Кіріспе
І ғасырдың басындағы римдік кәсіби риторик, тарихшы және жазушы Валериус Максимус (/v//ə/'/l//ɪər//i//ə//s// /'/m//æ//k//s//ɪ//m//ə//s/) – І ғасырдағы латын тілінде жазған автор және тарихи оқиғалар мен айтылған сөздер жинағының авторы: ол ("Есте қаларлық істер мен сөздердің тоғыз кітабы", De factis dictisque memorabilibus немесе Facta et dicta memorabilia) деп аталады. Ол Тиберийдің билігі тұсында (б.з. 14-37 жылдары) өмір сүрген. Орта ғасырларда Валериус Максимус латын прозасы бойынша ең көп көшірілген авторлардың бірі болды, Прискианнан кейін екінші орында тұрды. Оның кітаптарының 600-дан астам ортағасырлық қолжазбасы бүгінге дейін сақталған.
Valerius Maximus (/v//ə/'/l//ɪər//i//ə//s// /'/m//æ//k//s//ɪ//m//ə//s/) was a 1st century Latin writer and author of a collection of historical anecdotes: it ("Nine books of memorable deeds and sayings", also known as De factis dictisque memorabilibus or Facta et dicta memorabilia). He worked during the reign of Tiberius (14 AD to 37 AD). During the Middle Ages, Valerius Maximus was one of the most copied Latin prose authors, second only to Priscian. More than 600 medieval manuscripts of his books have survived as a result.
Өмірбаян
Оның өмірі туралы ештеңе белгісіз, тек оның отбасы кедей және ерекшеленбеген болған, және ол өзінің барлығын Азияның проконсулы Секст Помпейге (б.з. 14 жылғы консул) қарызды болған, олмен 27 жылы Шығысқа сапар шеккен. Помпей Овидийдің әдеби ортасының орталығы болды; ол сондай-ақ императорлық отбасының ең әдеби ханзадасы Германның жақын досы болды. Республиканың беделді отбасымен бірдей атпен аталғанымен, Джон Бриско Валериус Максимустың патриций Валери Максимиге жататындығы "өте екіталай" дейді. Оның орнына ол плебей Валери Тәппонес немесе Триарийдің ұрпағы болған, немесе Республиканың Валериусінің қамқорлығы арқасында Рим азаматтығын алған деп санайды. Оның императорлық үйге қатысты көзқарасы даулы: оны Тиберийдің жағымсыз мақтауы ретінде бейнелейді, Марциалдың сол сияқты. Алайда, 1911 жылы Чишолм императорлық басқаруға жасалған сілтемелерді мұқият қарастырса, олардың түрі мен саны бойынша ешқандай артықшылықтары жоқ екенін айтады: Тиберийдің билеуші ретіндегі барлық іс-әрекеттері ескерілгенде, оған salutaris princeps деген атаққа наразылық білдіретіндердің саны азаяды, бұл атақ бұрынғы буынға ұятсыз мақтаудың мысалы сияқты көрінген. Бірақ одан кейін бір ширек ғасыр өткен соң, Роуз Валериус "тарихи шындықты ескермейді, егер оны ескермеу арқылы Тиберийді мақтап, оны ең жақсы орындай алады" деп мәлімдеді. Чишолм сондай-ақ, Цезарьдің өлтірушілеріне және Августқа жасалған аз ғана сілтемелер жазушының заманының қалыпты стилінен аспайды дейді; және толық деп санауға болатын жалғыз абзац – Сеянға қарсы күшті риторикалық шабуыл.
Жұмыс
Валерийдің жазу стилі оның кәсіби риторик болғанын көрсетеді және оның жазулары Күміс Латын дәуірінің ең нашар риторикалық тенденцияларының көп бөлігін бейнелейді. Тікелей және қарапайым мәлімдемелерден аулақ жүріп, кез келген құнмен жаңалықты іздейді, нәтижесінде ұқыпсыз түсініксіздік пайда болады. Сөздік поэзияға ұқсас, сөздердің қолданылуы қиын, метафоралар ойлап табылады, көзге түсетін қарама-қайшылықтар, ишаралар мен эпитеттер бар, грамматикалық және риторикалық тілдік тәсілдермен ойналады. Валерий өз алды сөзінде оның еңбегінің риторика мектептерінде қолданылатын тарихи оқиғалардың жинағы ретінде қарастырылғанын айтады, онда оқушылар тарихқа сілтемелер арқылы сөздерді әшекейлеу өнерін үйренетін. Қолжазбаларға сәйкес, оның атауы – Factorum ac dictorum memorabilium libri IX (қысқартылған атауы Facta et dicta memorabilia), яғни «Есте қалған істер мен сөздер туралы тоғыз кітап». Оқиғалар еркін және ретсіз орналастырылған, әр кітап бөлімдерге бөлінген, ал әр бөлімнің тақырыбы, әдетте, бір түрлі жақсылық немесе жамандық, немесе бір түрлі артықшылық немесе кемшілік болып табылады, осы бөлімдегі оқиғалар оны көрсетуге арналған. Оқиғалардың көп бөлігі рим тарихынан алынған, бірақ әр бөлімде басқа халықтардың, негізінен гректердің жылнамаларынан алынған үзінділерден тұратын қосымша бар. Бұл суреттеме Империяның дерлік барлық рим жазушыларында кездесетін екі сезімнің араласуын күшті көрсетеді: жазушының өзінің заманындағы римдіктердің республикалық аталарымен салыстырғанда нашарлағандар екендігі туралы сезім және, қаншалықты нашарлаған болса да, кейінгі римдіктер әлемнің басқа халықтарынан жоғары тұрады және әсіресе гректерге қарағанда моральдық жағынан артық екендігі туралы сезім. Автордың негізгі деректері Цицерон, Ливий, Саллюст және Помпей Трог, әсіресе алғашқы екеуі. Валерий өзінің материалдарын өте бейсауат және дәлсіз қарастырады, бірақ оның шатасуларына, қайшылықтарына және тарихи қателіктеріне қарамастан, үзінділер риторик тұрғысынан олар сипаттауға арналған жағдайдың немесе сапаның сәйкес мысалы болып табылады. Сонымен қатар, тарихи жағынан да біз Валерийге қарыздармыз. Ол қазір жоғалған дереккөздерді жиі пайдаланған, ал өзінің заманына қатысты мәселелерде Тиберийдің билігі туралы көп талқыланған және жетілмеген жазбалардың кейбір көріністерін ұсынады, сондай-ақ эллинистік өнер туралы фрагменттік ақпаратты және саяси тұрақсыз әлемде ежелгі рим дінінің реттелген логикасы мен тұрақтылығының қажеттілігі туралы ерте императорлық консенсусқа ашық көрініс береді.
Мұра
Валериус жинағы мектептерде кеңінен қолданылды, ал орта ғасырлардағы оның танымалдылығы сақталған көптеген қолжазбаларымен дәлелденеді: Б. Г. Нибур тіпті оны "Киелі кітаптан кейінгі ең маңызды кітап" деп айтқан. Басқа оқулықтар сияқты, Валериус та қысқартылған нұсқада жазылған: бізге Жюлиус Париж есімді авторға жатқызылған, шамамен 4-немесе 5-ғасырға жататын толық қысқартылған нұсқа келді; сондай-ақ, тағы бір қысқартылған нұсқасының бір бөлігі де сақталған. Алайда, Валериус толық түрінде тек Ренессанс кезінде ғана орталық латын тілі оқу бағдарламасына енді, және оның ықпалы сол кезде ең жоғары шарына жеткен деп есептеуге болады. Мысалы, Данте Писистраттың жомарттығы мен қарапайымдылығы туралы айтқанда Валериустен егжей-тегжейлі мәліметтер алған. Валериус қолжазбаларында он кітаптан тұратын нұсқа бар, оның соңғысы Liber de Praenominibus деп аталады, бірақ бұл кітаптың авторы бұл кітаптан әлдеқайда кейінгі дәуірдегі грамматик.
Басылымдар мен аудармалар
C. Хальмның (1865) және C. Кемпфтің (1888) басылымдарында Париж бен Непотианның тұжырымдамалары қамтылған. Жаңа басылымдар R. Combès (1995) француз тіліне аудармасымен, J. Briscoe (1998) және D. R. Shackleton Baily (2000) ағылшын тіліне аудармасымен жарық көрді. Валериус еңбектері жөніндегі соңғы зерттеулер: В. Мартин Блумер, «Валериус Максимус және жаңа аристократияның риторикасы» (Чэпел-Хилл, 1992), Клайв Скидмор, «Римдік джентльмендерге арналған практикалық этика: Валериус Максимустың еңбегі» (Эксетер, 1996) және Ханс Фридрих Мюллер, «Валериус Максимустағы рим діні» (Лондон, 2002). Голланд тіліне аудармасы 1614 жылы жарияланды, оны Рембрандт және басқа суретшілер (және олардың демеушілері) оқыды, бұл Артемизияның күйеуінің күлін ішуі сияқты жаңа сюжеттерге қызығушылықты тудырды. Валеридің 600 қолжазбасы сақталған, тұжырымдамаларды есептегенде 800, бұл грамматик Прискианнан кейін кез келген латын проза жазушысынан артық. Қолжазбалардың көп бөлігі кеш орта ғасырға жатады, бірақ 30-ы 12 ғасырға дейін жазылған.