Кіріспе

Брут, сондай-ақ Трояның Бруты деп те аталады, – троялық батыр Энейдің ұрпағы саналатын, ортағасырлық британдық аңыздарда Британияның құрметті негізін қалаушы және алғашқы патшасы ретінде бейнеленген ойдан шығарылған кейіпкер. Бұл аңыз алғаш рет 9 ғасырдағы анонимді тарихи жинақ «Historia Brittonum»-да пайда болды, оған Ненний түсіндірмелер қосты, бірақ 12 ғасырдың шежірешісі Джеффри Монмутскийдің «Historia Regum Britanniae» еңбегіндегі баянымен кеңінен танылды.

Британ тарихы

Кейбіреулер «Британия» атауының шығу тегін латын тіліндегі «Брут» сөзімен байланыстыру, түп нұсқада Севильялық Исидордың 7-ғасырдағы танымал «Этимология» (шамамен 560–636) еңбегінен туындаған болуы мүмкін деп санайды. Онда Британияның аты «bruti» сөзінен шыққан деген болжам айтылады, себебі автордың пікірінше, бұл атау британдықтардың жабайы немесе қатыгездігін көрсетеді. Рим қаласының құрылысынан бұрынғы оқиғада Брут Анейдің немересі немесе шөбересі ретінде суреттеледі. Бұл аңыз, мүмкін, Исидордың теріс этимологиясынан шабыттанған және ерте ортағасырлық еуропалық ғалымдық ортада пайда болған христиандық, тарихи емес «Франк ұлттарының тізімі» дәстүрімен үйлеседі (тарихшы Уолтер Гоффарттың сөзіне сәйкес, бұл дәстүрдің шығу тегі 6-ғасырғы Византияға қатысты, франктерге емес) және белгілі әлемнің халықтарын (сондай-ақ, Анейдің Троялық әулеті сияқты аңыздарды) Библиялық ата-бабаларға дейін іздеуге тырысады. «Тарих» Ливий мен Вергилий сияқты римдік дереккөздерге сүйене отырып, Энейдің Троя соғысынан кейін Италияға қоныс аударғанын және оның ұлы Асканийдің Римнің алғашқы қалаларының бірі – Альба Лонганы құрғанын баяндайды. Асканий үйленеді және оның әйелі жүкті болады. Бір нұсқада баланың әкесі Сильвий болып табылады, ол бұрын «Тарихта» Энейдің екінші ұлы немесе Асканийдің ұлы ретінде көрсетілген. Баланың болашағын болжау үшін шақырылған бақсы, ол ұл болатынын және Италиядағы ең батыл, ең жақсы көрілетін адам болатынын айтады. Асканий ашуланып, бақсыны өлтіреді. Анасы босанғаннан кейін қайтыс болады. Брут есімді ұл кейін әкесін садақпен қатенің салдарынан өлтіріп, Италиядан қуылды. Тиррен теңізінің аралдарында және Галлия арқылы саяхаттағаннан кейін, ол Тур қаласын құрды. Оның билеу мерзімі Израильде бас діни қызметкер Ели билік еткен және Келісім шаңырағын палестиналықтар тартып алған кезеңмен сәйкес келеді. «Historia Brittonum» нұсқасы Брутті Асканийдің ұлы Сильвийдің ұлы деп көрсетеді және оның тегін Нұхтың ұлы Хамға дейін жетеді. Басқа бір тарауда Бруттың тегі басқаша баяндалады, ол аңызға айналған Рим патшасы Нума Помпилийдің шөбересі, ол өзі Асканийдің ұлы және оның тегі Нұхтың ұлы Яфетке дейін жетеді. Бұл христиандық дәстүрлер Троя патшалық отбасын грек құдайларымен байланыстыратын классикалық Троя шежірелерімен қақтығысады. «Historia Brittonum» еңбегінде тағы бір Брут, Хисиксонның ұлы, алғашқы еуропалық Аланның ұлы, сонымен қатар көптеген буын арқылы Яфетке дейін тегі жалғасады. Бұл Бруттың бауырлары Франк, Аламан және Роман болды, олар да еуропалық маңызды ұлттардың ата-бабалары саналады.

Historia Regum Britanniae (Британия тарихы)

Монмуттан шыққан Джеффридің есебі де шамамен осы оқиғаны айтады, бірақ толыққандырақ. Бұл нұсқада Брут Асканийдің ұлы емес, немересі болып табылады; оның әкесі Асканийдің ұлы Сильвий. Тумаған Брут туралы ұлы болжамдар айтқан сиқыршы, оның екі ата-анасын да өлтіретінін болжайды. Ол осыны Historia Brittonum-да сипатталғандай жасайды және елден қуылады. Грекияға сапар шегіп бара жатып, ол сол жерде құлдыққа түскен троялықтардың тобын кездестіреді. Ол олардың басшысы болып, бірнеше шайқастан кейін грек патшасы Пандрасты жеңіске жетеді. Ол оны тұтқынға алып, өз халқын босатуға мәжбүрлейді. Оған Пандрастың қызы Игноге немесе Инноген, кемелер мен саяхатқа қажетті жабдықтар беріледі, сосын ол теңізге шығады. Троялықтар адам тұрмаған аралға қоныс аударып, Дианаға арналған тастап кетілген ғибадатхананы табады. Тиісті рәсімдерді орындағаннан кейін, Брут құдайдың мүсіні алдында ұйықтап қалады және оған болашақта қоныстануға тиіс жердің көрінісі көрсетіледі – батыс мұхитындағы, тек бірнеше алыптар ғана тұратын арал. Солтүстік Африкадағы бірнеше оқиғалардан және Сиреналармен қауіпті кездесуден кейін, Брут Тиррен теңізінің жағалауында тұратын, қуылған троялықтардың тағы бір тобын табады, оларға керемет батыр Кориней жетекшілік етеді. Галлияда Кориней, патшаның орманды рұқсатсыз аулағандықтан, Аквитания патшасы Гоффарий Пиктуспен соғыс тудырады. Бруттің жүйесі Турон шайқаста қаза болады, ал оның жерленген жеріне Тур қаласы салынады. Троялықтар көптеген шайқаста жеңіске жетеді, бірақ галдардың саны көп екенін біледі, сондықтан кемелеріне қайтып, бұрын Альбион деп аталған Британияға беттейді. Олар "Totonesium litus" – "Тотнес теңіз жағалауына" қоныс теңізеді. Олар Алебионның алып ұрпақтарымен кездесіп, оларды жеңеді. Брут аралға өзінің атын қойып, оның алғашқы патшасы болады. Кориней Корнуоллдың билеушісі болады, ол оның құрметіне аталған. Олар фестиваль кезінде алыптардың шабуылына ұшырайды, бірақ олардың барлығын өлтіреді, тек ең үлкені – Гоемаготты, Коринеймен күрес үшін сақтап қалады. Кориней оны жартастан құлатып өлтіреді. Брут Темза өзенінің жағасында қала салып, оны Троя Нова, яки Жаңа Троя деп атайды. Уақыт өте келе бұл атау Триновантумға айналады, ал кейін қала Лондонда болады. Ол өз халқы үшін заңдар шығарып, жиырма төрт жыл бойы билік етеді. Ол қайтыс болғаннан кейін Триновантумда жерленеді, ал арал оның үш ұлының арасында бөліседі: Локринус (Англия), Альбанакт (Шотландия) және Камбер (Уэльс).

Мұра

Геффридің "Историясының" ерте аудармалары мен бейімделулері, мысалы, Уэйстің нормандық француз тіліндегі "Брут" романы, Лейамонның орта ағылшын тіліндегі "Брут" шығармасы, Брут есімімен аталды, ал "брут" сөзі британдық тарихтың жылнамасын білдіретін болды. Орта Уэльс тіліндегі бірнеше нұсқаның бірі "Brut y Brenhinedd" ("Патшалар жылнамасы") деп аталды. "Brut y Tywysogion" ("Принцтер жылнамасы"), 7-шы ғасырдан бастап тәуелсіздікті жоғалтуға дейінгі Уэльс билеушілерінің маңызды жылнамасы, аңызға толы материалдар жоқ, таза тарихи еңбек. Алайда, атауы Геффридің еңбегінің ықпалын көрсетеді және бір жағынан қарағанда, оны Геффридің жұмысына "жалғасы" ретінде қарастыруға болады. Британияның алғашқы жылнамашылары, мысалы, Беверлидің Альфреді, Николас Тривет және Жиральдус Камбренсис, Британия тарихын Бруттан бастады. Британияға қоныс аударған Брут туралы негізгі миф ерте заманауи кезеңде де нақты тарих ретінде қарастырылды, мысалы, Холиншедтің жылнамасы (1577) Брут мифін шындық деп есептейді. Тек 20-шы ғасырда археологтар Лондонның біздің заманымыздан бұрын 43 жылы құрылғанын нақты дәлелдей алды. 18-шы ғасырдың ағылшын ақыны Хилдебранд Джейкоб, Вергилийдің 19 жылы қайтыс болған кезде аяқталмаған "Энеида" сияқты, римдік империяның құрылысы туралы мифтік дастанының дәстүрімен, "Брут Троян, Британ империясының негізін қалаушы" атты эпикалық өлеңін жазды. Геффридің "Историясы" Брут пен оның ізбасарлары Девондағы Тотнеске қонғандығын айтады. Тотнестегі Фор көшесіндегі "Брут тасы" деп аталатын тас осы қиялға берілген оқиғаны еске түсіреді.