Кіріспе
744840 Шығыс Азиядағы түркі империясы Ұйғыр қағанаты (сонымен қатар Ұйғыр империясы немесе Ұйғыр қағанаты, өзін Токүз Оғуз елі деп атаған; , Тан дәуірінің атаулары, қазіргі Ханью пиньин: немесе) - 8 және 9 ғасырлардың ортасында шамамен бір ғасыр бойы өмір сүрген түркі империясы. Бұл Орхон ұйғыр (回) дворяндары тұсында болған тайпалық конфедерация, қытайлықтар оны Цзю Син ("Тоғыз клан") деп атаған, бұл Токуз Огуз немесе Токуз Туглюк атауының көшірмесі.
The Uyghur Khaganate (also Uyghur Empire or Uighur Khaganate, self defined as Toquz Oghuz country; , Tang era names, with modern Hanyu Pinyin: or ) was a Turkic empire that existed for about a century between the mid 8th and 9th centuries. It was a tribal confederation under the Orkhon Uyghur (回鶻) nobility, referred to by the Chinese as the Jiu Xing ("Nine Clans"), a calque of the name Toquz Oghuz or Toquz Tughluq.
Көтеріліңіз
V ғасырдың ортасында ұйғырлар Түрік қағандығының құрамында болған Тиле тайпасын құрды. 657 жылы Батыс Түрік қағандығы Тан әулетімен жеңілді, одан кейін ұйғырлар Танға көшті. Бұған дейін ұйғырлар 627 жылы Тибет империясы мен түріктерге қарсы соғысқанда Танмен одақтасуға бейім екендігін көрсеткен. 742 жылы ұйғырлар, карлуктар және басмылдар Екінші түркі қағандығына қарсы көтерілді. 744 жылы басмылдар түрік астанасы Өткені басып алып, билік басындағы Өзміш қағанды өлтірді. Сол жылы басмылдарға қарсы ұйғырлар қарлығақтар одағы құрылып, оларды жеңді. Олардың хаганы өлтірілді, ал Басмылдар халық ретінде өмір сүруін тоқтатты. Ұйғырлар мен карлуктар арасындағы қақтығыстар карлуктерді батысқа қарай Жетісуға көшіп кетуге және 766 жылы жеңіп алған түргештермен қақтығысуға мәжбүр етті. Ұйғыр қағанның жеке аты Құлдық Бойла болды. Ол барлық тайпалардың жоғарғы билеушісі екенін айтып, Кутлуг Билге Кол Каган (Даңқты, дана, күшті қаған) атағын алды. Ол өзінің астанасын Орду Балик қаласында қалаған. Қытай деректеріне сәйкес, ұйғыр империясының аумағы сол кезде "шығысқа қарай Шивей аймағына, батысқа қарай Алтай тауларына, оңтүстікке қарай Гоби шөлін иеленді, сондықтан ол ежелгі Сюньнуның бүкіл аумағын қамтыды". 745 жылы ұйғырлар Гөктүрктердің соңғы хағаны Бамейкехан Гүлонгфуды (白眉可汗 ) өлтіріп, оның басын Танға жіберді.
Алтын ғасыр
747 жылы Қутлуг Билге Көл Каган қайтыс болып, оның кіші ұлы Баянчур ханды Хаган Эль этиш билге "Мемлекет орнықты, дана" ретінде билік етуге қалдырды. Танмен сауда-саттық жасайтын бірнеше бекеттерді құрғаннан кейін Баянчур хан пайданы бас қала - Орду Баликті және Селенга өзенінің бойындағы тағы бір қала - Бай Баликті салуға жұмсады. Жаңа қаған дала халықтарын өзінің қол астына алу үшін бірнеше жорық жүргізді. Осы уақыт аралығында империя тез кеңейіп, Сегіз оғыз, қырғыз, карлук, түргеш, тоғыз татарлары, чиктер мен басмылдардың қалдықтарын ұйғырлар билігіне енгізді. 751 жылы Тан империясы Талас шайқасында арабтарға қарсы стратегиялық жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін Тан патшалығы Орталық Азиядан кетіп, ұйғырлар жаңа үстем мемлекет ретінде пайда болды. 755 жылы Ан Лушан Тан әулетіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды және Тан императоры Сусонг 756 жылы Баянчур ханнан көмек сұрады. Хаган келісіп, үлкен ұлына Тан императорына әскери қызмет көрсетуге бұйрық берді. 757 жылы шамамен 4000 ұйғыр аттылары Тан әскеріне Чанъань мен Луоянды қайта алуға көмектесті. Луоян шайқасынан кейін ұйғырлар қаланы үш күн бойы тонаған және тек көп мөлшерде жібек алынғаннан кейін тоқтаған. Оларға көмек ретінде Тан патшалығы 20000 орамал жібек жіберіп, оларға құрметті атақтар берді. Сонымен қатар, жылқы саудасы әр жылқыға 40 орама жібекпен бекітілді және ұйғырларға Тан Қытайда болған кезде "қоныс" мәртебесі берілді. Тан мен ұйғырлар алмасу арқылы некелескен. Баянчур хан ханшайым Ногоо ханшайымға тұрмысқа шыққан, ал уйғыр ханшайымы Тан ханзадасына тұрмысқа шыққан. Ұйғыр қағандығы 756 жылы Ан Лушанға қарсы одақты бекіту үшін Тан әулеті Қытаймен некеде ханшайымдарды алмасты. Уйғыр хаған Баянчур ханның қызы Уйғыр ханшайымы Пиджия (公主) Тан династиясының қытайлық ханзадасы Ли Ченчайға (李承采), Дунхуан ханзадасына (敦王李承采), Бин ханзадасы Ли Шоулидің ұлына үйленді. Қытай ханшайымы Нинггуо 寧國公主, император Сузунның қызы, уйғыр хаған Баянчұрға үйленді. 758 жылы ұйғырлар өздерінің назарын солтүстік Енисей қырғыздарына аударды. Баянчур хан қырғыз әскерін қырғынға ұшыратып, ханды өлтіргенге дейін олардың бірнеше сауда-саттық пункттерін қиратты. 759 жылы ұйғырлар Танға көтерілісшілерді жоюға көмектесуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Баянчур хан қайтыс болып, оның ұлы Тенгри Богу оның орнын басып, Қаған Кютлуг Тархан сенгун болды. 762 жылы Тенгри Богу 4000 сарбазбен Танға шабуыл жасамақшы болды, бірақ келіссөздер жүргізілгеннен кейін тарапты ауыстырды және оларға Луояндағы көтерілісшілерді жеңуге көмектесті. Ұрыс аяқталғаннан кейін ұйғырлар қаланы тонаған. Халық қорғаныш үшін буддалық ғибадатханаларға қашқанда, ұйғырлар оларды өртеп, 10 000-нан астам адамды өлтірді. Олардың көмегі үшін Тан оларды кетуге мәжбүрлеу үшін 100 000 дана жібек төледі. Бұл жорық кезінде хаган манихейлік діни қызметкерлерге кездеседі, олар оны манихейлікке айналдырады. Осыдан бастап ұйғыр қағандығының ресми діні манихейлік болды.
Құлдырау
779 жылы Тенгри Богу согдийлік сарай қызметкерлерінің кеңесіне сүйене отырып, Тан әулетіне шабуыл жасауды жоспарлады. Алайда Тенгри Богудың ағасы Тун Бага Тархан бұл жоспарға қарсы шығып, оны және "каганның отбасы, оның тобы мен согдийлер арасынан екі мыңға жуық адамды" өлтірді. Тун Баға Тархан "Жеңімпаз, даңқты, дана" деген атақпен таққа отырды және қағандықтың бірлігін қамтамасыз ету үшін жасаған жаңа заңдарды жүзеге асырды. Оның тұсында манихейлік діндер тоқтатылды, бірақ оны оның мұрагерлері ресми дін ретінде қайта қалпына келтірді. 780 жылы Чанъаннан салық алып кетіп бара жатқанда ұйғырлар мен согдиандықтардың бір тобы қаза тапты. Тун өтемақы ретінде 1 800 000 жіп ақша талап етті, ал Тан осы соманы алтын мен жібекпен төлеуге келісті. 789 жылы Тун Баға Тархан қайтыс болды, оның ұлы оның орнын басып, Күлүг қаған болды. Карлуктар бұл мүмкіндікті пайдаланып, ұйғыр аумағына басып кірді және Футу алқабын басып алды. 790 жылы ұйғырлар мен Тан әскерлері Тибет империясымен Тінчжоу (Бешбалық) шайқасында жеңілді. Күлүг қаған қайтыс болды, ал оның ұлы А ч'о оның орнын басып, Құтлуқ Билге қаған болды. 791 жылы тибеттіктер Лингчжоуға шабуыл жасады, бірақ оларды ұйғырлар қуып жіберді, олар тұтқынға алынған тұтқындар мен ірі қараны Тан императоры Дзэзонгқа ұсынды. Тибет және Карлуктар Беитингте ұйғырларға қарсы тағы бір жеңіске ұшырады. Тұтқынға алынған тибет генералы Зан Рьяль-сум Дезонға жіберілді. 792 жылы Баойи Каган бастаған ұйғырлар тибеттіктер мен карлуктарды жеңіп, Гаочангты басып алды. Тибеттіктер Кучадан шығысқа қарай 560 ли қамалды қала Юшуға шабуыл жасағаннан кейін көп ұзамай. Баойилер оларды қоршап алып, жойып жіберді. 795 жылы Қутлук Билге Қаған қайтыс болып, Яғлакар әулеті жойылды. Бір генерал, Қутлуқ II, өзін Ай Тенгрида ульюг булмуш альп кутлуг улуг белгуг каган деген атақпен жаңа қаған деп жариялады. 808 жылы Қутлук II қайтыс болды, оның орнын ұлы Баои иеленді. Сол жылы ұйғырлар Лян провинциясын тибеттіктерден тартып алды. 816 жылы Тибет шабуылы ұйғыр астанасы Орду Баликке екі күндік жол қашықтығында жетті. 821 жылы Баойи Каган қайтыс болды, оның орнын ұлы Чонгде басады. Чонгде ұйғыр қағандығының соңғы ұлы хағаны болып саналды және ол "күн аспанда ұлы, жеңімпаз, күшті және дана" деген атақ алды. Оның жетістіктері Согдия аймағымен сауда-саттықты жақсартуды қамтиды, ал ұрыс алаңында ол 821 жылы тибеттіктерді басып алу күшін кері қайтарып жіберді. Тибет пен Карлук күштерін жеңгеннен кейін ұйғырлар Ушрусана княздігіне кірді және аймақты тонады. 822 жылы ұйғырлар Танға көтерілісшілерді басуға көмек көрсету үшін әскерлерін жіберді. Тан хандары бұл ұсыныстан бас тартты, бірақ үйлеріне қайту үшін оларға 70 000 жібек төледі. 823 жылы Тибет империясы ұйғырларға қарсы соғыс бастады. 824 жылы Чонгде қайтыс болып, оның орнын ағасы Касар иеленді. 832 жылы Қасар өлтірілді. Оның орнын Чонге ұлы Ху иеленді. Сол жылы Тибет империясы ұйғырларға қарсы соғыс жүргізе алмады.
In 803, the Uyghurs captured Qocho. In 808, Qutluq II died and his son, Baoyi, succeeded him. In the same year, the Uyghurs seized Liang Province from the Tibetans. In 816, a Tibetan raid reached within two days' journey of the Uyghur capital, Ordu Baliq. In 821, Baoyi Qaghan died, and his son, Chongde, succeeded him. Chongde was considered the last great khagan of the Uyghur Khaganate and bore the title Kün tengride ülüg bulmïsh alp küchlüg bilge "Greatly born in sun heaven, victorious, strong and wise". His achievements included improved trade up with the region of Sogdia, and on the battlefield he repulsed a force of invading Tibetans in 821. After defeating the Tibetan and Karluk force, the Uyghurs entered the Principality of Ushrusana and plundered the region. In 822, the Uyghurs sent troops to help the Tang in quelling rebels. The Tang refused the offer but had to pay them 70,000 pieces of silk to go home. In 823, the Tibetan Empire waged war on the Uyghurs. In 824, Chongde died and was succeeded by a brother, Qasar. In 832, Qasar was murdered. He was succeeded by the son of Chongde, Hu. In the same year, the Tibetan Empire failed to make war on the Uyghurs.
Күз
839 жылы Ху өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды, ал Кюребир есімді министр Ордостан келген 20 000 Шатуо аттыларының көмегімен тақты басып алды. Сол жылы аштық пен індет болды, қыстың қаттылығы ұйғыр экономикасының негізін құраған малдың көп бөлігін құртты. 840 жылы 9 уйғыр министрінің бірі, Куребирдің қарсыласы Кулуг Баға Енисей қырғыздарына қашып барып, оларды солтүстіктен басып кіруге шақырды. Олар 80 мың атлы әскерімен Орду Балик қаласын тонап, оны жермен-жексен етті. Қырғыздар ұйғыр хағаны Кюребирді (Хеса/Касар) тұтқындап, дереу оның басын шауып өлтірді. Олар ұйғыр империясының басқа қалаларын да қиратып, өртеп жіберді. Ұйғырлар екі топқа бөлініп қашып кетті. Аристократ Ормизттің басшылығымен 30 000 адамнан тұратын топ Тан территориясына бас сауғалау үшін барды, бірақ Тан императоры Вузонг шекараны жабуды бұйырды. Баойидің ұлы Оге басқарған 100 мың адамнан тұратын екінші топ та Тан аймағына қашып кетті. Алайда Оге маньяктардың қорғанысы мен азық-түлікпен қатар, Танг қаласының тұрғылықты жерін талап етті. Удзонг талаптарды қабылдауға болмайтынын айтып, бас тартты. Ол өз әскерін Огеге қарсы қолдану үшін Ормизтке баспана берді. Екі жылдан кейін Вузонг бұл бұйрықты христиан дініне, зороастризмге, әсіресе буддизмге енгізді. Енисей қырғыздары мен Тан әулеті 840 және 848 жылдар аралығында ұйғыр қағандығына қарсы соғысты бастады. 841 жылы Оге ұйғырларды бүгінгі Шансиге басып кіргізді. 843 жылы Ши Шиоң бастаған Тан әскері Оге бастаған ұйғырларға шабуыл жасап, 843 жылы 13 ақпанда "Барбарийлерді өлтіру" тауында (Шаху) 10 000 ұйғырды өлтірді. Оге жараланды. Өге жеңілгеннен кейін Вузонг Ормизттің әскерлерін әр түрлі бөлімшелерге бөлініп, таратуға бұйрық берді. Ормист бұған бағынбады. Оның әскерін генерал Лю Миан қырғынға ұшыратты. Екі ірі ұйғыр тобының жеңілісімен Узун манихейлерден құтылу мүмкіндігін көрді. Ол бірнеше қаладағы манихейлердің ғибадатханаларын қиратып, олардың жерлерін тартып алып, діни қызметкерлерін өлтіруге бұйрық берді. 846 жылы соңғыдан кейінгі ұйғыр хағаны Өге 6 жылдық билік еткен кезінде қырғыздар, оның қарсыласы, Кюребирдің інісі Ормизттің жақтастары және Ордостағы Тан әскерімен соғысып, қаза тапты. Оның ағасы Эньян Каган 847 жылы Тан әскерімен жеңілді.
Орынбасарлар
Ұйғыр қағандығын алмастырған Енисей қырғыздары қарапайым болғандықтан, олар өздері жойған империяны басқаруға қызығушылық танытпаған. Олар шығыстағы Байкал көлінен батыстағы Ертіс өзеніне дейінгі аумақты иеленді және Орғақ өзенінің басқаруын өздеріне кеткен ұйғыр Кулуг Бағаға қалдырды. Тан императоры Ицзун (860-873) тұсында Тан мен қырғыздар арасында үш рет байланыс болған, бірақ олардың қарым-қатынасының сипаты әлі күнге дейін белгісіз. Тан саясаткерлері ұйғырлар енді оларға қауіп төндірмегендіктен, қырғыздармен қарым-қатынас орнатудың ешқандай мәні жоқ деп дәлелдеді. Хиттар 890 жылы Орхон алқабын қырғыздардан басып алды және қырғыздардан одан әрі қарсылық жоқ. Хитан билеушісі Абаоджи 924 жылы Моңғол таулы алқаптарында өз ықпалын кеңейтті, бірақ қырғыздармен қандай да бір қақтығыстың белгісі жоқ. Қырғызстанға қатысты хит (Ляо) дереккөздерінен біздегі жалғыз ақпарат екі державаның дипломатиялық қарым-қатынасты сақтағанын көрсетеді. 840-924 жылдары болған қырғыз "империясы" туралы жазған ғалымдар бұл - қиял ғана. Барлығы қол жетімді дәлелдер көрсеткендей, кейбір қысқа мерзімге өздерінің билігін Моңғол жазық алаңында кеңейткеніне қарамастан, қырғыздар 840 жылдары жеңістерінен кейін онда маңызды саяси немесе әскери қатысуын сақтаған жоқ. Қочодағы ұйғырлар буддизмге көшті және Махмуд әл-Кашгаридің айтуынша, "мәсіхші еместердің ең күштісі" болды, ал Ганчжоу ұйғырларын 1030 жылдары тангут халқы жаулап алды. Дегенмен, Қашғари қазіргі ұйғырларды екі тілді түркі тілінде сөйлейтіндер ретінде мақтады, олардың түркі диалектісі "таза" және "ең дұрыс" болып қалды (бір тілді Ягма және Тухси тілдерінде сөйлейтін диалектілер сияқты); бұл арада Қашғари басқа да екі тілді түркі тілдерін (Қай, татарлар, Басмыл, Чомюль, Ябакус және т.б.) мазақ етті. ), шетелдік сөздерді енгізу және сөйлеуде "ағылшыл" сөздерді қолдану. 1134 жылы Кочо Елю Дашидің жаңадан пайда болған Кара Хитай империясының вассалы болды. 1209 жылы Qocho билеушісі Идикут ("Бақыт Иесі") Барчук Арт Тегин Шыңғыс ханға адалдықтарын жариялады, ал ұйғырлар кейіннен Моғол империясында маңызды мемлекеттік қызметшілерге айналды, ол Ежелгі ұйғыр әліпбиін өзінің ресми жазуы ретінде қабылдады. Танның жаңа кітабында үшінші топтың карлуктардың арасына бас сауғалауға кеткені жазылған. Карлуктар басқа тайпалармен, мысалы, чигильдер мен ягмалармен бірге кейінірек Кара хандығының хандығын құрды (940-1212). Кейбір тарихшылар Қарахандықтарды ұйғырлармен байланыстырады, өйткені Ягмалар Токуз Огузмен байланысты. Артукстан келген Ягма деп саналатын Сұлтан Сатук Бугра хан 932 жылы ислам дінін қабылдап, 940 жылы Кашгарды басып алды, бұл жаңа династияның басталуына себеп болды.
After the fall of the Uyghur Khaganate, the Uyghurs migrated south and established the Ganzhou Uyghur Kingdom in modern Gansu and the Kingdom of Qocho near modern Turpan. The Uyghurs in Qocho converted to Buddhism, and, according to Mahmud al Kashgari, were "the strongest of the infidels", while the Ganzhou Uyghurs were conquered by the Tangut people in the 1030s. Even so, Kashgari praised contemporary Uyghurs as bilingual Turkophones whose Turkic dialect remained "pure" and "most correct" (just like dialects spoken by monolingual Yagmas, and Tuhsis); meanwhile, Kashgari derided other bilingual Turkophones (Qay, Tatars, Basmyls, Chömüls, Yabakus, etc. ), for incorporating foreign loanwords and "slurring" in their speech. In 1134, Qocho became a vassal of Yelü Dashi's nascent Qara Khitai empire. In 1209, the Qocho ruler Idiqut (" Lord of happiness") Barchuk Art Tegin declared his allegiance to Genghis Khan, and the Uyghurs became important civil servants in the later Mongol Empire, which adapted the Old Uyghur alphabet as its official script. According to the New Book of Tang, a third group went to seek refuge among the Karluks. The Karluks, together with other tribes such as the Chigils and Yagmas, later founded the Kara Khanid Khanate (940–1212). Some historians associate the Karakhanids with the Uyghurs as the Yaghmas were linked to the Toquz Oghuz. Sultan Satuq Bughra Khan, believed to be a Yagma from Artux, converted to Islam in 932 and seized control of Kashgar in 940, giving rise to the new dynasty, known as Karakhanids.
Согдийлермен қарым-қатынасы
Жібек жолы бойындағы сауданы бақылау үшін ұйғырлар Орталық Азияның кейбір оазистерін басқаратын согдийлік саудагерлермен сауда қатынастарын орнатты. Жоғарыда айтылғандай, уйғырлардың манихейшілікті қабылдауы осы қарым-қатынастың бір аспектісі болды. Манихейшілікті буддизмге қарағанда таңдауы Тан ықпалынан тәуелсіздік көрсету қалауымен қозғалған болуы мүмкін. Ұйғырлардың барлығы да дінге айналуды қолдамады. Орда Баликтегі жазуда манихейлер адамдарды ежелгі шамандық сенімдерінен айыруға тырысқаны айтылған. Бұл қуанышымызды сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Олар бұл туралы бір-біріне айтып, қуанып қалды. Сол кезде мыңдаған адамдар жиналып, таң атқанша түрлі ойын-сауық түрлерін ойнап, көңіл көтерді. Таң атқанда олар ораза ұстады. Құдай Тағаланың әміршісі Богу Хан мен оның барлық таңдаулы әскері аттарға мініп, үлкенді-кішілі, барлық әміршілер мен әмірші әйелдер, бүкіл халық зор қуанышпен қаланың қақпасына қарай аттанды. Құдай Тағала қалаға кірген соң, патшаның басына тәж кигізіп, алтын таққа отырғызды. "Уйғыр манихейлік мәтін. Ақырында көшпелі және тұрақтанған мемлекеттердің билеушілері согдийлер сияқты саудагерлердің маңыздылығын мойындады және Жібек жолдарын бақылаудағы өздерінің күн тәртібіне қол жеткізу үшін одақтар жасады.
blockquote|"At that time when the divine Bogu Khan had thus spoken, we the Elects of all the people living within the land rejoiced. It is impossible to describe this ourjoy. The people told the story to one another and rejoiced. At that time, groups of thousands and tens of thousands assembled and with pastimes of all sorts they entertained themselves even unto dawn. And at the break of the day they made a short fast. The divine ruler Bogu Khan and all the elects of his retinue mounted on horses, and all the princes and the princesses led by those of high repute, the big and the small, the whole people, amidst great rejoicing proceeded to the gate of the city. And when the divine ruler had entered the city, he put the crown on his head and sat upon the golden throne. "|Uyghur Manichean text. Ultimately both rulers of nomadic origin and sedentary states recognized the importance of merchants like the Sogdians and made alliances to further their own agendas in controlling the Silk Roads.
Қарабалғасын
Ұйғырлар, әсіресе, үкімет салаларында, парсы ықпалы бар империя құрды. Империя құрылғаннан кейін көп ұзамай олар монғолдық астананың солтүстік-шығысында орналасқан бұрынғы Гөктүрік империясының астанасы болған жерде тұрақты, тұрақты астана - Карабалгасунды (Орду Балик) құрып, оралма мемлекеттерді еліктеді. Қала жібек жолының бойымен орналасқан, концентрикалық қабырғалары мен қарауыл мұнаралары, қоралары, әскери және сауда дүкендері мен әкімшілік ғимараттары бар, толық қорғалған сауда орталығы болды. Қаланың кейбір аймақтары сауда мен қолөнерге бөлінген, ал қаланың орталығында сарайлар мен ғибадатханалар, соның ішінде монастырь болды. Сапарға арналған сарайдың қамал қабырғалары мен екі басты қақпасы, сондай-ақ сумен толтырылған қазбалар мен күзет мұнаралары болды. Қаған сонда өз сарайын ұстап, империяның саясатын шешті. Белгілі бір қоныстың болмауынан шионнулар қытайлық тауарларды өздері алып жүретін мөлшермен шектеліп қалды. Томас Барфилд айтқандай, "көші-қоншы қоғам неғұрлым көп тауар жинаса, соғұрлым оның қозғалыс мүмкіндігі азаяды, сондықтан белгілі бір сәтте бай қазына үйін қорғауға тырысқан адам оны күшейту арқылы емес, оны күшейту арқылы осал болды". Ұйғырлар тұрақты қала салып, Қытайдан келетін тауарлар үшін қорғалған қойма орнын құрды. Олар тұрақты, тұрақты сотқа ие бола алады, саудагерлерді қабылдайды және Жібек жолындағы алмасудағы өздерінің орталық рөлін тиімді түрде нығайта алады. Алайда, тұрақты қалаға ие болудың осалдықтары ұйғырлардың құлдырауы болды.
Генетика
2020 жылы жүргізілген зерттеуде Моңғолиядан 12 ұйғыр қағандықтарының генетикалық ата-бабалары талдалды. Үлгіде жоғары (~ 60%) бірақ өзгермелі Батыс Еуразия ата-бабалары бар, олар Индо-Иран Алан және Бактрия Маргиана археологиялық кешенінің ата-бабаларының қоспасы ретінде үлгіленді. Сонымен қатар, үлгіде Шығыс Азияның бір көзіне жататын, Slab Grave мәдениетінің туысы болған ата-бабалар бар. Батыс және Шығыс Еуразия көздерінің араласқандығы біздің заманымыздың 500 жылы шамасында болған деп есептелді. Талдалған 5 ұйғыр еркегінің 4-і (немесе 80%) батыс еуразиялық аталық гаплогруппаны (R1b) алып жүрді, ал 1 (немесе 20%) шығыс еуразиялық гаплогруппаны (Q1a) алып жүрді. 12 аналық гаплогруппаның 58% шығыс еуразиялық (А, В, D, G) ал 41% батыс еуразиялық (J T, H) болып табылды.
Буддистік және манихейлік ұйғырлық жәдігерлер
Төменде Безеклик үңгірлерінен және Могао үңгірлерінен табылған буддалық және манихейлік ұйғырлардың суреттері берілген.