Кіріспе

1973 жылы Штрауб-Хюйельдің "Мосей мен Аарон" фильмі Арнольд Шенбергтің үш актілі операсы. Неміс тіліндегі либреттосы композитордың "Шығу" кітабынан кейінгісі.

Композициялық тарихы

Мұса мен Аронның тамырлары Шенбергтің ертедегі агитпропа драмасында, Der biblische Weg (Библиялық жол, 1926-1927), 1848 жылдан кейін неміс тілді әлемде өсіп келе жатқан анти-иудейлік қозғалыстарға драматикалық түрде жауап және өзінің "иудейлік жекелігі" дағдарысының терең жеке көрінісі. Соңғысы 1921 жылдың жазында Салцбургке жақын Маттзеедегі антисемит агитациясымен бетпе-бет кездескеннен басталды, ол 1898 жылы протестантизмге көшсе де, яһуди болғандықтан курортты тастап кетуге мәжбүр болды. Бұл Шоенберг жиі айтатын жағымсыз оқиға болды, ол туралы алғаш рет Василий Кандинскийге (1923 жылдың сәуірінде) жазған хатында айтылады: "Мен осы жылы маған күштеп берілген сабақты үйрендім және оны ешқашан ұмытпаймын. Ол менің неміс, не еуропалық емес екендігім, тіпті адам болғаным да мүмкін емес (кем дегенде, еуропалықтар өздерінің ең нашар нәсілдерін маған қарағанда артық көреді), бірақ мен евреймін ". Шенбергтің сөздері бірнеше жыл бұрын католик дінін қабылдаған Густав Малер айтқан сөздерді қайталайды: "Мен үш рет үйсізмін: австриялықтар арасында богемиялық ретінде, немістер арасында австриялық ретінде және бүкіл әлемдегі яһуди ретінде. Мен барлық жерде бейтаныс адаммын, еш жерде қош келмейді". Мэтцее тәжірибесі Шенбергтің өмірін өзгертуге және оның музыкалық шығармашылығына әсер етуге тиіс болды, алдымен оны "Библиялық жол" деп жазуға итермеледі, онда орталық кейіпкер Макс Арунс (Моисей Аарон) қазіргі саяси сионизмнің негізін қалаушы Теодор Герцльге ұқсайды; содан кейін Мозеунд Аронда өзінің келісімсіз монотеистикалық наным-сенімін жариялады; және, ақыр соңында, 1933 жылы яһуди дініне ресми түрде оралғаннан кейін, Еуропалық еврейлерді жақындап келе жатқан апаттан құтқару үшін он жылдан астам уақыт бойы қажырлы миссияға кірісті. "Библия жолы" жеке және саяси ойын ретінде қарастырылуы керек. Мұса, Киелі кітаптағы Мысырдан шығу оқиғасының орталығы, Генрих Хайнеден бастап Герцль мен Шенбергке дейін ұлттық және рухани құтқарушының идеалды инкарнациясы болды. "Моса мен Һарон" деген сөз 13 әріптен тұрады. Золтан Кочис (венгр дирижері, композиторы және пианині) 2009 жылы Шенбергтің мұрагерлерінен соңғы актісін аяқтау үшін рұқсат алды. Оның нұсқасы 2010 жылы 16 қаңтарда Будапештте концертте тұсаукесерін көрсетті.

Өнер тарихы

Шенберг шығарманы әрқашан аяқтауды мақсат еткендіктен, опера оның көзі тірісінде орындалмаған. Алайда операдан алынған музыканы алғаш рет 1951 жылы 2 шілдеде Дармштадтта концертте "Der Tanz um das goldene Kalb" операсы орындалды. 1954 жылы 12 наурызда Гамбургте Ханс Герберт Фидлер Мұса және Хельмут Кребс Арон рөлінде Ханс Росбодтың дирижерлігімен екі актінің концерттік қойылымы болды. Алғашқы қойылым 1957 жылы 6 маусымда Цюрихтағы Штадт-театрда болды. Мұсаның рөлін Ханс Герберт Фидлер ойнады, оны Ханс Росбауд жүргізді, бірақ Аронның рөлін Хельмут Мелхерт ойнады. Георг Солти 1965 жылы 28 маусымда Лондондағы Корольдік опера театрында алғашқы қойылымды жүргізді. Әншілері Форбс Робинсон (Моисей) және Ричард Льюис (Арон) болды. Америкалық премьераны Сара Колдуэллдің Бостон опера компаниясы 1966 жылы 30 қарашада Дональд Грамм Мұса, Ричард Льюис Арон, Гарри Теярд жас жігіт, Максин Макас жас қыз, Юнис Альбертс мүгедек әйел және Озборн Макконатимен бірге жүргізді. Нью-Йорк премьерасын Нью-Йорк опера театры Кристофер Киннің дирижерлігімен Ричард Кросс Мұсаның және Томас Янгтың Аарон рөлінде Ханс Нойгебауэрдің режиссерлігімен өткізді. Метрополитен Операсы 1999 жылдың 8 ақпанына дейін Джеймс Левиннің жетекшілігімен Джон Томлинсонның Мұса және Филип Лэнгридждің Арон рөлінде дебют рөлін орындады. Коммунистік елде алғаш рет 1988 жылы Берлиндің Штатт-операсында Рут Бергаус сахналап, Фридрих Голдманн дирижерлік етті. 1973 жылы бұл шығарма Жан-Мари Штрауб пен Даниэль Хюйе фильмге айналдырылды. 2006 жылы Вена мемлекеттік операсының қойылымы DVD болып шығарылды.

Қысқаша мазмұны

Уақыты: б. з. б. 13 ғасыр.

1-ші акті

Мұса (ғ.с.) жанып тұрған бұтаның алдында Құдайдан пайғамбар болуға және Исраилді Мысыр құлдығынан азат етуге бұйрық алады. Мұса (Ғ.С.) пайғамбардың (с.ғ.с.) өзі де: "Менің жасым ұлғайды, енді сөйлей алмаймын", - деп сұрады. Құдай оған жүрек сөздерін дарытатынын және ағасы Аронды табуға бұйыратынын айтады. Мұса елсіз далада өзінің өкілі ретінде халыққа түсінікті тілмен қиын ойларын түсіндіріп отырған Аронды қарсы алады. Көп ұзамай олар бір-бірін түсінбей бастайды: Мұса бұл құпияны ашудың кілті сүйіспеншілік екенін айтады, ал Арон дұғаларды естігені және құрбандықтарды қабылдағандығы үшін Құдайды мадақтайды. Мұса пайғамбар (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) садақаның тек қана адамның ой-санасын тазартуды ғана талап ететінін ескертеді. Исраил халқының арасында Құдайды әр түрлі түрде көрдім дегендер көп. Бірде жас ерлі-зайыптылар Мұсаның исраилдіктерді бастап жүруге тағайындалғаны жайлы әңгімелеседі. Олар: "Бұл - Мысырдың патшасы Мұсаның өзімізге істеген жамандықтары үшін жазаланып, өз халқын тағы да зор қылмысқа душар ететіні" деп қорқады. Бір адам бір ғана құдай туралы жаңа идея Мысырдың көптеген құдайларынан, перғауыннан да күшті болатынына үміт білдірді. Халық бұл үмітті қайталап, Мұса мен Һаронның келгенін көріп, бірін екіншісінен ажырату қиынға соғатын рөлдерді алмастырып отырады. Мұсаның Алланы тек өз ішінде ғана қалай түсінуге болатынын түсіндіруге тырысуы, Аронның ақылға қонымды сөздерімен ренжітеді, бұл оның идеясын әлсіретеді. Мұсаның таяғын ұстап алып, жерге лақтырып жібергенде, ол жыланға айналды. Халық жаңа құдайдың перғауынның күшінен қалай құтқара алатынын ойлады. Мұса (ғ.с.) оларға тағы бір ғажап іс көрсетті: Мұса (ғ.с.) қолын (жалған тәңірлерге құлшылық етіп) жамылып, жүректеріне жапты. Халық енді Құдай олардың өз қолын нығайтатынына сенеді: олар шынжырларын тастап, шөл далаға қашып кетеді, Мұсаның айтуынша, ой тазалығы оларға қажетті жалғыз азық болады. Нилдің суын құйып, ол қанға айналғандай көрінеді, Арон бұл белгіді түсіндіріп, олар енді мысырлықтар үшін қан терлемейді, бірақ олар еркін болады дейді. Су қайтадан таза болған кезде, Арон перғауын суға батып кетеді дейді. Олар жаңа Құдайға адалдықтарын білдіреді.

2-ші акті

INTERLUDE. - Қате, бірақ. Мұса қырық күн бойы елден шықпайды, ал халық шөл далада күтіп тұрады. Мұсаның ұзақ уақыт бойы қастарында болмағанына ашуланған халық Құдай мен Мұсаның өздерін тастап кеткеніне күмәнданады. Таудың етегінде діни қызметкер Арон мен ақсақалдар Мұсаның неліктен сонша ұзақ кеткенін аңғарады, өйткені халықтың арасында азғындық пен тәртіпсіздік кең тараған. Мұса Құдайдың ниетін түсінген соң, оны халыққа түсінікті етіп түсіндіреді. Алайда Мұсаның кеңес сұраған уайымға салынған халыққа ол Мұсаның адасып кеткенін немесе қауіп-қатерде екенін айтады. Оларды қасарыстырып, діни қызметкерлерін өлтіруге дайын екенін көріп, Арон оларды тыныштандырады: оларға басқа тәңірлерін қайтарып береді: оларға табынатын мүсінге ие болуға мүмкіндік береді. Олар алтын бұзау жасап, құрбандық үстеліне өздерін де, басқаларды да құрбандыққа шалады. Жалған бейнеге наразылық білдірген әлсіз жасты рубасылар өлтіреді. Діни қызметкерлер төрт пәк қызды құрбандыққа шалады. Ал ішіп-жеп, билеп-күйіп жүрген халық айдалаға түсіп, азғындыққа бой алдырады. Мұсаның қасына жиналған халық таусылып, көпшілігі ұйықтап қалған кезде, күзетші Мұсаның таудан қайтып келе жатқанын көреді. Мұса алтын бұзауды жойып, Һароннан есеп беруін талап етеді. Мұсаның сүйіспеншілігі тек қана оның Құдай туралы түсінігіне байланысты болса да, халық оның сүйіспеншілігіне мұқтаж және олсыз өмір сүре алмайды. Мұса үмітсіз күйі таудан алып келген Таурат заңын жазған екі тақташаны сындырып, талқандайды. Арон оны жүрексіз деп айыптайды, Мұсаның идеясын түсіндіріп, оны өзі тірі ұстайды дейді. Халықты түнде от бағанасы, ал күндіз бұлт бағанасы жетелеп, Құдай белгісімен Уәде етілген жерге қарай жолға шығады. Мұса бағанаға сенімсіз, ол - бос мүсін, бірақ Арон олардың шын мәнінде жол көрсететінін айтады. Мұсаның өзі де жеңілгендей сезінеді. Айтуға болмайтын нәрсеге сөз бен суретті қосқанда, Арон Мұсаның Құдай туралы абсолютті түсінігін бұрмалады, сөйлеу қабілеті жоқ деп зарланады.

3-ші акт

(Шоенберг соңғы актінің жалғыз сахнасына музыка жазған емес.) Арон Уәде етілген жер сияқты бейнелерімен бос үміттерді баурап алуда айыпталып, тұтқындалады. Арон Мұсаның сөздері халыққа түсінікті тілмен түсіндірілмесе, олар үшін ешқандай мағынасы жоқ деп айтады. Мұса пайғамбар халықты Құдайға емес, мүсінге адал етуге осы софизмнің мүмкіндік беретінін айтады. Мұса жауынгерлерге Аронды босатуды бұйырғанда, Арон өліп құлайды. Мұса пайғамбардың айтуынша, тіпті шөл далада халық Құдаймен бірлікте болуды мақсат етіп қойған.