Кіріспе

Солтүстік Американың жергілікті тілі Жоғарғы танана (Табесна, Набесна немесе Неанегн деп те аталады) - Алясканың ішкі шығысында, АҚШ-та, негізінен Нортвей, Тетлин және Ток ауылдарында және Канаданың Юкон территориясының көршілес аудандарында сөйленетін жойылып бара жатқан Атабаска тілі. 2000 жылы бұл тілде сөйлейтіндер саны 100-ге жетпеді, ал балалар оны енді меңгермеді.

Шолу

Жоғарғы Танана көршілес Танакросспен өзара түсініктіліктің жақын екенін көрсетеді, бірақ бірнеше фонологиялық ерекшеліктермен ерекшеленеді. Атап айтқанда, Жоғарғы Тананада прото-атабаскиандық ығысудың рефлексі ретінде төменгі тон бар, ал Танакросс жоғары тонға ие. Жоғарғы Тананада қосымша дауысты фонема бар және соңғы ырғақтар жоғалған кезде дифтонгтар пайда болды. Дәстүр бойынша бес негізгі диалект танылған. Қазіргі кезде жоғарғы танана тілін сөйлейтін негізгі қауымдар Алясканың Нортвей және Тетлин қауымдастықтарында және Канаданың Бивер-Крик қауымдастығында орналасқан.

Атауы

Тануна тілінің екі түрі бар: біріншісі - төменгі тануна, немесе минто, ал екіншісі - жоғарғы тануна, немесе набесна. Жоғарғы Танана тілінің бастапқы атауы Nee'aaneegn' болды.

Қазіргі тіл

XXI ғасырдың басында бұл тілде әлі де шамамен 100 адам сөйлейді. Жоғарғы Танана тілінде сөйлейтіндердің демографиялық құрамы 60 жастан асқан. Қазіргі ұрпақтың балаларына бұл тіл енді үйретілмейді, сондықтан Жоғарғы Танананың жойылуы жақын болашақта болады. 1960 жылдары Пол Г. Милановски мен Альфред Джон екі тілді бағдарламаларға көмектесу үшін бірнеше кітапшалар мен мектеп сөздіктерін шығару үшін жазу жүйесін құру үшін бірлесіп жұмыс істеді.

География

Жоғарғы Танана - Алясканың шығыс бөлігі, ол танакросс тілінде сөйлейтіндермен бірдей орналасқан. Бұл жер Врангелл таулар тізбегінен Джозеф Крикке дейін және Танана өзендерінің батысына дейін жетеді. Танана өзені бұл аймақты кішігірім өзендер мен сағалар арқылы бөліп жатыр. Жоғарғы Танана негізінен Тетлин мен Нортвейде қолданылады.

Диалектілері

Жоғарғы Танана бес бөлек диалектке бөлінеді. Бірінші диалектті тетлин тобы айтады, оның 20-ға жуық сөйлеушісі бар. Қалған төрт диалектті өзеннің жоғары жағында орналасқан кішігірім топтар айтады. Біріншісі - Nabesna екі белгілі сөйлеуші, екіншісі - Northway 20 белгілі сөйлеуші, үшінші диалекті - Scottie Creek, оның белгілі сөйлеушілері жоқ, ал соңғысы - Beaver Creek диалектісі, біразы белгілі, бірақ тағы бірнешеу болуы мүмкін.

Ресми мәртебесі

Аляска штаты 2014 жылы Үстіңгі Танананы басқа 19 жергілікті Аляска тілдерімен бірге штаттың ресми тілдерінің бірі ретінде таныды.

Фоналогия

Жоғарғы танана жазу жүйесі 13 дауыстыдан, 34 ырғақтан және бес тоннан тұрады.

Қосындылар

Билабиалдық денталдық альвеолярлық посталвеолярлық палатологиялық велоарлық глотальдық жазықтық сибиляторлық жақтық жазықтық пал. Жарылыс / Африкатетаза аспирациялық эжективті фрикатив дауыссыз дауыссыз дауыссыз