Кіріспе

Тәуекелдің мәдени танымдық, кейде жай ғана мәдени танымдық деп аталады, бұл тәуекелдерді және жеке құндылықтарға қатысты фактілерді қабылдаудың гипотезалық үрдісі. Бұл құбылысты зерттейтін зерттеулер психология, антропология, саясаттану, әлеуметтану және коммуникация сияқты түрлі әлеуметтік ғылым салаларына сүйенеді. Осы зерттеудің мақсаттары құндылықтар фактілер бойынша саяси қақтығыстарды қалай қалыптастыратынын түсіну (мысалы, климаттың өзгеруі бар ма, қаруды бақылау қылмысты арттыра ма, мектеп оқушыларын ВПЧ-ға қарсы вакцинациялау олардың денсаулығына қауіп төндіре ме) және осындай қақтығыстарды шешу үшін тиімді стратегияларды дамыту.

Теория және дәлелдер

Мәдени таным гипотезасы адамдардың әртүрлі психологиялық процестер арқылы олардың мәдени бағалауларына сәйкес келетін қауіпті әрекеттер туралы сенімдерін қалыптастыруға ынталандырылады деп санайды. Мысалы, салыстырмалы түрде индивидуалистік құндылықтарға ие адамдар сауда мен өнеркәсіпті бағалайды және мұндай қызмет қоршаған ортаға қауіпті екеніне сенбейді. Ал салыстырмалы түрде теңдікті және қауымдастық құндылықтарын ұстанатындар қоршаған ортаға қауіп төндіретін талаптарды тез мойындайды, бұл олардың сауда мен өнеркәсіпке деген моральдық күмәндануына сәйкес келеді, өйткені олар теңсіздіктің көзі және шамадан тыс өзімшілдіктің белгісі. Ғалымдар мәдени таным гипотезасын қолдау үшін екі түрлі дәлел келтірді. Біріншісі - жалпы зерттеу деректері, бұл адамдардың құндылықтары олардың тәуекелге деген көзқарасын басқа сипаттамаларға қарағанда, мысалы нәсіл, жыныс, экономикалық мәртебе және саяси бағыттар сияқты, әлдеқайда жақсы болжайды. Дәлелдің екінші түрі - адамдардың құндылықтарын тәуекел мен оған байланысты фактілер туралы сенімдерімен байланыстыратын жеке психологиялық процестерді анықтайтын эксперименттер. Мұндай эксперименттер, мысалы, адамдар өздерінің құндылықтарына сай келетін сенімдерді нығайтатын ақпаратқа таңдамалы түрде сенім білдіреді немесе бас тартады. Сонымен қатар, олар жеке адамдарды өздеріне ұқсас құндылықтарды ұстануға бейімделген саясат сарапшылары, өздеріне қарағанда өзгеше құндылықтарды ұстануға бейімделген адамдардан гөрі көбірек көндіреді. Мұндай процестер, тәжірибелер көрсеткендей, көбінесе фактілер бойынша мәдени қақтығыстың жік салатын түрлеріне әкеледі, бірақ мұндай келіспеушілікті азайтатын тәсілдермен де басқаруға болады.

Йель заң мектебіндегі мәдени таным жобасы

Мемлекеттік және жеке қор гранттарымен қаржыландырылатын мәдени таным жөніндегі жұмыстың көп бөлігін Мәдени таным жобасына қатысқан пәндер аралық ғалымдар тобы орындады. Қазіргі уақытта жобаға әртүрлі университеттерден келген оннан астам мүшелер кіреді. Жобаның екі мүшесі - Дэн Кахан мен Дуглас Кисар - Йель заң мектебінің оқытушылары, басқа мүшелері (Джордж Вашингтон университетінің заң мектебінің Дональд Брэман және Стэнфорд университетінің Джеффри Коэн сияқты) бұрын Йель заң мектебінде немесе Йель университетінде болған. Жобаға Йель университетінің студенттері де қатысады.

Ғылымды түсіну және мәдени поляризация

Мәдени таным жобасының зерттеушілері жүргізген зерттеу (Ұлттық өкілді АҚШ үлгісін пайдалану) халықтың қарапайым мүшелері олардың ғылымды түсіну деңгейі өскен сайын климаттың өзгеруі туралы көбірек алаңдаушылық танытпайды. Алайда, қарсы бейімділіктері бар мәдени топтар арасындағы поляризацияның дәрежесі артады.

Нанотехнология

Мәдени таным жобасы нанотехнологияның пайдасы мен қауіп-қатері туралы көпшілік түсінігі туралы бірқатар зерттеулер жүргізді. Зерттеулер мен эксперименталды әдістерді біріктіре отырып, зерттеулер экологиялық қауіптерге күмәндануға бейім мәдениетті адамдардың нанотехнология туралы ақпаратты іздеу ықтималдығы жоғары екенін және нанотехнологияның пайдасы оның қауіптерінен асатынын осы ақпараттан шығаруға ықтимал екендігін дәлелдейді. Экологиялық тәуекелдерге деген мәдени бейімділіктері бар адамдар осы ақпаратты зертханада пайда болған кезде, нанотехнологияның тәуекелдері басым болады деп түсіндіреді. Зерттеулер сондай-ақ адамдардың нанотехнологиялар туралы сарапшы ақпаратты - оның мазмұнына қарамастан - сарапшы коммуникатордың мәдени құндылықтарын бөлісе ме, жоқ па, соған байланысты бағалайтындығын дәлелдеді. Зерттеулерді зерттеуді демеушілердің бірі Вудро Вильсонның халықаралық ғалымдар орталығының жаңа нанотехнологиялар жөніндегі жобасы жүргізді.

"Ғылыми консенсус"

Мәдениеттің әртүрлі көзқарастары бар адамдарды тәуекел туралы бәсекелестік көзқарастарды қалыптастыруға итермелейтін сол динамика, оларды "ғылыми консенсус" туралы қарама-қарсы көзқарастарды қалыптастыруға итермелейді, деп қорытындылады мәдени таным зерттеушілері. Эксперименттік зерттеуде зерттеушілер зерттеушілердің мәдени бейімділіктерімен байланысты ұстанымға ие болған кезде, ғалымның өз зерттеу саласындағы "сарапшы" ретінде саналуы мүмкін екендігін анықтады. Осыған байланысты жүргізілген сауалнамада бір-біріне қарама-қарсы мәдениет топтарының мүшелері әр түрлі мәселелер бойынша ғылыми сарапшылардың көбісі не ойлайтыны туралы әртүрлі пікірде екені, бұл "сарапшы" ретінде саналатын адамның мәдени жағынан бейтарапты танылуының кең таралуымен сәйкес келетіндігі көрсетілген. Зерттеуге сәйкес, әртүрлі қауіптер (оның ішінде климаттың өзгеруі, ядролық қалдықтарды жою және жеке қолға қару ұстау) бойынша белгілі бір мәдени топтың мүшелері басқаларға қарағанда ғылыми консенсусты ұстанатын, бұл "сарапшылдардың консенсустық баяндамаларында" қабылданған пікірлерге сәйкес келеді.

Заң

Ғалымдар тәуекел туралы мәдени танымды құқықтық мәселелерге де қолданған. Осындай зерттеулердің бірі полицияның жылдам қуып жүруін бейнелеп көрсеткен видеоға адамдардың қалай жауап бергенін қарастырды. Скотттың Харриске қарсы ісінде АҚШ Жоғарғы Соты (8 дауыспен 1) ешқандай ақылға қонымды қазылар алқасы таспаны қарап, жүргізушінің жұртшылыққа өлімге әкелетін қауіпті тудырғанын анықтамай, полицияның өлімге әкелетін күшін ақтауға жеткілікті деп таппайды (әсіресе, қашып бара жатқан жүргізушінің көлігін соққыға ұшыратып, апатқа ұшырады). Зерттеуге қатысқандардың көпшілігі Соттың пікірін қолдады, бірақ мәдениет жағынан айтарлықтай айырмашылықтар бар. Басқа зерттеулер көрсеткендей, адамдардың мәдени дүниетанымы олардың таныс немесе кездескен кезде зорлау сценариінде келісімге деген көзқарасына әсер етеді, сондай-ақ зорлық-зомбылық және өзін-өзі қорғау жағдайларында өзін-өзі қорғайтын әйелдер немесе нәсілдер арасындағы қақтығыстарға қатысты басқа да фактілер.

Басқа тәуекелдерді қабылдау теорияларымен байланысы

Мәдени таным тәуекелдерді қабылдаудың басқа екі теориясының ұрпағы болып табылады. Біріншісі - бұл антрополог Мэри Дуглас пен саясаттанушы Аарон Уилдавскийдің тәуекел туралы мәдени теориясы. Мәдени таным гипотезасы Дуглас пен Вильдавскийдің, әсіресе олардың "Тәуекел және мәдениет: техникалық және экологиялық қауіптерді таңдау туралы эссе" (1982) деген даулы кітабында алға қойған, адамдардың өздерінің өмір салтын білдіретін және нығайтатын жолмен тәуекелдерге таңдамалы түрде қатысатынын білдіреді. Мәдени таным зерттеушілері Дуглас пен Вильдавскийдің теориясын эмпирикалық тұрғыдан зерттеген басқа ғалымдармен бірге Дугластың дүниетанымы типтауын көрсететін көзқарастық шкалаларды қолданады. Бұл типтану қоғамды қалай ұйымдастыру керектігі туралы дүниетанымымызды немесе артықшылықтарымызды екі қиылысқан өлшем бойынша сипаттайды: "топ", бұл қоғамның қаншалықты индивидуалистік немесе топқа бағдарланған болуы керектігін білдіреді; және "шелік", бұл қоғамның қаншалықты иерархиялық немесе теңгерімді болу керектігін білдіреді. Екінші теория - бұл "психометриялық парадигма", оған Мәдени таным жобасының мүшесі Пол Словач елеулі үлес қосты. Психометриялық парадигма тәуекелдерді қабылдауды әр түрлі танымдық және әлеуметтік механизмдерге байланыстырады, олар әдетте экономикамен байланысты қарапайым, рационалды таңдау модельдерінен қашады. Мәдени таным теориясы бұл механизмдер адамдардың мәдени құндылықтарын тәуекел туралы түсініктері мен басқа да маңызды сенімдерімен байланыстырады немесе байланыстырады деп болжайды. Тәуекелдің мәдени теориясы мен психометриялық парадигманы біріктіру арқылы мәдени таным, оның өкілдерінің айтуынша, әрқайсысының қиындықтарын шешеді. Психометриялық парадигмада (әдетте әлеуметтік психологияда) көрсетілген механизмдер, Дугластың мәдениет теориясында көрсетілгендерді қоса алғанда, топтардың мақсаттарына сәйкес келетін және оларды көтермелейтін ақыл-ой күйлерін қабылдауға не себепті сенімді түсіндірме береді. Олар мұны "функционализмнен" аулақ жүреді, бұл талдаудың сынға алынған түрі, ол жеке емес, топтық мүдделерді адам әрекетіне себеп ретінде анықтайды. Сонымен қатар, мәдени теория құндылықтардың бағыт-бағдар беру рөлін растау арқылы психометриялық парадигмада көрсетілген механизмдер әртүрлі құндылықтарға ие адамдар арасындағы тәуекелдерді қабылдаудағы айырмашылықтарға қалай әкелуі мүмкін екенін түсіндіреді. Жеке құндылықтар мен тәуекелдерді қабылдау арасындағы өзара байланыс осы механизмдерден туындайтын тәуекелдерді қабылдауды ұтымды емес немесе танымдық ақаудың өнімдері ретінде суреттеуге күмән келтіреді.

Сындар

Мәдени таным әр түрлі көздерден сынға ұшырады. Рационалды таңдау экономистері, сондай-ақ психологтар теорияның (және басқа да тәуекелдің мәдени теориясына негізделген) жалпы тәуекел туралы түсініктердің өзгеруінің кішкентай бөлігін ғана түсіндіретінін ұсынды. Мэри Дуглас өзінің мәдени танымдық құндылықтарды америкалық саяси дауларға тым тығыз негізделген және "иерархиялық" дүниетанымын жариясыз түрде кемсітетін құндылықтар тұжырымдамасы үшін сынға алды. Ақырында, психометриялық парадигма элементтерін ерекше атап өткен кейбір ғалымдар мәдени құндылықтардың тәуекелге деген көзқарасқа әсерін ақпараттың ұтымды өңделуіне кедергі келтіретін қосымша көз ретінде түсіну керек деп болжайды.