Кіріспе

Олинфтық Каллистен (/kəˈlɪsθəˌniːz/; грек тілінде: Καλλισθένης; б.з.д. 360 – 327) – Аристотель мен Ұлы Александрмен байланысы бар Македониялық грек тарихшысы. Ол Ұлы Александрдың Азияға жасаған жорығына қатысып, оның тарихшысы және жариялаушысы болды. Кейін ол Александрдың парсы мәдениетін қабылдауына қарсы шығып, патшаның өміріне қастандық жасауға қатысқан деген айыппен тұтқындалды; ол түрмеде қайтыс болды. Өмірі бойы грек тарихы және Ұлы Александрдың өмірбаяны сияқты бірнеше еңбектер жазды.

Ерте өмір

Каллистен б.з.д. 360 жылы Олинф қаласында дүниеге келген. Оның балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ анасы Геро Аристотельдің немересі, Атарнейлік Проксен мен Аримнестінің қызы болған. Осылайша Каллистен Аристотельдің әпкесі Аримнестінің шөбересі болды. Сондай-ақ, б.з.д. 347 жылға дейін Каллистен Аристотельдің қамқорлығында болғандығы және оның шәкірті ретінде оқығандығы белгілі. Каллистен өмірінің көп бөлігін Аристотельмен бірге жазу және саяхаттаумен өткізді. Оның алғашқы әдеби еңбегі Атарнейлік Гермиасқа арналған мақтау сөз болды, бірақ б.з.д. 334 жылға қарай ол грек тарихы және ежелгі жазбалар сияқты бірнеше шығармалар жазды, соның ішінде Аристотель мен Каллистенге алғыс айтылған Пифия ойындарының қатысушыларының тізімі де бар. Диодор Сицилийдің айтуынша, Каллистеннің грек тарихына қатысты тарихи еңбектері болғандықтан, Ұлы Александрмен жұмыс істемей тұрып, ол белгілі бір дәрежеде танымал тарихшы болған деуге болады. Каллистен алғаш рет Александр Македонскиймен шамамен он үш жасында, Александр Аристотельден сабақ алған кезде танысты. Филипп II Аристотельге жас Александрды Митиленде оқытуды тапсырған болатын. Аристотельдің басшылығымен оқыған кезеңде Каллистен мен Александр Аристотельдің шәкірттері ретінде жақын танысқан. Каллистен табиғат ғылымдарына қызығушылық танытып, астрономиялық күнделіктер және Нил өзенінің бастауын анықтауға қатысты өз теорияларын қамтитын бірнеше ғылыми еңбектер жазған. Бірақ бұл теориялары кейіннен Ұлы Александрдың қарсылығына ұшырады. Келесі жылы Александрдың парсы мәдениетіне деген құштарлығы артып, б.з.д. 327 жылы парсылық проскинез рәсімін енгізуге тырысты. Каллистен Александрдың парсылық жаңа әдеттеріне қатысты сын айтты. Александрдың Үндістанға аттанбас бұрын өткізген бір кеште Каллистен проскинезді қабылдамауға шақырды. Каллистен Александрдың өзінің ізбасарларынан құдай сияқты құрмет күтуіне құқығы жоқ деп талас жасады. Александр бұл сөзді естіп, Каллистеннің дұрыс айтқанын білгендіктен, бұл дәстүрді жалғастырмауға шешім қабылдады. Плутархтың айтуынша, сол кеште Александр әріптесіне тостаған ұсынған, ол проскинез жасап, Александрды сүйіп, содан кейін тостағаннан ішкен. Ал соттың қалған мүшелері рәсімді орындаған кезде Каллистен проскинезден түгелдей бас тартты. Осы тікелей қарсылығы үшін Каллистен македониялықтардың құрметіне ие болды, бірақ Александрмен арадағы қарым-қатынас ушығып кетті. Соңында Каллистен Александрдың ықыласын жоғалтып, патша сарайын тастап кетті. Каллистеннің құрметі төмендегеннен кейін ол Александрдың сарайындағы қалған мүшелерінен саяси оқшауланды. Александр парсы сарбаздарын көбірек шақырып алып, соның салдарынан қалған македониялықтардың наразылығын тудырды. Гермолай азаптау кезінде Каллистенді Александрға қарсы жасалған қастандыққа қатысқан деп айыптады. Каллистеннің бұрын Александрға қарсы шыққандығы және Гермолайдың ұстазы болғандығы себепті Александр оны мемлекетке опасыздық жасады деп танып, тұтқындауға бұйрық берді. Каллистен түрмеге қамалып, жеті айдан кейін қайтыс болды. Оның қалай өлгені немесе қалай өлім жазасына кесілгені туралы әртүрлі мәліметтер бар. Птолемей айқышқа тартылғанын айтады, бірақ Митилендік Харес пен Кассандреялық Аристобул Каллистен түрмеде табиғи себептерден қайтыс болды деп мәлімдейді. Каллистеннің өліміне орай досы Теофраст «Каллистен немесе Қайғы туралы трактат» атты арнайы еңбек жазды. Бұл мақтау сөзінде Теофраст Александрды Каллистенді азаптап өлтіргені үшін айыптады. Сондай-ақ, ол Каллистенге жақын болған адамдардың қайғысы мен күйзелісін сипаттап, қайғыға батқандарға қалай күресуге болатынын кеңес береді. Теофраст Каллистенді дәстүрлі дін мен азаматтық бостандықтың символы ретінде бағалайды.

Жазбалар

Каллистеннің ең танымал еңбегі – Каллистеннің өлім жазасына кесілгеніне дейін Александрдың жорығы туралы баяндама. «Александр іс-әрекеттері немесе Праксис Александру» (б.з.д. 330 жыл) – Ұлы Александрдың жорығын егжей-тегжейлі баяндаған, биографиялық стильдегі шығармалар жинағы. Бұл еңбектің түпнұсқасы қазірге дейін сақталмаса да, оның мазмұны туралы басқа авторлардың сілтемелерінен білуге болады. Кітаптың мақсаты – Александрдың әскери жетістіктерін дәріптеу және оны Зевстің ұлы, құдай ретінде көрсету арқылы насихат жасау. Полибийдің сөзіне сүйенсек, Каллистеннің әскери оқиғалары шындықтан алыс, тіпті мүмкін емес болып бейнеленген. Полибий Каллистеннің Александрдың әскерін сипаттауының қисынсыздығын, оның сипаттаған Киликия маңындағы жерлерге сәйкес келмейтінін айтады. Онда Гомердің «Илиадасына» көптеген сілтемелер бар, сондай-ақ Александр қонақтап өткен «Илиададағы» жерлер де сипатталған. Каллистен Александрды грек ерлігінің үлгісі деп бағалап, парсыларды әлсіз және нәзік мінезді деп сынаған. Ұлы Александр туралы еңбегінен өзге, ол тағы бір маңызды жұмыстың авторы – 10 кітаптан тұратын Грекия тарихының антологиясы. «Гелленика» Антальцид бейбітшілігінен (б.з.д. 387 жыл) бастап Фокия соғысының басталғанға дейінгі (б.з.д. 357 жыл) кезеңді қамтиды. Оның өзге де еңбектері: Аристотельмен бірлесіп жазған Пифия ойындарының жеңімпаздарының тізімі, астрономияға қатысты жазбалары, соның ішінде б.з.д. 371 жылғы Ұлы кометаның сипаттамасы, б.з.д. 600 жылғы бірінші қасиетті соғыс туралы «Қасиетті соғыс туралы», парсылардың қолынан қаза тапқан Атарнеус пен Ассосқа арналған Ермияның құрмет көрсетуі, ақылға сыйымды сөздер жинағы, Гомердің «Илиадасындағы» кемелерді қамтитын «Диакосмос шайқас реті» және Қара теңізді қамтитын «Периплус». 10 ғасырда Неаполь архиерейі Лео жасаған аудармасы Валериус аудармасын толыққанды ығыстырып, «Historia de Preliis» деп аталды.