Кіріспе
Ағылшын экономисі, әлеуметтанушы және империализмді сынаушы (1858–1940)
Джон Аткинсон Хобсон (6 шілде 1858 – 1 сәуір 1940) – ағылшын экономисі және әлеуметтанушы. Хобсон империализм туралы жазған еңбектерімен, олар Владимир Ленинге әсер еткенімен, және тұтынудың жетіспеушілігі туралы теориясымен танымал. Уильям Хобсонның, "қайта табысты газет иесі" және Жозефин Аткинсонның ұлы. Ол математик Эрнест Уильям Хобсонның бауыры болды. Дерби мектебінде және Оксфордтың Линкольн колледжінде оқыды, содан кейін Фэвершем мен Эксетердегі мектептерде классика және ағылшын әдебиетінен сабақ берді.
Ерте мансап
1887 жылы Хобсон Лондонға көшкенде Англия ауыр экономикалық дағдарысқа тап болған еді. Классикалық экономиканың айналма жолдардың себептерін түсіндіруге шамасы келмеген кезде, Лондонда балама ұсыныстар жасаған көптеген қоғамдар болды. Лондонда тұрғанда Хобсон Социал-демократтар мен Х.М. Хайндманмен, Христиан Социалистерімен және Генри Джорджтың бірыңғай салық жүйесімен танысты. Ол Лондон экономика мектебін құрған бірнеше белгілі фабиандармен достық қарым-қатынас жасады, олардың кейбіреулерін Оксфордтан білген. Дегенмен, бұл топтардың ешқайсысы Хобсонды толыққанды сендіре алмады, керісінше, оның досы, кәсіпкер және альпинист Альберт Ф. Мэммеримен бірлескен жұмысы Хобсонның экономикаға қосқан үлесін – тұтынудың жетіспеушілігі теориясын тудырды. Мэммери мен Хобсон бұл теорияны алғаш рет «Өнеркәсіп физиологиясы» (1889) кітабында сипаттады, тұтынудың жетіспеушілігі Сей заңына және классикалық экономиканың үнемдеуге баса назар аударуына қатысты өткір сын болды. Кітаптың радикалды қорытындылары Хобсонды кәсіби экономистер қауымдастығында беделсіз қылды. Нәтижесінде ол академиялық ортадан шеттетілді. XIX ғасырдың соңында оның еңбектеріне «Кедейлік мәселелері» (1891), «Қазіргі капитализмнің эволюциясы» (1894), «Жұмыссыздар мәселесі» (1896) және «Джон Раскин: Әлеуметтік реформатор» (1898) кіретін. Олар Хобсонның классикалық жалдама ақы теориясын сынады және оның ұсынған жалпыламалауы неоклассикалық «шекті өнімділік» теориясын болжады.
Бур соғысы және империализм
Осы кезеңнен кейін көп ұзамай Хобсонды The Manchester Guardian газетінің редакторы Оңтүстік Африкадағы тілшісі болуға шақырды. Екінші Бур соғысын жариялаған кезде Хобсон империализмнің қазіргі капитализмнің кеңейіп жатқан күштерінің тікелей салдары деген ойды қалыптастыра бастады. Ол Сесил Родс бастаған кен иелері Трансвалды бақылауда ұстауды қалайды деп сенді. Сондықтан, олардың британдықтарды бурлармен соғысуға итермелегені, осылайша кеннен түсетін пайданы арттыру мақсатында болды деп есептеді. Англияға оралғанда ол соғысты қатты айыптады. Келесі бірнеше жылдағы жарияланымдары империализм мен халықаралық қақтығыстар арасындағы байланысты зерттеді. Бұл еңбектердің ішінде «Оңтүстік Африкадағы соғыс» (1900) және «Джингоизм психологиясы» (1901) кірді. Оның, әлдебір шедевр саналатын «Империализм» (1902) атты еңбегінде империялық кеңеюдің жаңа нарықтар мен шетелдегі инвестициялық мүмкіндіктерді іздеу арқылы жүзеге асырылатынын айтты. «Империализм» Хобсонға халықаралық деңгейде танымал атақ әкелді және Владимир Ленин, Леон Троцкий сияқты көрнекті ойшылдарға, сондай-ақ Ханна Арендтің «Тоталитаризмнің пайда болуы» (1951) еңбегіне әсер етті. 1902 жылғы «Политикалық ғылым тоқсандығы» журналындағы мақаласында Хобсон империализмді моральдық тұрғыдан ақтауға жасалған көптеген әрекеттерге, соның ішінде «кем тиімді» нәсілдердің «тиімді» нәсілдерге бағынудан пайда көретіні туралы пікірге қарсы шықты. Хобсон өзінің келесі маңызды еңбегі «Индустриалдық жүйе» (1909) жазғанға дейін бірнеше басқа журналдарға материалдар жазды. Бұл трактатта ол табыстың теңсіз бөлінуінің, үнемдеудің артық болуы мен тұтынудың төмендеуі салдарынан жұмыссыздыққа алып келетінін, ал осы мәселенің шешімі – салық салу арқылы табысты қайта бөлу және монополияларды мемлекеттік меншікке беру арқылы «артықшылықты» жою екенін дәлелдеді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және кейінгі мансап
Хобсонның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсылығы оны Демократиялық бақылау одағына қосылуға итермеледі. Соғыстарды болдырмау үшін әлемдік саяси ұйым құруды қолдағандығы оның "Халықаралық үкіметке қарай" (1914) атты еңбегінде көрінеді. Дегенмен, ол Ұлттар лигасына бейімсіздік танытты. 1919 жылы Хобсон Тәуелсіз Еңбек партиясына мүше болды. Одан кейін "Жаңа жетекші", "Социалистік шолу" және "Жаңа мемлекеттік саясат" сияқты социалистік басылымдарда жарияланған мақалалары жарық көрді. Осы кезеңде Хобсонның коммунистік революциядан гөрі капитализмді реформалауды ұстанып, жақтағаны анық болды. Ол 1929 жылы сайланған Лейбористік үкіметті сынады. Хобсонның "Экономикалық еретиктердің жасырын сыры" атты автобиографиясы 1938 жылы жарыққа шықты.
Саналы бағалау
Р. Х. Тоуни «Аккузивтік қоғам» (1920) еңбегінде былай деп жазды: Қазіргі заманғы мүліктің басым бөлігі өндіріс өнімінің ақшалай талабы немесе кепіліне дейін кемітілді, ол төлем алу құқығымен бірге келеді, бірақ көбінесе иесін кез келген оң немесе құрылымдық функцияны орындау міндетінен босату себебімен бағаланады. Мұндай мүлікті пассивті мүлік деп атауға болады, немесе сатып алу, пайдалану немесе билік үшін мүлік деп атауға болады. Бірақ экономистер оны «Мүлік» деп атай ма, жоқ па деген сұрақ туындайды, себебі, мырза Хобсон ұсынғандай, «Мүлік емес мүлік», өйткені ол иесіне еңбегінің өнімін қамтамасыз ететін құқықтармен сәйкес келмейді, керісінше, оларға қарсы тұрады. В. И. Ленин «Империализм, капитализмнің ең жоғарғы сатысы» (1916) еңбегінде – бұл, мүмкін, кейінгі марксистік зерттеулердегі ең ықпалды еңбегі болды – Хобсонның «Империализм» еңбегін кеңінен пайдаланды, алғы сөздерінде: «Мен бұл жұмыстың лайықты қамқорлыққа ие екенімді есептеймін, А. Хобсонның «Империализм» кітабын пайдаландым» деді. Өзінің еңбегінде – Хобсонның либералды саясатымен келіспесе де – Ленин Хобсонның империализмді түсіндіруін бірнеше рет мақұлдап келтіреді; мысалы:
The greater part of modern property has been attenuated to a pecuniary lien or bond on the product of industry which carries with it a right to payment, but which is normally valued precisely because it relieves the owner from any obligation to perform a positive or constructive function. Such property may be called passive property, or property for acquisition, for exploitation, or for power It is questionable, however, whether economists shall call it "Property" at all, and not rather, as Mr. Hobson has suggested, "Improperty," since it is not identical with the rights which secure the owner the produce of his toil, but is opposite of them. V. I. Lenin, in Imperialism, the Highest Stage of Capitalism (1916)—which was probably his most influential work on later Marxian scholarship—made use of Hobson's Imperialism extensively, remarking in the preface "I made use of the principal English work, Imperialism, J. A. Hobson's book, with all the care that, in my opinion, that work deserves." In the work itself—despite disagreeing with Hobson's liberal politics—Lenin repeatedly cites Hobson's interpretation of imperialism approvingly; for example:
We see that Kautsky, while claiming that he continues to advocate Marxism, as a matter of fact takes a step backward compared with the social liberal Hobson, who more correctly takes into account two "historically concrete" features of modern imperialism: (1) the competition between several imperialisms, and (2) the predominance of the financier over the merchant. Historians Peter Duignan and Lewis H. Gann argue that Hobson had an enormous influence in the early 20th century among people all around the world:
Hobson's ideas were not entirely original; however his hatred of moneyed men and monopolies, his loathing of secret compacts and public bluster, fused all existing indictments of imperialism into one coherent system His ideas influenced German nationalist opponents of the British Empire as well as French Anglophobes and Marxists; they colored the thoughts of American liberals and isolationist critics of colonialism. In days to come they were to contribute to American distrust of Western Europe and of the British Empire. Hobson helped make the British averse to the exercise of colonial rule; he provided indigenous nationalists in Asia and Africa with the ammunition to resist rule from Europe. Later historians attacked Hobson and the Marxist theories of imperialism he influenced. Notably, John Gallagher and Ronald Robinson in their 1953 article The Imperialism of Free Trade argued that Hobson placed too much emphasis on the role of formal empire and directly ruled colonial possessions, not taking into account the significance of trading power, political influence and informal imperialism. They also argued that the difference in British foreign policy that Hobson observed between the mid 19th century indifference to empire that accompanied free market economics, and the later intense imperialism after 1870, was not real. Hobson believed "colonial primitive peoples" were inferior. In Imperialism he advocated their "gradual elimination" by an international organization: "A rational stirpiculture in the wide social interest might, however, require a repression of the spread of degenerate or unprogressive races". Such a plan should be implemented, according to Hobson, following approval by an "international political organization". While it can be said the 1902 work reflected the Social Darwinism trend of the time, Hobson left this section mainly unchanged when he published the third edition in 1938.
Каутский марксизмді қолдауға жалғастырамын деп мәлімдесе де, шын мәнінде қазіргі империализмнің екі «тарихи нақты» ерекшелігін дұрыс ескеретін әлеуметтік либерал Хобсонмен салыстырғанда бір қадам артқа шегінгенін көреміз: 1) бірнеше империализмдер арасындағы бәсекелестік және 2) қаржыгердің саудагерге қарағанда басымдығы. Тарихшылар Питер Дюиньян мен Льюис Г. Ганн Хобсонның 20-ғасырдың басында бүкіл әлемдегі адамдарға зор ықпал еткенін айтады: Хобсонның идеялары толығымен түпнұсқа емес еді; алайда, оның ақшалы адамдар мен монополияларға деген жек көрушілігі, құпия келісімдер мен жариялауға деген наразылығы империализмнің барлық айыптауларын біріктірді. Оның идеялары американдық либералдар мен колониализмді сынаған изоляционистердің ой-өрісіне әсер етті. Олар Американың Батыс Еуропаға және Британ империясына деген сенімсіздігіне үлес қосты. Хобсон британдықтарды отарлаушылық билікті жүзеге асырудан ауыз толғады; ол Азия мен Африкадағы жергілікті ұлтшылдарға Еуропаның билігіне қарсы тұру үшін қару-жарақ берді. Кейінгі тарихшылар Хобсонды және оның империализм туралы марксистік теорияларын сынады. Атап айтқанда, Джон Галлахер мен Рональд Робинсон 1953 жылғы «Еркін сауда империализмі» мақаласында Хобсон формалды империяның рөліне тым көп мән бергенін, сауда күшінің, саяси ықпалдың және бейресми империализмнің маңыздылығын ескермегенін айтты. Олар сондай-ақ Хобсонның 19-ғасырдың ортасындағы еркін нарық экономикасымен байланысты империяға бей-жай қарауы мен 1870 жылдан кейінгі империализмнің күшеюі арасындағы айырмашылықты байқағанын көрсетті. Хобсон «колониялық примитивті халықтарды» төмен санады. «Империализмде» ол олардың «кезең-кезеңмен жойылуын» халықаралық ұйым арқылы қолдады: «Дегенмен, кең әлеуметтік мүддедегі ұтымды stirpiculture, дегенеративті немесе прогрессивті емес нәсілдердің таралуын басуды талап етуі мүмкін». Хобсонның айтуынша, мұндай жоспар «халықаралық саяси ұйым» мақұлдағаннан кейін жүзеге асырылуы керек. 1902 жылғы еңбек сол кездегі әлеуметтік дарвинизмнің үрдісін көрсетті деуге болады, бірақ Хобсон бұл бөлімді 1938 жылы үшінші басылымын шығарған кезде негізінен өзгертпей қалдырды.
The greater part of modern property has been attenuated to a pecuniary lien or bond on the product of industry which carries with it a right to payment, but which is normally valued precisely because it relieves the owner from any obligation to perform a positive or constructive function. Such property may be called passive property, or property for acquisition, for exploitation, or for power It is questionable, however, whether economists shall call it "Property" at all, and not rather, as Mr. Hobson has suggested, "Improperty," since it is not identical with the rights which secure the owner the produce of his toil, but is opposite of them. V. I. Lenin, in Imperialism, the Highest Stage of Capitalism (1916)—which was probably his most influential work on later Marxian scholarship—made use of Hobson's Imperialism extensively, remarking in the preface "I made use of the principal English work, Imperialism, J. A. Hobson's book, with all the care that, in my opinion, that work deserves." In the work itself—despite disagreeing with Hobson's liberal politics—Lenin repeatedly cites Hobson's interpretation of imperialism approvingly; for example:
We see that Kautsky, while claiming that he continues to advocate Marxism, as a matter of fact takes a step backward compared with the social liberal Hobson, who more correctly takes into account two "historically concrete" features of modern imperialism: (1) the competition between several imperialisms, and (2) the predominance of the financier over the merchant. Historians Peter Duignan and Lewis H. Gann argue that Hobson had an enormous influence in the early 20th century among people all around the world:
Hobson's ideas were not entirely original; however his hatred of moneyed men and monopolies, his loathing of secret compacts and public bluster, fused all existing indictments of imperialism into one coherent system His ideas influenced German nationalist opponents of the British Empire as well as French Anglophobes and Marxists; they colored the thoughts of American liberals and isolationist critics of colonialism. In days to come they were to contribute to American distrust of Western Europe and of the British Empire. Hobson helped make the British averse to the exercise of colonial rule; he provided indigenous nationalists in Asia and Africa with the ammunition to resist rule from Europe. Later historians attacked Hobson and the Marxist theories of imperialism he influenced. Notably, John Gallagher and Ronald Robinson in their 1953 article The Imperialism of Free Trade argued that Hobson placed too much emphasis on the role of formal empire and directly ruled colonial possessions, not taking into account the significance of trading power, political influence and informal imperialism. They also argued that the difference in British foreign policy that Hobson observed between the mid 19th century indifference to empire that accompanied free market economics, and the later intense imperialism after 1870, was not real. Hobson believed "colonial primitive peoples" were inferior. In Imperialism he advocated their "gradual elimination" by an international organization: "A rational stirpiculture in the wide social interest might, however, require a repression of the spread of degenerate or unprogressive races". Such a plan should be implemented, according to Hobson, following approval by an "international political organization". While it can be said the 1902 work reflected the Social Darwinism trend of the time, Hobson left this section mainly unchanged when he published the third edition in 1938.
Еврейлерге қарсылық
Хобсонның алғашқы еңбектері еврей иммиграциясының және еврей қаржыгерлерінің әсерін сынады. 1890 жылдары ол Ресей бөлігінен Батыс Еуропаға еврейлердің көптеп көшіп келуі жергілікті жұмысшылардың мүдделеріне зиян келтіреді деп, иммиграцияны шектеуді ұсынды. «Оңтүстік Африкадағы соғыс» (1900) еңбегінде Оңтүстік Африка соғысы туралы жазған ол соғысқа ынтаның Оңтүстік Африкадағы «еврей күшіне» байланысты екенін айтты және Йоханнесбургті «Жаңа Иерусалим» деп қарастырды. Хобсон «еврей қаржыгерлерін», өзі «паразиттер» деп санаған, британ үкіметін өздерінің «шайтандық әуенімен» билейтінін жазды. Тарих профессоры Норман Этеррингтонның сөзіне қарағанда, «Империализмдегі» қаржыгерлерге қатысты бөлім Гобсонның экономикалық талқылауына қатысы жоқ сияқты, және бұл Гобсонның оған шынайы сенгендіктен қосылған болуы мүмкін. Гобсон 1898 және 1902 жылдар арасында заманауилық, империя және еврейлер ұғымдарын байланыстыруда жаңашыл болды; Гобсонның пікірінше, халықаралық қаржыгерлер Оңтүстік Африка мен Лондондағы еврей баспасөзінің меншігі арқылы үкіметке ішінара әсер етті. Гобсонның талдауы соғысқа қарсы болғандар тарапынан кеңінен таратылды және көп назар аударды. Соғысқа қарсы басқа да жазушылар да негізінен еврейлердің «капиталистік құйрықтары» бар екенін мәлімдеді. Гобсонның 1900 жылғы қаңтарда жарияланған «Капитализм және Оңтүстік Африкадағы империализм» мақаласынан кейін, Лейбористтік партияның жетекшісі Кейр Харди 1900 жылғы ақпан айында сол хабарламаны қайталап, «жартылай дюжина қаржы үйлерінің, олардың көпшілігі еврейлер» Ұлыбританияны соғысқа бастап бара жатыр деп айыптады. Алайда, британдық жұмысшы табының Оңтүстік Африкадағы соғысты қолдауға бейімділігіне байланысты, Хобсонның Оңтүстік Африкадағы «еврей күшіне» шабуыл жасауы және құпия «жарыстық конфедерация» арқылы манипуляциялауы Ұлыбританияда халықтың қолдауын таба алмады, бірақ «шет елдікке қарсы» сезімдер мәселе болып қала берді. Еуропа құрлығында «халықаралық еврейлер жасаған» деген «тоналғандық» континенттік антисемиттермен (әсіресе оңшылдарда) және «еркіндік үшін күрескен батыл боерлерге» қарсы британдық империалистік қарақшылықпен байланысты болды.