Кіріспе

Еврей музыканты және раввин (1925–1994)
Раввин Хаим Берлиннің ешивасының машгиах рухани Шломо Карлебах (14 қаңтар 1925 – 20 қазан 1994), ізбасарлары арасында Реб Шломо деп танылған, раввин, діни ұстаз, рухани көшбасшы, композитор және әнші, өмір бойы "ән салатын раввин" деп аталды. Оның түбі дәстүрлі ортодоксал иешиваларда болғанмен, ол хасидтік иудаизм, жылылық және жеке қарым-қатынас, қоғамдық концерттер мен әнге толы синагог қызметтерін біріктіре отырып, өзінің ерекше стилін жасады. Ол әртүрлі уақытта Манхэттенде, Сан-Францискода, Торонтода және өзі құрған Мошавта, Израильдегі Мево Модиимде өмір сүрді. Карлебах 2013 жылы Бродвейде дебют жасаған "Soul Doctor" мюзиклінің тақырыбы болып табылады. Көптеген адамдар Карлебахты 20 ғасырдағы ең көрнекті еврей діни ән жазушысы деп санайды. Карлебах сонымен қатар "Баал тешува" ("иудаизмге оралушылар") қозғалысының пионері саналды, ол өзінің ерекше білім беру стилі, әуендері, әндері және тым құлшыныс тудыратын әңгімелері арқылы өздерінің мұраларын қайта қабылдауға шақырған, көңілі толмаған еврей жастарын ынталандырды. Оның қайтысынан кейін, "Лилит" журналында оған қатысты сексуалдық зорлық-зомбылық туралы көптеген айыптаулар жарияланды.

Өмірбаян

Карлебах Холокостқа дейінгі Германиядағы ежелгі раввиндік әулеттердің ұрпағы болды. Карлебахтар – Германиядан шыққан еврей отбасы, бірнеше елге қоныс аударған. Ол 1925 жылы Берлинде дүниеге келді, оның әкесі Хартвиг Нафтали Карлебах (1889–1967) – православие раввині болды. Оның егіз інісі раввин Эли Хаим Карлебах және әпкесі Шуламит Левович болды. Оның отбасы 1931 жылы Германиядан шығып, Австрияның Баден-бей-Вена қаласында және 1933 жылы Швейцарияда тұрды. Карлебах Бруклиндегі Йешива Тора Водаатта және Йешива раввины Хаим Берлинде, Нью-Йоркте және Нью-Джерсидегі Лейквудтағы Бет Медраш Гевохада оқыды. Оның ұстаздары Шломо Хайман және Аарон Котлер раввиндері болды. Ол Котлердің ең жақсы оқушыларының бірі саналды. Ешивада оқыған кезінде ол жиі хазан (кантор) ретінде ғибадатхананы басқаруды сұрайды. Ол семиха (раббилік қызметке тағайындау) Ицхак Хатнерден алды. 1950 жылы Карлебах «Татып көр, Құдай жақсы!» деген сөздердің қысқартылған нұсқасы – Т.С.Г.Г. (TASGIG деп айтылады) деп аталатын Тораны зерттеуші шағын топ құрды. 1951 жылы Карлебах Колумбия университетінде арнайы бағдарлама бойынша ағылшын тілін үйрене бастады, бұған дейін ол негізінен идиш тілінде сөйлеген. 26 жасында ғана ағылшын тілін еркін меңгерген ол, идиш пен ағылшын тілін араластырып, ерекше грамматика жасады, бұл оның ерекше белгісі болды, кейіннен оның ізбасарларының тіліне, сондай-ақ нео-хасидтік қозғалыстың көптеген басқа мүшелеріне әсер етті. 1951 жылдан 1954 жылға дейін ол Жетінші Любавиц ребесі Менахим Мендель Шнеерсонның алғашқы елшілерінің (шлюхим) бірі ретінде қысқа уақыт жұмыс істеді. Ол оны өзінің ерекше дағдыларын қолданып, колледж кампустарына барып, еврейлерді иудаизммен қайта байланыстыруға шақырды, бірақ кейіннен ол қолданған дәстүрлі емес тактиканы мақұлдамады. 1954 жылы Атлантаның Southern Israelite газеті Карлебахтың «Диббук» қойылымының техникалық кеңесшісі болып тағайындалғанын хабарлады. Карлебах театралды қойылымда қолданылатын музыкаға кеңес беруі керек еді. Ол «Жырлаушы рабби» деген атпен танылды. Кейбір Карлебах әуендері Израильдің жыл сайынғы Хасидтер ән фестиваліне енгізілген. 1969 жылы Шлошарим әншілері орындаған «Ве'аер Энейню» әні үшінші орынды иеленді. Хасидтер фестивальдері оның музыкасын танымал етуге көмектескен жыл сайынғы оқиға болды. Ол сондай-ақ литургиялық дыбысты альбомдар шығарды. Осы кезеңде ол жұмыс істеген кейбір музыканттар психоделикалық реңкті және қосымша аспаптардың кең ауқымын қосты. Карлебах көп уақытын Израильде, Мошав Ме'ор Моди'имде өткізді. Карлебахтың әндері салыстырмалы түрде қысқа әуендер мен дәстүрлі сөздерімен сипатталады. Оның жаңа күйлерін үйрену оңай болды және олар әлемнің көптеген мәжілісханаларында дұға қызметтерінің бөлігі болды. Еврейлер бұл күнді 5755 жылы 16 шешван деп белгілеген. Оның денесі Израильге ұшып келіп, Хар ХаМенухотта жерленді. Жерлеу кезінде жоқтаушылар Карлебахтың әндерін, соның ішінде «Часдей Хашем Ки Ло Самну» әнін шырқады. Израильдің ашкенази бас раввині Исраил Меир Лау ескерткіштің алдында сөз сөйледі. Оның қабірінде жыл сайын 16 Шешван күні еске алу рәсімі өткізіледі. Еске алу шаралары бүкіл Израильде және бүкіл әлемде өтеді. Раввин Джонатан Розенблатттің айтуынша, Карлебах «жазық пен қараңғылық сезіміне беріліп, дұға етудің қызықты әрі көңілді болатынына көз жеткізді. Ол қайтыс болғаннан кейін Карлебахтың музыкасы көптеген синагогалардың қызметтеріне енгізілген, олардың кейбіреулері Карлебах миниянимін өткізеді. Оның өмірі туралы Дэниел Уайз жазған Soul Doctor мюзиклі 2008 жылы Бродвейден және 2010 жылы Нью-Орлеаннан ұсынылды және сыншылардың ризашылығына ие болды. Мюзиклдің Бродвейден тыс қысқа мерзімді көрсетілімі 2012 жылдың жазында Нью-Йорк театрының шеберханасында қонақ ретінде болды. Шломо Карлебах қоры раввин Шломо Карлебахтың ілімдерін, музыкасын және әңгімелерін сақтау және тарату үшін және ол сәулелеген сүйіспеншілік пен қуанышпен бөлісетін қауымдастықтарды дамыту үшін құрылды.

Дау

Карлебахтың кирувқа (ортодоксалдық еврейлердің арасында кең таралған еврей термині) қатысты көзқарасы көбінесе даулы болды. Ең жақсы жағдайда айтқанда, «Ол еврейлердің дәстүрлі құрылымдарынан тыс стиль және мазмұн бойынша әрекет етті және Құдай мен Оның махаббаты туралы басқа раввиндерді ұялтатын тәсілмен сөйледі». Оның қайтысынан кейін, еврей феминистік «Лилит» журналы оған қатысты жыныстық зәбір көрсету туралы айыптауларды жариялады. Бұл мақалада айыптаушылардың есімдері аталды, сондай-ақ аталмаған дереккөздер мен айыптаулар туралы хабардар болған еврей қауымдық лидерлері келтірілді. Алайда, Карлебахтың тірілігінде-ақ осы мәселелер туралы сөз сөйлегендер болды. «Лилит» журналында оған қарсыластарының айтуынша, ол өзінің дұрыс емес екенін мойындап, өкініш білдірген және белгілі бір деңгейде мінез-құлқының өзгеруі керектігіне келіскен. Мақалада Карлебахтың жанындағылардың көпшілігі сол кезде өз айыптауларын білдіруге ұялды, бұл оның құқықбұзушылығын жалғастыруға мүмкіндік берген «үнсіздік» саясатына алып келді. Оның қайтысынан кейін көптеген адамдар Карлебах оларды сұрап алды, би кезінде немесе жеке серуенде оларға тиді деп айыптады. Кейбір айыптаулар жас әйелдерге, лагерьлердегі немесе жастар ұйымдарының демалысындағы жасөспірімдерге қатысты. Оның кейбір үлкен айыптаушылары, олардың көпшілігі еврей өміріне және амалдарына енген, өмірлерінде үлкен өзгерістер басынан өткен кезде, олардың осал тұсында оған жақындасқанын айтады. Сол кезде олардың жалғыз рухани жетекшісі болған Карлебах оларға үлкен ықпалға ие болды. Оның көптеген құқықбұзушылықтары күтпеген және қаламаған тиісулер немесе «түн ортасындағы» телефон қоңыраулары болды, оларды айыптаушылар мазасыздық тудыратын, сонымен қатар қызық деп сипаттады. «Лилит» журналында оның мұрасы көптеген адамдар үшін екіұшты екені айтылады. Тіпті оның көптеген құрбандары да, оның салған ауыр зардаптарына қарамастан, оның өміріне үлкен оң әсер еткенін және егер оның мәселесі көпшілікке белгілі болғанда және оған көбірек көмек көрсетілгенде, ол оны өз еркімен іздеген болар еді дейді. Оның ізбасарлары бұл айыптауларды жоққа шығарып, оны қайтысынан кейін айыптаудың әділетсіз екенін айтады. Алайда, айыптаулар 1970 жылдардың басында-ақ айтылған. Әсіресе #MeToo қозғалысының арқасында кейбір адамдар еврей қауымдастықтары оның музыкасын қолдануын жалғастыру керек пе деген сұрақ қоя бастады. 2018 жылдың қаңтар айында оның қызы Нешама Карлебахтан зардап шеккен әйелдерге ашық хат жазды. Ол: «Мен әкемнің кемшіліктерімен бірге толық болмысын қабылдаймын. Мен оған ашулымын. Оның кемшіліктерін оның болмысының толық бөлігі ретінде қарастырудан бас тартамын» деп жазды.