Кіріспе

Македонияның патшасы б.з.д. 323-317 жылдары Филипп III Арридей (б.з.д. шамамен 357 – б.з.д. 317) болды. Ол Македония патшасы Филипп II мен Ларисалық Филиннаның ұлы, сондықтан Ұлы Александрдың ағасы. Туған кезде Арридей деп аталған ол, таққа отырғанда Филип есімін алды. Арридей өскен сайын оның оқудағы қиындықтары байқалды. Плутархтың пікірінше, ол Филипп II-нің әйелі, королева Олимпианың, ұлы Александрдың мүмкін болатын қарсыласын жою үшін жасаған қастандық салдарынан денсаулығына кедергі келген (дәрмектер/сиқырлар қолданылған); алайда, қазіргі заманғы көптеген зерттеушілер бұл мәлімдемеге күмән келтіреді. Александр Арридейді жақсы көріп, оның өмірін сақтау үшін де, патшалыққа талас тудыру үшін оны пайдаланудан сақтау үшін де жорықтарына алып жүрді. Б.з.д. 323 жылы Александрдың Вавилонда қайтыс болғаннан кейін, Азиядағы македониялық армия Арридейді патша деп жариялады; бірақ ол тек қуыршақ патша ретінде және бірқатар күшті генералдардың құрығы болды. Арридейдің ағасы Александрдың билігінде қайда болғаны туралы мәліметтер жеткіліксіз, бірақ белгілісі – оған он үш жыл бойы (б.з.д. 336-323) ешқандай әскери немесе азаматтық тапсырма берілмеген.

Мұрагерлік

323 жылы 10 маусымда Александр қайтыс болған кезде Арридей Вавилонда болды. Осыдан кейін мұрагерлік дағдарыс туды. Арридей ең айқын кандидат еді, бірақ ол психикалық мүкіяттығында кемшіліктері болғандықтан, билік етуге жарамсыз еді. Содан кейін ат әскерінің басшысы Пердикка мен фаланга командирі Мелеагер арасында қақтығыс туды: біріншісі Александрдың жүкті әйелі Роксана ұл таба ма екенін күтуді қаласа, Мелеагер Арридейдің патша болып сайлануына қарсылық көрсетті. Келісімге келгендер Арридейді Филипп III атымен патша етіп сайлады, ал егер Роксананың тууы еркек бала болса, ол да бірге билік ететін болады. Осы оқиға шын мәнінде орын алды, нәтижесінде Роксананың ұлы Александр өзінің інісі Филиппен бірге Македония тағында билік құрды. Бірден Филипп Арридейдің патша болып сайлануы, бірақ билік жүргізбеуі шешілді: бұл жаңа регент Пердикканың құқығы болды. Македонияға Арридейдің патша болып тағайындалғаны туралы жаңалық жеткенде, Филип II-нің қызы Кинания Азияға сапар шегіп, жаңа патшаға өзінің қызы Эвридиканы әйел ретінде ұсынуды жоспарлады. Бұл регентке айқын наразылық болды, себебі Кинания оны толығымен айналып өтті, ал Пердикка үйленуге кедеріс келтіру үшін өзінің інісі Алцетаны Кинанияны өлтіруге жіберді. Бұл кісі өлтіруге байланысты әскерлер арасындағы реакция соншалықты күшті болды, регент ұсынылып отырған некеге қарсылығын тоқтатып, оны қабылдауға мәжбүр болды. Осы сәттен бастап Филипп Арридей өзінің күйеуінің билігін нығайтуға бейілді, тәкаппар және қажырлы әйелінің ықпалында болды.

Регенттер

Евридиканың күйеуінің билігін арттыру мүмкіндігі Диадохилердің бірінші соғысы Пердикканың тағдырын шешіп, жаңа бекініс қажет болған кезде туды. 321 жылғы Сириядағы Трипарадис келісімі жасалды. Евридика алғашқы екі тағайындалған регент – Пейтон мен Арридейді (күйеуінің атын алған) қызметтен шеттетуге жеткілікті шеберлік танытты, бірақ Антипатрдың ниеттерін тоқтатуға күші жетпеді, оның орны тым бекем болды, соның салдарынан ол жаңа регент аталды; Филип Арридей мен Евридика Антипатрдың соңынан Македонияға қайта оралуға мәжбүр болды. Келесі жылы регент табиғи себептерден қайтыс болды, және мұрагер ретінде ұлы Кассандр емес, оның досы және серігі Полиперхонды тағайындады. Кассандрдың әкесінің шешімін қабылдамауы Диадохилердің екінші соғысын бастады, онда Евридика тағы да Филипті регенттің билігінен босатуға мүмкіндік тапты. 317 жылы Кассандр Полиперхонды Македониядан қуғанда жағдай жасалды. Евридика дереу Кассандрмен одақтасып, күйеуін жаңа регент етіп тағайындауға көндірді. Кассандр Грекияға жорыққа аттанғанда, оған елді толық басқару құқығын берді.

Өлім

Сол жылы (б.з.д. 317 ж.) Полиперхон мен Олимпия оның туысы, Эпир патшасы Эакидпен бірігіп, Македонияға шабуыл жасады. Македония әскері Александрдың анасы Олимпиаға қарсы күресуден бас тартты. Филип пен Эвридика қашудан басқа жол таба алмады, бірақ Амфипольде қолға түсіп, түрмеге қамалды. Көп ұзамай Филиптің тірі қалғаны қауіпті екені белгілі болды, себебі Олимпияның көптеген жауы оны оған қарсы пайдалы құрал деп санады. Ол оны өлімге жіберді, ал оның әйелі өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды.

Қабір

1977 жылы Грекияның солтүстігіндегі Вергина маңындағы қазба жұмыстары үш македониялық қабірді ашты. II қабір – күміс ыдыстар, қола қару-жарақ, моншақ жиынтығы және алтын мен піл сүйегінен жасалған қалқан сияқты қабірлік заттармен безендірілген екі бөлмелі патшалық қабір. Қабірдің сыртқы бөлмесінде жиырма жастағы әйелдің сүйектері салынған алтын қорап, ал ішкі бөлмесінде алтын тәж және қырық жастағы ер адамның сүйектері салынған алтын қорап табылды. 2015 жылғы сот-медициналық сараптамалар нәтижесінде Филип II I қабірге жерленген деп есептеледі. Сондықтан, басқалар II қабірде Филип Арридей мен оның әйелі Эвридиканың қалдықтары болуы мүмкін деп болжайды, олардың өлімі б.з.д. 317 жылы болған және Арридейге жерленгенде құрмет көрсетілгені белгілі. Александр Ұлының кейбір қару-жарағы да осы қабірге қойылған болуы мүмкін, себебі Арридей 323 жылы таққа отырғанда Александрдың киімдерін киген, бірақ өзі шайқастарға қатыспаған. II қабірден табылған қолмен соғылған темір дулыға Плутархтың Александрдың дулығасын сипаттауымен сәйкес келеді.

Көркем әдебиеттегі Арридейлер

Ол Мэри Реноның "Қорған ойындары" романындағы басты кейіпкерлердің бірі ретінде көрінеді. Реноның нұсқасында зұлым Кассандр Македонияға шабуылын баяулатып, Олимпияға Арридей мен Эвридиканы өлтіруге жеткілікті уақыт береді. Арридей Аннабель Лионның "Алтын орташа" романында да маңызды кейіпкер. Онда жас Арридей Аристотельдің шәкірті болады, сонымен қатар ол болашақ Ұлы Александрдың кіші туған інісіне де ұстаздық жасайды. Басында інісінің нашар зиякерлігіне наразы болған Александр, әлемді жаулап алуға аттанбас бұрын оны жақсы көруге үйренеді. Жапондық "Historie" мангасында ол зиякерлік мүкіндіктері шектеулі жас бала ретінде бейнеленген. Евмен оған ойыншық арба жасағанда қуанып, ал Ұлы Александр оның ойыншығын қиратқанда қайғыға батып, Евмен кейіннен оны жаңа арбамен ауыстырып, көмуге бұйырады. Арридей сонымен қатар Үндістанның "Porus" тарихи драмасында да көрсетілген. Филипп Эрик Флинттің "Александр мұрасы" романы мен оның жалғасы "Македониялық қауіп" романындағы маңызды кейіпкер. Ол Эвридикамен жылы қарым-қатынаста болады, бірақ оны ұстауға шыдамауы олардың қарым-қатынасын қиындатады. Александрдың өлімінен кейін бірнеше ай өткен соң пайда болған уақыт саяхатшыларының круиздік кемесі тарихты өзгертіп, Филипп пен Эвридиканың өлімін болдырмайды, бірақ олар Антигон I Монофтальмос тұтқынында біраз уақыт болады. Ол спектрлік ауытқуы бар, бірақ керемет есте сақтау қабілеті мен есептеу дағдыларына ие. Уақыт саяхатшыларының арасындағы терапевтпен сеанстардан кейін, сондай-ақ медициналық марихуана мен басқа да дәрілердің көмегімен оның жағдайы жақсарады және екінші кітапта Эвридикамен бала сүйеді.