Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Андалусиялық араб фармацевті, ботаник, дәрігер және ғалым (11971248) Дия аль-Дин Абу Мухаммад Абд Алла ибн Ахмад аль-Малаки, әдетте Ибн аль-Байтар (ابن البيطار) (11971248 ж.) деп аталатын Андалусиялық араб дәрігері, ботаник, фармацевт және ғалым. Оның негізгі еңбегі - орта ғасырлардағы ислам дәрігерлерінің дәрі-дәрмектер түрлерін жүйелі түрде жазып, ежелгі дәуірден белгілі болған мыңға 300-400 дәрі-дәрмекті қосуы. Ол Әбу әл-Аббас әл-Набатидің шәкірті болған.
Andalusian Arab pharmacist, botanist, physician and scientist (1197–1248)
Diyāʾ al Dīn Abū Muḥammad ʿAbd Allāh ibn Aḥmad al Mālaqī, commonly known as Ibn al Bayṭār (ابن البيطار) (1197–1248 AD) was an Andalusian Arab physician, botanist, pharmacist and scientist. His main contribution was to systematically record the additions made by Islamic physicians in the Middle Ages, which added between 300 and 400 types of medicine to the one thousand previously known since antiquity. He was a student of Abu al Abbas al Nabati.
Өмір
Ибн әл-Байтар он екінші ғасырдың соңында Андалуста (мусульмандық Испания) Малага қаласында дүниеге келді, сондықтан оның нисбасы "әл-Малаки". Оның аты "Ибн әл-Байтар" араб тілінде "ветеринардың баласы" дегенді білдіреді, бұл оның әкесі кәсіп еткен. Ибн әл-Байтар Малага ботаникінен ботаниканы үйренді. 1219 жылы Ибн әл-Байтар Малагадан шығып, Солтүстік Африканың жағалауына және Анатолияға дейін өсімдіктер жинау үшін сапар шекті. Ол барған негізгі станциялар: Маракеш, Бугия, Константинополь, Тунис, Триполи, Барка және Анталия. 1224 жылдан кейін ол Әйюбид сұлтаны әл-Камилдің қызметіне кіріп, бас шөп дәрігері болып тағайындалды. 1227 жылы әл-Камил өзінің билігін Дамаскке дейін кеңейтті, ал Ибн әл-Байтар онымен бірге жүрді, бұл оған Сирияда өсімдіктер жинау мүмкіндігін берді. Оның ботаникалық зерттеулері Арабия мен Палестинаны қоса алғанда, кең аумаққа тараған. 1248 жылы Дамаскіде қайтыс болды. Ибн әл-Байтар атымен "қытай қар" (арабша, thalj әл-Син) сипаттау үшін сольпитр жазу кезінде туралы оқ-дәрі.
Ibn al Baitar was born in the city of Málaga in al Andalus (Muslim Spain) at the end of the twelfth century, hence his nisba "al Mālaqī". His name "Ibn al Baitar" is Arabic for "son of the veterinarian", which was his father's profession. Ibn al Bayṭār learned botany from the Málagan botanist Abū al ʿAbbās al Nabātī with whom he started collecting plants in and around Spain. In 1219, Ibn al Bayṭār left Málaga, travelling to the coast of North Africa and as far as Anatolia, to collect plants. The major stations he visited include Marrakech, Bugia, Constantinople, Tunis, Tripoli, Barqa and Antalya. After 1224, he entered the service of the Ayyubid Sultan al Kāmil and was appointed chief herbalist. In 1227 al Kāmil extended his domination to Damascus, and Ibn al Bayṭār accompanied him there, which provided him an opportunity to collect plants in Syria. His botanical researches extended over a vast area including Arabia and Palestine. He died in Damascus in 1248. Ibn al Bayṭār used the name "snow of China" (in Arabic, thalj al Ṣīn) to describe saltpetre while writing about gunpowder.
Кітаб әл-Жами ли-Муфрадат әл-Әдвия ва-л-Ағдия
Ибн әл-Байтардың ең үлкен және ең көп оқылатын кітабы - оның қарапайым дәрі-дәрмектер мен тағамдар туралы жинағы (كتاب الجامع لمفردات الأدوية والأغذية). Бұл - 1400 өсімдік, тағам, дәрі-дәрмектерді және олардың қолданылуын тізімдейтін фармакопея (фармацевтикалық энциклопедия). Ол пайдалы өсімдіктің, өсімдік компонентінің немесе басқа да заттың атауы бойынша әліппелік тәртіппен ұйымдастырылған. Әрбiр пункт бойынша Ибн әл-Байтар бiр-екі қысқаша ескерту жасайды және сол пункт туралы әртүрлi бұрынғы авторлардың қысқаша үзiндiлерiн бередi. Ақпараттың басым бөлігі алдыңғы авторлардан жинақталған. Кітапта 150 араб жазушысының, сондай-ақ 20 грек жазушысының есімі келтірілген. Ол жиі келтіретін деректердің бірі - Диоскоридтің "Медициналық материалдары" (Materia Medica), ол Магонға, тағы бір амазигке, өз еңбегіне араб тілінде түсініктеме жазған. Ол жиі келтіретін тағы бір кітап - Ибн Синаның (Авеценна) медицина канонының екінші кітабы. Бұл екі дереккөздің де орналасуы мен тақырыбы Ибн әл-Байтардың өз кітабымен ұқсас, бірақ Ибн әл-Байтардың емделулері егжей-тегжейлірек, ал Ибн әл-Байтардың пайдалы өсімдіктерінің немесе өсімдіктердің көпшілігі Диоскоридтермен немесе Ибн Синамен мүлдем қамтылмайды. Қазіргі басылымда бұл кітаптың ұзындығы 900-ден аса бетті құрайды. Араб тілінде жазылғаннан кейін, 19 ғасырда ол толықтай неміс және француз тілдеріне аударылды. Ибн әл-Байтар Роза суы мен Апельсин суы өндірісі туралы толық химиялық ақпарат береді. Ол былай деп атап өтті: хош иісті шеруб (сироп) көбінесе гүлдер мен сирек кездесетін жапырақтардан ыстық майлар мен майларды қолдану арқылы алынады, содан кейін олар қызылша майымен салқындатылады. Сондай-ақ, сусамы мен зәйтүн майы да пайдаланылды. Эфир майы әр түрлі реторттарды біріктіру арқылы өндірілген, осы реторттардың буы конденсацияланған, біріктірілген және оның хош иісті тамшылары хош иісті заттар ретінде пайдаланылған және ең қымбат дәрі-дәрмектерді өндіру үшін араластырылған.
Ibn al Bayṭār’s largest and most widely read book is his Compendium on Simple Medicaments and Foods (كتاب الجامع لمفردات الأدوية والأغذية). It is a pharmacopoeia (pharmaceutical encyclopedia) listing 1400 plants, foods, and drugs, and their uses. It is organized alphabetically by the name of the useful plant or plant component or other substance—a small minority of the items covered are not botanicals. For each item, Ibn al Bayṭār makes one or two brief remarks himself and gives brief extracts from a handful of different earlier authors about the item. The bulk of the information is compiled from the earlier authors. The book contains references to 150 previous Arabic authors, as well as 20 previous Greek authors. One of the sources he quotes most frequently is the Materia Medica of Dioscorides who was inspired by Magon, another Amazigh, having also written an Arabic commentary on the work. Another book often cited by him is Book Two of the Canon of Medicine of Ibn Sīnā (Aveicenna). Both of those sources have similarities in layout and subject matter with Ibn al Bayṭār's own book, but Ibn al Bayṭār's treatments are richer in detail, and a large minority of Ibn al Bayṭār's useful plants or plant substances are not covered at all by Dioscorides or Ibn Sīnā. In modern printed edition, the book is more than 900 pages long. As well as in Arabic, it was published in full in translation in German and French in the 19th century. Ibn al Bayṭār provides detailed chemical information on the Rosewater and Orangewater production. He mentions: The scented Shurub (Syrup) was often extracted from flowers and rare leaves, by means of using hot oils and fat, they were later cooled in cinnamon oil. The oils used were also extracted from sesame and olives. Essential oil was produced by joining various retorts, the steam from these retorts condensed, combined and its scented droplets were used as perfume and mixed to produce the most costly medicines.
Кітаб әл-Мұғни ф. әл-Әдвия әл-Мұфрада
Ибн әл-Байтардың екінші ірі еңбегі - Ислам медицинасының энциклопедиясы Китаб әл-Мугни ф. әл-Адвия әл-Муфрада, оның түрлі ауруларды емдеу үшін кеңінен қолданылатын өсімдіктер туралы білімін қамтиды.
Ibn al Bayṭār’s second major work is Kitāb al Mughnī fī al Adwiya al Mufrada, كتاب المغني في الأدوية المفردة an encyclopedia of Islamic medicine which incorporates his knowledge of plants used extensively for the treatment of various ailments, including diseases related to the head, ear, eye, etc.