Кіріспе

Армян тарихшысы (410 475) Елишэ (410 475) - армян тарихшысы, ежелгі дәуірдің ақырғы кезеңінен, ең танымал автор ретінде "Вардан тарихы және Армян соғысы" атты бесінші ғасырдағы армян көтерілісінің тарихы.

Өмір

Тарихшыларға жеткен ежелгі және ортағасырлық деректерге сәйкес, Елиш Сахак Партев пен армян әліпбиін ойлап тапқан Месроп Маштоцтың жас шәкірттерінің бірі болған. 434 жылы ол басқа студенттермен бірге грек, сириялық және еркін өнерді зерттеу үшін Александрияға жіберілді. 441 жылы Арменияға оралып, әскери қызметке кіріп, Спарпет Вардан Мамиконийдің сарбазы немесе хатшысы болып қызмет етті. Ол парсы патшасы Яздегерд II-ге қарсы дінге тәуелсіздік беру соғысына (449 - 451) қатысты. Өлгеннен кейін оның сүйегі Ван көлінің жағалауында орналасқан Сурб Аствацацин монастырына апарылды. Олардың бір тұжырымы Филонның еңбектерінің армян тіліне аударылуы, Елише қолданған, біздің заманымыздың 600 жылы ғана жасалды деген болжамға негізделген. Алайда Филонның еңбектері әрмен әдебиетінің алтын дәуірі (б.з. Ғалымдар эллиндік кезеңнің датасы да, эллиндік сөздіктің болуы да Елишедің датасына байланысты емес деп санайды. Елишедің Халкидон кеңесіне мүлдем ескертпеуі, оның теологиялық тұжырымдары 506 жылы Двин кеңесінен кейін грек православиелік және армян апостолдық шіркеулері арасындағы қарым-қатынастың толық бұзылуына әкелді, бұл да ғалымдарды кейінгі датаны қабылдамауға итермеледі.

Басылымдар

Элише еңбегінің түпнұсқа мәтіні, осы кезеңде жазылған басқа да еңбектер сияқты, жоқ (қазіргі уақытта сақталған әрмен қолжазбаларының барлығы оныншы ғасырдан немесе одан кейінгі). Оның басылымын 1826 жылы Венецияда Сан-Лазаро мехитаристері шығарды. Оның негізін құраған қолжазбалардың бірі 616 жылы жазылған басқа бір қолжазбаның көшірмесі деп есептеледі. Бұл басылымның мәтіні сол жерде (1828, 1838, 1859 және 1864) кейіннен шыққан басылымдарда одан әрі жетілдірілді. Сондай-ақ, 1861 жылы жарық көрген "Теодосия в Крыму" (Украина) және 1865 жылы жарық көрген "Иерусалим" кітаптары да құнды басылым болып табылады. Еліше сонымен қатар Ешуа мен Сотшылар туралы түсініктеме, Иеміздің дұғасын түсіндіру, әрмен монахтарына хат және т.б. автор, барлығы Вартаның тарихының Венеция басылымдарында кездеседі. 1957 жылы филолог Ерванд Тер Минассян мәтіннің тарихи зерттеуін және сын басылымын дайындады.

Аудармалар

Келесі басылымдарда Елишедің өз сөзінде келтірілген жеті тараудан басқа, Леонтиндік шейіт деп аталатын және басқаларға қатысты сегізінші тарау бар. Алайда бұл тараудың шынайылығы күмән тудырады. Сондай-ақ, барлық қолжазбаларда бесінші тарау жоқ екені айтылған, ал басылымдарда жетіспейтін тарауды толықтыру үшін түпнұсқадағы алтыншы тарау екіге бөлінген. Францияның Ланглой (1869) және Г. Каппелеттидің (Венеция, 1840) итальян аудармасы бар. Нейманның қысқартылған ағылшын аудармасы бар, К. Ф. (1830) және Дикран Х. Бояджианның (1952) және Роберт В. Томсонның (1982) қысқартылмаған басылымдары бар.