Кіріспе
Неміс картографы Хенрикус Мартелл Герман (фл. 1480 - 1496) - 1480 - 1496 жылдар аралығында Флоренцияда жұмыс істеген неміс картографы. Оның картаға түсіру жұмыстарына Птолемейдің "География" атты еңбегінің қолжазбалары, "Insularium illustratum" атты (орал карталарының сипаттамалық атласы) және Африканың оңтүстік шетінен Үнді мұхитына өту жолын алғаш көрсеткен екі әлем картасы кіреді. Оның әлем карталары географиялық білімді жаңалықтардың дәуірінің басында жинақтап, "он бесінші ғасырдың соңында Еуропа картографиясының ең жақсысын көрсетеді".
Henricus Martellus Germanus (fl. 1480 1496) was a German cartographer active in Florence between 1480 and 1496. His surviving cartographic work includes manuscripts of Ptolemy's Geographia, manuscripts of Insularium illustratum (a descriptive atlas of island maps), and two world maps which were the first to show a passage around the southern tip of Africa into the Indian Ocean. His world maps summarize geographical knowledge at the outset of the Age of Discovery and "epitomize the best of European cartography at the end of the fifteenth century."
Өмірбаян
Генрикус Мартелл Германның өмірі туралы өте аз мәлімет бар. Тіпті оның аты мен туған жері туралы да көп болжам айтылған. Он бесінші ғасырда ғалымдар мен қолөнершілер туған есімдерінің латыншаланған нұсқасын қабылдауы кең тараған. Мартеллдің жағдайында да осылай болды. Germanus - бұл Германияның латынша сөзі және оның шығу тегінің ең айқын көрсеткіші. Кейбір авторлар оның туған есімі "Генрих Хаммер" (Генрикус Мартеллдің неміс тіліне аударылуы) болуы керек деп болжайды, бірақ құжаттық дәлел жоқ. Ол Германияның қайта өркендеуінің орталығы Нюрнбергтен болуы мүмкін, бірақ бұл туралы тікелей дәлел жоқ. Сол кезде Флоренцияда қолөнершілер мен қолөнершілер ретінде жұмыс істейтін неміс иммигранттарының саны едәуір болды, сондықтан Мартеллдің қалада болуы ерекше болмас еді. Ол 1480 және 1496 жылдар аралығында Флоренцияда белсенді болды, кем дегенде сол уақыттың бір бөлігін Франческо Росселлидің шеберханасында өткізді. Оның білімі мен тәжірибесі туралы ештеңе белгісіз, бірақ оның жұмысы Флоренцияда белсенді жұмыс істеген басқа неміс картографы Николаус Германның әсерін көрсетеді. Оның көп жерді саяхаттағаны саудагер болғанын көрсетеді.
Шығармалары
Мартеллге тиесілі карталық еңбектерге екі әлем картасы, Птолемейдің "География" және "Insularium illustratum" (орал карталарының сипаттамалық атласы) қолжазбалары жатады.
Әлем карталары
1489 және 1491 жылдар аралығында ол 1492 жылы Мартин Бегейм жасаған жер шарына өте ұқсас, кем дегенде бір әлем картасын шығарды. Екеуі де қазіргі Птолемей үлгісінің жаңа бейімделуін көрсетеді, Африканың оңтүстігіне өту жолдарын ашады және Алтын Херсонес (Малайзия) шығысына қарай үлкен жаңа түбекті құрады. Екеуі де Бартоломео Колумбтың Лиссабонда 1485 жылы жасаған карталарынан алынған болуы мүмкін. 1960 жылдары өлшемімен өлшенген қолжазба әлем картасы қайтадан ашылып, Йельдің Бейнеке сирек кітаптар және қолжазбалар кітапханасына сыйға берілді. Сол жақ төменгі бұрыштағы жазуда былай делінген: "Страбон, Птолемей және басқа да ежелгі ғалымдар әлемді сипаттауда барынша ынталы болса да, біз осы суретте олардың құлшынысынан қашып, өздеріне беймәлім қалған жаңа білімді жинап, мұқият орынға қоямыз". Британ кітапханасының жинағында Генрикус Мартелл Германның әлем картасының тағы бір данасы бар. 2014 жылы Чет ван Дузер бастаған мультиспектральді бейнелеу жобасы картаның бұрын оқылмайтын көптеген детальдарын, соның ішінде Солтүстік Азиядағы көкпарды бейнелеуді, гиппоподалар мен Панотти сияқты мифологиялық халықтарға сілтеме жасауды және Африканың ішкі аймағы туралы таңғажайып ақпараттармен таныстырды. Бұл білім 1441 жылы Флоренция кеңесіне эфиопиялық делегациядан пайда болған.
Птолемейдің "Географиясы"
1480 жылы Мартелл Птолемейдің "География" атты еңбегінің қолжазбасын шығарды. Бұл алғашқы нұсқа стандартты Птолемеялық модельге, дәстүрлі әлем картасына және трапеция тәрізді проекцияны қолдана отырып, жиырма алты аймақтық картаға сәйкес келді. Кейінгі нұсқасы оның қамқоршысы Камилло Мария Вителли үшін шығарылды. Дәстүрлі карталардан басқа, Мартелл бірқатар жаңа карталарды (tabulae modernae) қосты, соның ішінде Жерорта теңізі аралдарының, Кіші Азияның, Солтүстік Еуропаның, Британ аралдарының карталары және Солтүстік Африка жағалауының теңіз картасы. Алғашқы сөзінде ол өзінің карталарында португалдар жаңадан ашқан барлық порттар мен жағалаулар бар екенін айтады.
Insularium illustratum (ағылш.
Мартелл сонымен қатар Insularium illustratum ("Аралдардың суреттелген кітабы") шығарды, оның бес қолжазбасы сақталған, сонымен қатар бір жұмыс көшірмесі Biblioteca Laurentiana-да. Онда Эгей теңізіндегі аралдардың суреттелген сипаттамасы бар, көбінесе Кристофоро Буондельмонтидің бұрынғы еңбегінен көшірілген. Буондельмонтидің изоляриосы (орал кітабы) 15 ғасырда бірнеше рет көшірілді, бірақ Мартелл өз нұсқасына Корсика, Сардиния және Сицилия сияқты басқа да Жерорта теңізі аралдарын қосты, және ол Жерорта теңізі сыртындағы аралдарды, соның ішінде Британия мен Ирландияны қосқан алғашқы адам болды. Сонымен қатар, ол бірнеше аймақтық карталар мен әлем картасын алғаш рет енгізді. Әсіресе, Британ кітапханасының қолжазбасында оның ең маңызды, егжей-тегжейлі және кең таралған әлем картасы бар.
Ықпал
Мартеллдің картасы 1507 жылғы Вальдсеймуллер картасының бір көзі болды. Жалпы орналасуы ұқсас болды, және Мартин Вальдсемуллер Мартелло сияқты псевдокордиформды проекцияны қолданды. Картографтар карталарының шекараларына сәндік жел басқыштарын қосты, сонымен қатар екеуі де карталардың төменгі бұрыштарында проекцияның сызықтары арқылы жасалған қосымша кеңістікті пайдаланып, сол бұрыштарға мәтін блоктарын қосты. Солтүстік Африканың пішіні екі картада да бірдей; яғни ол Птолемейлік, солтүстік-батыс бұрышы өткір. Шығыс Азияның пішіні екі картада да ұқсас, ал үлкен жарым арал оңтүстік-батысқа қарай Үнді мұхитына қарай созылып жатыр, ал Жапония екі картада дәл сол жерде, шығыс шетінде орналасқан. Ол Бокаччоның "Декамерон" шығармасының неміс тіліне алғашқы аудармасын жасаған Арриго ди Федеригомен бірдейленді. Бұл теорияға сәйкес, Мартелл фамилиясы Мартелли отбасынан шыққан, оған Генрикус / Арриго байланысты.