсер етеді. Бірде бір сүтқоректі анасының сүтқоректілерінің жартысына тең нәресте туады. Бұл ереже үй жануарларында өзгертіледі, өйткені үлкен құрттар көбінесе экономикалық себептермен жақсы көрінеді, ал иттерде, әсіресе, өлшемдер мен пішіндердің үлкен ауқымы бір әйел қанша сау күлдіршін алады. Әйел иттің әдетте 10 сүті болады, бірақ бұл оның бір құрттағы 10 күшікке жеткілікті тамақ бере алатындығын білдірмейді. Орташа бір үйірде 5-6 жас шошқа болады, бірақ бұл сан ит тұқымына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Тұқымның мөлшері құрттың көлемімен байланысты. Шағын және шағын тұқымдар бір құртқа орта есеппен 3-4 бала береді, құрттың ең үлкен мөлшері 5-8 шұбар. Үлкен және алып тұқымдар бір ұрықтан орта есеппен 7 шөпше алады, бірақ ұрықтың ең үлкен мөлшері шамамен 15 болуы мүмкін. Бір зерттеуде Родезиялық риджбектің ұясы 8,9 ұядан құралған, ал Помераниялық пен ойыншықты пудльдің ұясы 2,4 ұядан құралған. Кейбір тұқымдар белгілі бір физикалық қасиеттерді баса көрсету үшін жасалды, олар өздері қауіпсіз түрде бала көтермейді. Норвегияда жүргізілген ірі зерттеуде барлық тұқымдар бойынша сәбилердің 4% өлі туылған, ал 4% бірінші аптада өледі (неонатальды өлім-жітім). 8 күннен 8 аптаға дейін 1% өледі. Ұрпақтың саны, тұқымның мөлшері және әйелдің жасы тәуекелдің артуына әкеледі. Өлі туған нәсілді тұқымдарға Бордолық ит (14,2%), Сент-Бернард (12,3%), Чоу-Чоу (12,1%), Пемброк Уэльстік корги (11,7%) және далматин (10,6%) жатады. Басенджи, итальяндық грейхаунд, австралиялық терьер, ирландтық жұмсақ қапталған бидай терьері және гавандық бишон өлі туғандардың аз немесе мүлдем жоқ (0 0,6%). Алғашқы сәбилердің өліміне үлкен қауіп төндіретін тұқымдар: Родезиялық риджбек (11,6%), Бордолық ит (10,4%), далматиндер (8,8%) және исландиялық қойшы ит (8,7%), ал басенджи және тибет терьерінің сәбилердің өліміне еш қатысы жоқ, ал шекаралық терьер мен даниялық швед фермалық иттерінің сәбилердің өліміне 1% -дан аз қатысы бар. Жас сәбилердің ерте өлімінің жиі кездесетін себептері - бактериялық инфекция, ұрықтың асфиксиясы және күшею синдромы. Басқа себептерге туа біткен ақаулар немесе тұқымның стандарттарына сәйкес келмеушілік себептері бойынша евтаназияны қосуға болады. Инбридингтік депрессия - бұл ұрпақтың дене шынықтыру қабілетінің төмендеуі, негізінен зиянды рецессивті мутацияның гомозиготтық экспрессиясына байланысты. АҚШ-тың Мичиган штатындағы Рояль аралы ұлттық паркіне жататын сұр қасқырлар (Canis lupus) 2019 жылы жойылып кету алдында тұрған шағын, өте көп тұқымданған популяция болды. Бұл қасқыр популяциясы қатаң зиянды рецессивті мутациялардың гомозиготтық экспрессиясына байланысты ауыр инбридинг депрессиясын бастан кешірді. Скандинавияның басқа бір өте көп таралған қасқыр популяциясы (Canis lupus) де инбридтік депрессиядан зардап шекті, бұл да зиянды рецессивті мутацияның гомозиготтық көрінісіне байланысты болды.

Ішінде тұқым алудан аулақ болу

Африкалық жабайы ит (Lycaon pictus) көбінесе шағын топтарда тіршілік ететіндіктен, оның тіршілігіне қауіп төніп тұр. Жұптарды таңдау арқылы іштен көбеюден аулақ болу түрлерге тән және популяцияның тұрақтылығына маңызды әлеуетті әсері бар. Туған топтар арасында туыстық қатынас сирек кездеседі. Компьютерлік тұрғындар симуляциясы 100 жыл ішінде туыс емес жұптардың жоқтығынан туыстық қатынастан аулақ тұратын барлық популяциялардың жойылатынын көрсетеді. Инбридингті болдырмаудың ықтимал механизмі - нәресте топтарынан тәуелсіз таралу траекториясы. Көптеген жас қасқырлар жалғыз немесе туыс емес адамдардан тұратын ұсақ бауырмалдықтармен уақыт өткізеді. Жаңа мекендегі екі туыс емес адамның бірігуі - көбейтуші жұптардың қалыптасуының басым үлгісі. Сей қасқырлар мен арктикалық түлкілер де туыстық қатынастан аулақ жүреді. Инбридингке, әдетте, жол берілмейді, өйткені ол ұрпақтың жарамдылығын төмендетеді (инбридингтік депрессия), негізінен зиянды рецессивті аллельдердің гомозиготтық экспрессиясына байланысты.

Клиникалық мәселелер

Ана иттерде эндометрит пен пиометра ауруы туудан кейінгі кезеңде және еструс немесе вагинит болғаннан кейін жиі кездеседі. Белгілер мен симптомдарға қызба, летаргия, тәбеттің жоғалуы, шамадан тыс шөлдеу, тынбайсыздық, қанды болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін әсем иістенетін вагинальды төгілу, тұқымсыздық немесе симптомсыз болуы мүмкін. Егер жатыр инфекциясы бар деп күдікті болса, оны тез арада емдеу керек. Жалпыға танымал пікірге қайшы, жатыр инфекциясы кез келген әйелді, асылданған немесе асылданбаған, алғашқы маусымы немесе жоқ, бірақ иттер қартайған сайын жиі кездеседі.

Тұқым жинау

Жасанды аналық безді дайындау, ол стерильді жинақтау түтігіне аяқталатын, конустық жұқа латекс қабық болып табылады. Латекс қаптаманың ішкі жағы жеңіл майланған. Аталық тұқымдас ұрғашыны иіскей алады. Тәжірибелі тұяқтар бұл процесте дайындықпен ынтымақтасады. Жаңа тұқымдарды көбінесе қолмен ынталандыру арқылы ынталандыру қажет. Әдетте аталық аналыққа көтеріледі, ал жинағыш еркектің жынысын латекс қабығына тез бағыттайды. Еркек эякуляция жасайды да, ұрық түтікшеге жиналады. Содан кейін ұрық ұзын, жұқа пипеткаға тартылады.

Кресс-пріздеу

Дизайнерлік тұқымдық иттер - ата-аналары екі қалыптасқан тұқымнан аталы-аналық түрде өсірілген аралас тұқымдық иттер. Зерттеулер көрсеткендей, араласқан иттердің бірнеше жақсы репродуктивтік қасиеттері бар. Скотт пен Фуллер араласқан аналықтардың таза тұқымдық аналарға қарағанда аналық жағынан артық екенін, сүтін көбірек шығарып, жақсы күтім жасағанын анықтады. Бұл артықшылықтар ұрпақтағы өлім-жітімнің төмендеуіне әкелді, алайда мұндай иттердің қасиеттері алдын ала болжауға болмайды. Мысалы, Лабрадор х Пудель ("Лабрадудль") Лабрадордың, пудельдің немесе ремикстің жамылғысын мұра ете алады.