Кіріспе

Американдық аболиционист және жазушы Харриет Элизабет Бичер Стоу (14 маусым 1811 – 1 шілде 1896) – американдық жазушы және құлдыққа қарсы күрескер. Ол діни Бичер отбасынан шыққан және құл болған африкалық американдықтардың қатал жағдайларын бейнелейтін «Том ағаның үйі» (1852) атты танымал роман жазды. Бұл кітап роман және пьеса түрінде миллиондаған оқырманға жетіп, Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбританияда зор ықпалға ие болды, Американың солтүстігіндегі құлдыққа қарсы күштерді жандандырып, оңтүстікте кеңінен наразылық тудырды. Стоу 30 кітап жазды, оның ішінде романдар, үш саяхат естеліктері, мақалалар мен хаттар жинағы бар. Ол өзінің жазғандарымен қатар, сол кездегі әлеуметтік мәселелер бойынша қоғамдық пікірлерімен және пікір алмасуларымен де зор ықпалға ие болды.

Өмір және жұмыс

Харриет Элизабет Бичер 1811 жылдың 14 маусымында Коннектикут штатының Личфилд қаласында дүниеге келді. Ол кальвиншіл уағызшы Лайман Бичердің 11 баласының алтыншысы еді. Оның анасы – оның алғашқы әйелі Роксана (Фут), ол терең діндар әйел болды. Роксананың шешесінің әкесі Революциялық соғыстың генералы Эндрю Уорд еді. Харриеттің бауырларының арасында педагог және жазушы Катерина Бичер, сондай-ақ министр болған ағалары: атақты уағызшы және құлдыққа қарсы күрескен Генри Уорд Бичер, Чарльз Бичер және Эдвард Бичер болды. Харриет үлкен әпкесі Катерина басқаратын Хартфорд әйелдер семинариясына оқуға түсті, онда ол дәстүрлі академиялық білім алды – сол кезде әйелдер үшін бұл сирек кездесетін жағдай еді. Оның оқу бағдарламасы классика, тілдер және математикаға бағытталған. Оның сыныптастарының арасында Сара П. Уиллис болды, ол кейіннен Фанни Ферн псевдонімімен жазды. 1832 жылы, 21 жасында Харриет Бичер әкесіне қосылу үшін Цинциннатиге (Огайо штаты) көшіп барды, ол Лэйн діни семинариясының президенті болған еді. Ол жерде ол әдеби салон және әлеуметтік клуб Semi Colon Club-қа қосылды, оның мүшелерінің арасында Бичер әпкелері, Каролина Ли Хенц, Салмон П. Чейс (болашақтағы Огайо губернаторы және президент Линкольн басқарған кезде АҚШ қазынашылығының хатшысы), Эмили Блэквелл және басқалар болды. Огайо өзеніндегі Цинциннатидің сауда және кеме жүргізу бизнесі гүлденіп, елдің әртүрлі аймақтарынан көптеген көшпенділерді, соның ішінде қашқан құлдарды, оларды іздеген сыйлық аңшыларын және штаттың каналдары мен теміржолдарында жұмыс істеген ирланд иммигранттарын тартты. 1829 жылы ирландтықтар қара нәсілділерге шабуыл жасап, қаланың аудандарын қиратып, жұмыс орындары үшін бәсекелес болғандарды ығыстыруға тырысты. Бичер осы шабуылдарда зардап шеккен афроамерикандықтармен танысты, олардың тәжірибесі кейіннен құлдық туралы жазуына әсер етті. 1836 және 1841 жылдары да дүрбелеңдер болды, оларды аболиционистер де тудырды. Харриетке құлдық туралы Лэйндегі пікірталастар да ықпал етті. Лэйнде өткен ең маңызды оқиға – 1834 жылдың ақпанында 18 күн бойы колонизация мен құлдыққа қарсылықты қолдаушылар арасында өткен пікірталастар сериясы, Теодор Уэлд және басқа да аболиционистер оны шешуші түрде жеңіп алды. Элизабет көптеген пікірталастарға қатысты. Оның әкесі мен қамқорлар, құлдыққа қарсылықты қолдаушы ақ адамдардан зорлық-зомбылық күте отырып, осы тақырыпты одан әрі талқылауға тыйым салды. Нәтижесінде Лэйн студенттерінің көп бөлігі, қолдау білдірген сенімді тұлға және профессормен бірге жаңа Оберлин колледж институтына көшіп кетті, өйткені оның басшылары, тартысты дауыс беру арқылы, студенттерді "жынысына" қарамастан қабылдауға және кез келген тақырыпты талқылауға келісті. Лэйндегі әдеби клубта ол семинарияда Киелі кітаптарды оқытқан, жесір қалған Кальвин Эллис Стоу пастормен танысты. Екеуі 1836 жылдың 6 қаңтарында семинарияда үйленді. Стоулардың жеті баласы болды, оның ішінде егіз қыздары да бар еді.

Том ағаның қорасы мен Азамат соғысы

Конгресс 1850 жылы қашқан құлдар туралы заң қабылдады, ол қашқандарға көмек көрсетуге тыйым салды және тіпті еркін штаттарда да санкцияларды күшейтті. Сол кезде Стоу отбасымен Мейн штатының Брансуик қаласына көшіп келді, онда оның күйеуі Боудойн колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді. Олардың кампусқа жақын орналасқан үйі Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде қорғалады. Стоулар құлдықты қатаң сынап, «Underground Railroad» жобасын қолдады және бірнеше қашқан құлдарды уақытша өз үйлерінде орналастырды. Құлдықтан қашып шыққан Джон Эндрю Джексон «Оңтүстік Каролинадағы құлдың тәжірибесі» (Лондон: Пасмор және Альбастер, 1862) атты естеліктерінде Канадаға қашқанда Стоумен бірге Брансуиктегі үйінде жасырынып отырғанын жазды. Стоу Брансуиктегі бірінші шіркеудегі қасиетті дұға кезінде қайтыс болған құлдың көрінесін көргенін айтты, бұл оны оның тарихын жазуға шабыттандырды. Оның құлдарға деген ықыласының тағы бір себебі – 18 айлық ұлы Сэмюэл Чарльз Стоудың қазасы болды. Ол былай деп жазды: «Жақынымды жоғалтқандықтан, мен әділетсіз аукциондарда сатылатын барлық кедей және әлсіз құлдарға ашыраймын. Сен әрқашан менің жүрегімде боласың, Сэмюэл Чарльз Стоу». 1850 жылдың 9 наурызында Стоу құлдыққа қарсы апталық журналдың редакторы Гамалиил Бейлиге құлдық мәселесі туралы әңгіме жазуды жоспарлап отырғанын хабарлады: «Еркіндік және адамгершілік туралы бір сөз айта алатын әйел немесе баланың сөйлеуге міндетті уақыт келді деп ойлаймын. Жаза алатын әрбір әйел үндемейді деп үміттенемін». Одан кейін, 1851 жылдың маусым айында, 40 жасқа толғанда, «Том ағаның қорасы» романының бірінші бөлігі «The National Era» газетінде сериялық түрде жарияланды. Ол бастапқыда «Бір нәрсе болған адам» деген атпен жазған, бірақ одан кейін «Төмендегілер арасындағы өмір» деп өзгертілді. «Том ағаның қорасы» романы 1852 жылдың 20 наурызында Джон П. Джуетт баспасынан кітап түрінде басылып шықты. Бастапқыда 5000 дана басылды. Оның екі томдықтарының әрқайсысында үш сурет және Хамматт Биллингс салған тақырыптық парақ болды. Бір жыл ішінде кітаптың 300 000 данасы сатылды. Желтоқсан айында сату азайған кезде, Джуетт сатуды жандандыру үшін әрқайсысы 37½ центтен тұратын арзан басылым шығарды. Кітап Ұлыбританияда, басқа елдерде үлкен сәттілікке ие болғанымен, Стоу авторлық құқық туралы халықаралық келісімнің болмауына байланысты сатудан түскен табысқа ие болмады. 1853 жылы Стоу Ұлыбританияда лекциялық тур жасады және авторлық жарнаны өтеу үшін Гласгоудағы құлдықты жою қауымдастығы «Том ағаның сыйы» жобасын құрды. Дэниел Р. Воллароның сөзіне сүйенсек, кітаптың мақсаты – солтүстіктегілерді оңтүстікте болып жатқан оқиғалардың қорқынышты шындығымен таныстыру болды. Екінші мақсат – оңтүстіктегі адамдарды құлдыққа мәжбүрлегендерге деген ықыласты сезімге итеру. Кітап құлдықтың жеке адамдарға тигізетін әсерін жанды түрде бейнеледі, бұл бүкіл елдің назарын аударды. Стоу құлдықтың мырзалар, саудагерлер және құлдар сияқты тікелей қатысы бар адамдардан тыс, қоғамның барлық бөлігіне әсер ететінін көрсетті. Оның романы құлдықты жою және құлдық туралы пікірталасты қозғады, оңтүстікте наразылық тудырды. Оңтүстікте Стоуды бейтаныс, мақтаншыл және жамандаушы деп көрсетті. Бір жыл ішінде Бостондағы 300 балаға Ева (кітаптағы кейіпкерлердің бірі) деген ат қойылды, ал қараша айында Нью-Йоркте кітапқа негізделген пьеса қойылды. Оңтүстік тұрғындары оңтүстік қоғамын және құлдықты оң жағынан көрсетуге тырысқан «анти-Том» романдарымен тез жауап берді. Олардың көптеген кітаптары бестселлер болды, бірақ ешқайсысы Стоудың еңбегінің танымалдылығына жете алмады, ол баспа рекордтарын орнатты. Азамат соғысы басталғаннан кейін Стоу астана Вашингтонға сапар шегіп, 1862 жылдың 25 қарашасында президент Авраам Линкольнмен кездесті. Стоудың қызы Хэтти: «Біздің Ақ үйде өткізген уақытымыз өте күлкілі болды, мен сізге тек қазір ғана айтамын, бәрі өте күлкілі болды және біз күлкіден жарылуға дайын болдық» деп хабарлады. Линкольн не айтқаны туралы әлі де белгісіз. Кейінірек оның ұлы Линкольннің: «Сен осы ұлы соғысты бастаған кітапты жазған кішкентай әйелсің» деп сәлем бергенін айтты, бірақ бұл әңгіме шындыққа жатпайтындықтан, миф екені анықталды. Оның өзінің жазбалары да, күйеуіне кездесу туралы хабарлаған хатында: «Мен президентпен өте қызықты әңгіме өткіздім» деп жазған.

Көрнекті орындар

Бірнеше ескерткіштер Харриет Бичер Стоудың есімін сақтап, Огайо, Флорида, Мэн және Коннектикут штаттарында орналасқан. Бұл ескерткіштердің орналасқан жерлері оның өмірінің әртүрлі кезеңдерін көрсетеді, мысалы, өскен үйі және ең танымал туындысын жазған жері. Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Харриет Бичер Стоу үйі – оның әкесі Лайман Бичердің бұрынғы Лэйн семинариясының кампусындағы үйі. Оның әкесі 1836 жылғы Цинциннати қаласындағы дүрбелеңге қатты әсер еткен дін қызметкері болған. Харриет Бичер Стоу үйленгенге дейін осында тұрды. Қазір ол көпшілікке ашық және тарихи-мәдени орталық ретінде жұмыс істейді, назар Харриет Бичер Стоу, Лэйн семинариясы және Жер асты жолына аударылған. Мұражай афроамерикандықтар тарихымен да таныстырады. 1870 және 1880 жылдары Стоу мен оның отбасы Флорида штатының Мандарин қаласында қыстады, қазіргі Джексонвиллдің бір бөлігі, Сент-Джонс өзенінің жағасында. Мандаринде тұрғанда Стоу "Палметто жапырақтарын" жазды, ол сол кезде Флоридаға солтүстік инвесторларын тартуға бағытталған көркем жарнамалық әдебиет еді. Кітап 1873 жылы жарық көрді және Солтүстік-Шығыс Флорида мен оның тұрғындарын сипаттайды. 1874 жылы Флориданың губернаторы Стоуды Флориданың соғыстан кейінгі дамуына көмектескен солтүстік азаматтарының бірі ретінде құрметтеді. Оның жазулары туристер мен қоныс аударушыларды тартумен қатар, ол шіркеу мен мектеп ашуға көмектесті және өзінің бақшалары арқылы апельсиннің мемлекеттік өнім ретінде дамуына ықпал етті. Ол 1870 жылы балалар мен ересектерге арналған біріктірілген мектеп ашуға көмектесті, бұл ұлттық біріктіру қозғалысынан жарты ғасыр бұрын болды. Стоу отбасына арналған ескерткіш олардың бұрынғы үйінен көше бойында орналасқан. Ол қауымдық клубтың жерінде, Стоудың күйеуі бір кезде дін қызметкері болған шіркеудің орнында тұр. Құтқарушы шіркеуі – 1880 жылы профессор Кальвин Э. Стоу және оның әйгілі әйелімен бірге Киелі кітап оқыған топ құрған епископтық шіркеу. Үй 1883 жылы салынды және Луи Комфорт Тиффани жасаған Стоу есіміндегі боялған шыны терезесі бар. Мейн штатының Брансуиктегі Харриет Бичер Стоу үйі – Стоу "Том ағаның қабінесін" жазған кезде тұрған жері. Оның күйеуі жақын маңдағы Боудин колледжінде теологиядан сабақ берді және ол студенттер мен достарын жаңадан жазылған тарауларды оқып, талқылауға жиі шақыратын. Болашақтағы Азамат соғысының генералы және кейіннен губернатор болған Джошуа Чемберлен сол кезде колледждің студенті болды және кейіннен оқиғаны сипаттады: "Осы кезде", - деді Чемберлен, "бір топ таңдалған достар, көбінесе жастар, оның үйіне еркін келіп-кетіп, бірақ жиналудың басты нүктесі – жарыққа шығар алдында, "Том ағаның қабінесінің" кезекті тарауларын оқып, ашық талқылау болды". 2001 жылы Боудин колледжі үйді және жаңадан салынған ғимаратты сатып алып, үйді қалпына келтіру үшін қажетті қаржыны жинады. Қазір ол көпшілікке ашық. Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы Харриет Бичер Стоу үйі – Стоу өмірінің соңғы 23 жылында тұрған үйі. Бұл үй әріптес жазушы Марк Твеннің үйіне жақын орналасқан. Коттедж стиліндегі бұл үйде Бичер Стоудың көптеген түпнұсқалық заттары мен сол кезеңге тән заттар сақталған. Баршаға ашық ғылыми кітапханада Бичер отбасының көптеген хаттары мен құжаттары бар. Үйге келушілер үшін ашық, сағат сайын экскурсиялар ұйымдастырылады. 1833 жылы Стоу Цинциннатиде болған кезде қалада ауыр холера эпидемиясы болды. Аурудан сақтану үшін Стоу Вашингтонға (Кентукки штаты), Мейсвилльдің оңтүстігіндегі маңызды қауымдастыққа барды. Ол Маршалл Кей отбасында тұрды, олардың бір қызы Лэйн семинариясында оқыды. Мистер Кей оны Мейсвилльде жиі өткізілетін құл сату аукционына алып кеткені жазылған. Ғалымдар оның бұл оқиғаға қатты әсер еткенін айтады. Маршалл Кейдің үйі әлі де Вашингтонда тұр. Кей Кентуккидің көрнекті азаматы болды, оның қонақтарына Генри Клей мен Дэниел Вебстер де кірді. "Том ағаның қабінесі" тарихи орны – Мичиган штатының Алгонак қаласынан шығысқа қарай 20 шақырым жерде орналасқан Онтарио штатының Дрезден қаласында қалпына келтірілген Таң қонысының бөлігі. 1830 жылдары Жосия Хенсон және басқа да құлдыраушылар құрған азат етілген құлдардың қауымдастығы қалпына келтірілді. Мұражай да бар. Хенсон мен Таң қонысы Стоуға "Том ағаның қабінесін" жазуға шабыттандырды.

Құрметтер

1986 жылы Стоу Ұлттық әйелдер даңқы залына енгізілді. 2007 жылдың 13 маусымында АҚШ пошта қызметі оның құрметіне 75 центтік «Ең көрнекті американдықтар» сериясынан пошта маркасын шығарды. Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы Харрис–Стоу мемлекеттік университеті Стоу мен Уильям Торри Харрис есімдерімен аталады. 2010 жылы Огайо тарихи қоғамы Стоуды АҚШ Капитолийіндегі Мүсіндер залына қосу үшін штат бойынша өткен дауыс беруде финалист ретінде ұсынды (бірақ оның орнына Томас Эдисон таңдалды).

Драмалық

(Кабинеттік драма немесе «Том қалыбының шешесі» романы негізіндегі оқу нұсқасы.) (Цифрлық көшірмесі HathiTrust-те сақталған.)

Поэзия

(Интернет мұрағатында сақталған цифрлық көшірме.)

Шығармашылық емес

(Харриет Э. Бичер.) [шамамен 1845]. [1849]. 1852 жыл? (Эмили мен Мэри Эдмонсонның білім алуы үшін қаражат жинау үшін авторлық басылым, 1848 жылы Stowe қолдауымен халықтық жазылым арқылы босатылған бұрынғы құлдар.) (Цифрлық көшірмесі HathiTrust-те орналастырылған.) (HathiTrust-тың цифрлық көшірмесі: I және II томдар.) (Цифрлық көшірмесі HathiTrust-те орналастырылған.) [1865 жыл]. (Nimmo's Sixpenny Juvenile Series.) (Флорида университетінің Джордж А. Сматхерс кітапханасы ұсынған цифрлық көшірме.) (Кристофер Кроуфилд есімімен жарық көрді.) (Archive.org-тағы цифрлық көшірме.) (Кристофер Кроуфилд есімімен жарық көрді.) (Archive.org-тағы цифрлық көшірме.) (Цифрлық көшірмесі HathiTrust-те орналастырылған.) (Кристофер Кроуфилд есімімен жарық көрді.) (Цифрлық көшірме HathiTrust-те орналастырылған.)* (Кэтрин Бичермен бірге жазылған.) (MSU тарихи американдық аспаздық кітап жобасындағы санариптік нұсқасы.) Оқулық нұсқасы: (Archive.com-дағы цифрлық көшірме.) (Archive.org-тағы цифрлық көшірме.) (Project Gutenberg-те электрондық кітап қолжетімді.) (Цифрлық көшірмесі Archive.org-та орналастырылған.) (Archive.org-та 1874 жылғы басылымның цифрлық көшірмесі сақталған.) (Цифрлық көшірмесі HathiTrust-те орналастырылған.) (Цифрлық көшірмесі HathiTrust-те орналастырылған.) [1878 жыл]. (Цифрлық көшірмесі Hathi Trust-те орналастырылған.) [1889 және 1883 жылдар аралығында жарық көрген]. (Флеминг Н. Ревелл 1901 жылы шығарған басылымның цифрлық көшірмесі Archive.org-та.) ("Иттің миссиясы", "Лулудың шәкірті", "Дейзидің алғашқы қысы", "Біздің Чарли", "Құсқырға қамқорлық жаса", "Құстар туралы әңгіме", "Жемісті бақтағы ұя" және "Бақытты бала" балалар әңгімелерінің жинағы.) (Цифрлық көшірмесі HathiTrust-те орналастырылған.)

Жинақтар

(Оның ішінде: "Махаббат пен заң", "Шәй гүлі", "Үй шаруашылығының сынақтары", "Кішкентай Эдвард", "Әркім өз ісімен айналыссын", "Кеңесші Уильям", "Тім аға", "Мэри әпке", "Шыншылдық", "Құрбандық күні", "Көп шақыру", "Канал қайығы", "Сезім", "Тігінші", "Қарлы әке Морис". (Archive.org сайтындағы электрондық көшірмесі).) (Келесі суреттерден тұрады: "Миссис Бичер-Стоу және оның отбасы туралы есеп", "Аға Сэмнің азаттығы", "Дүниелік қамқорлық, көктегі тәртіп", "Ауылдағы ғалымның оқиғасы", "Балалар", "Екі Киелі кітап", "Мэйн штатынан хат, №1", "Мэйн штатынан хат, №2", "Рождество; немесе, Жақсы фея".) (HathiTrust сайтындағы электрондық көшірмесі.) (Келесі шығармалар жинағы: "Жаңа жылдық сыйлық", "Киелі кітап, сенімді сергеудің көзі", "Өздеріңе достар жасаңдар", "Дүниелік қамқорлық, көктегі тәртіп", "Көп шақыру", "Балалардан үйрен", "Глазгодағы құлдыққа қарсы жиналыс, миссис Стоудан доктор Вардлауға хат".) (Кристофер Кроуфилд есімімен жарияланды.) (HathiTrust сайтындағы электрондық көшірмесі.) (Келесі әңгімелерден тұрады: "Қаз жұмыртқалаған тауық", "Жаңғақшы үйінің жаңғақшабуы", "Тип Топтың тарихы", "Кэти Дид және Крикет ханым", "Мама Магпидің шалақ істері", "Үйде тұратын батқандар", "Буздың ұлы Хум", "Біздің елдегі көршілеріміз", "Біздің иттілеріміз", "Иттер мен мысықтар", "Эстер әпкенің ережелері", "Эстер әпкенің әңгімелері", "Сэр Уолтер Скотт және оның иттілері" және "Елдегі көршілер тағы да".) (HathiTrust сайтындағы электрондық көшірмесі.) (Оның ішінде: "Тігіштің үйіндегі жын", "Саливанның көрінетін айнасы", "Пастордың үй шаруашылығын жүргізушісі", "Жесірдің қорапшасы", "Капитан Киддтің ақшасы", Миссис Эльдеркиннің құмырасы, "Капитан Браунхаустағы жын" әңгімелері бар.) (Басты әңгімеден басқа, кітапқа "Диакон Питкиннің шаруашылығы" және "Жаңа Англияның алғашқы Рождествосы" кіреді.) (HathiTrust сайтындағы электрондық көшірмесі.) (HathiTrust сайтындағы электрондық көшірмесі.) (Оның құрамына кіреді: "Тігіштің үйіндегі жын", "Саливанның көрінетін айнасы", "Пастордың үй шаруашылығы", "Жесірдің қорапшасы", "Капитан Киддтің ақшасы", Миссис Эльдеркиннің құмырасы, "Капитан Браун үйіндегі жын", "Полковник Эфтің туфлілері", "Бұқа күресі", "Шайтанмен қалай күресу керек", "Жиналыста күлу", "Том Түтшекердің жынды оқиғасы", "Пастордың жылқы жарысы", "Революция туралы ескі қаладағы от жағасындағы әңгімелер" және "Студенттің теңіз оқиғасы".)