Кіріспе

Андалусиялық араб фармацевті, ботаник, дәрігер және ғалым (11971248) Дия аль-Дин Абу Мухаммад Абд Алла ибн Ахмад аль-Малаки, әдетте Ибн аль-Байтар (ابن البيطار) (11971248 ж.) деп аталатын Андалусиялық араб дәрігері, ботаник, фармацевт және ғалым. Оның негізгі еңбегі - орта ғасырлардағы ислам дәрігерлерінің дәрі-дәрмектер түрлерін жүйелі түрде жазып, ежелгі дәуірден белгілі болған мыңға 300-400 дәрі-дәрмекті қосуы. Ол Әбу әл-Аббас әл-Набатидің шәкірті болған.

Өмір

Ибн әл-Байтар он екінші ғасырдың соңында Андалуста (мусульмандық Испания) Малага қаласында дүниеге келді, сондықтан оның нисбасы "әл-Малаки". Оның аты "Ибн әл-Байтар" араб тілінде "ветеринардың баласы" дегенді білдіреді, бұл оның әкесі кәсіп еткен. Ибн әл-Байтар Малага ботаникінен ботаниканы үйренді. 1219 жылы Ибн әл-Байтар Малагадан шығып, Солтүстік Африканың жағалауына және Анатолияға дейін өсімдіктер жинау үшін сапар шекті. Ол барған негізгі станциялар: Маракеш, Бугия, Константинополь, Тунис, Триполи, Барка және Анталия. 1224 жылдан кейін ол Әйюбид сұлтаны әл-Камилдің қызметіне кіріп, бас шөп дәрігері болып тағайындалды. 1227 жылы әл-Камил өзінің билігін Дамаскке дейін кеңейтті, ал Ибн әл-Байтар онымен бірге жүрді, бұл оған Сирияда өсімдіктер жинау мүмкіндігін берді. Оның ботаникалық зерттеулері Арабия мен Палестинаны қоса алғанда, кең аумаққа тараған. 1248 жылы Дамаскіде қайтыс болды. Ибн әл-Байтар атымен "қытай қар" (арабша, thalj әл-Син) сипаттау үшін сольпитр жазу кезінде туралы оқ-дәрі.

Кітаб әл-Жами ли-Муфрадат әл-Әдвия ва-л-Ағдия

Ибн әл-Байтардың ең үлкен және ең көп оқылатын кітабы - оның қарапайым дәрі-дәрмектер мен тағамдар туралы жинағы (كتاب الجامع لمفردات الأدوية والأغذية). Бұл - 1400 өсімдік, тағам, дәрі-дәрмектерді және олардың қолданылуын тізімдейтін фармакопея (фармацевтикалық энциклопедия). Ол пайдалы өсімдіктің, өсімдік компонентінің немесе басқа да заттың атауы бойынша әліппелік тәртіппен ұйымдастырылған. Әрбiр пункт бойынша Ибн әл-Байтар бiр-екі қысқаша ескерту жасайды және сол пункт туралы әртүрлi бұрынғы авторлардың қысқаша үзiндiлерiн бередi. Ақпараттың басым бөлігі алдыңғы авторлардан жинақталған. Кітапта 150 араб жазушысының, сондай-ақ 20 грек жазушысының есімі келтірілген. Ол жиі келтіретін деректердің бірі - Диоскоридтің "Медициналық материалдары" (Materia Medica), ол Магонға, тағы бір амазигке, өз еңбегіне араб тілінде түсініктеме жазған. Ол жиі келтіретін тағы бір кітап - Ибн Синаның (Авеценна) медицина канонының екінші кітабы. Бұл екі дереккөздің де орналасуы мен тақырыбы Ибн әл-Байтардың өз кітабымен ұқсас, бірақ Ибн әл-Байтардың емделулері егжей-тегжейлірек, ал Ибн әл-Байтардың пайдалы өсімдіктерінің немесе өсімдіктердің көпшілігі Диоскоридтермен немесе Ибн Синамен мүлдем қамтылмайды. Қазіргі басылымда бұл кітаптың ұзындығы 900-ден аса бетті құрайды. Араб тілінде жазылғаннан кейін, 19 ғасырда ол толықтай неміс және француз тілдеріне аударылды. Ибн әл-Байтар Роза суы мен Апельсин суы өндірісі туралы толық химиялық ақпарат береді. Ол былай деп атап өтті: хош иісті шеруб (сироп) көбінесе гүлдер мен сирек кездесетін жапырақтардан ыстық майлар мен майларды қолдану арқылы алынады, содан кейін олар қызылша майымен салқындатылады. Сондай-ақ, сусамы мен зәйтүн майы да пайдаланылды. Эфир майы әр түрлі реторттарды біріктіру арқылы өндірілген, осы реторттардың буы конденсацияланған, біріктірілген және оның хош иісті тамшылары хош иісті заттар ретінде пайдаланылған және ең қымбат дәрі-дәрмектерді өндіру үшін араластырылған.

Кітаб әл-Мұғни ф. әл-Әдвия әл-Мұфрада

Ибн әл-Байтардың екінші ірі еңбегі - Ислам медицинасының энциклопедиясы Китаб әл-Мугни ф. әл-Адвия әл-Муфрада, оның түрлі ауруларды емдеу үшін кеңінен қолданылатын өсімдіктер туралы білімін қамтиды.