Кіріспе
Құдай туралы қалай сөйлеудің философиялық проблемасы Діни тіл проблемасы Құдай туралы мағыналы сөйлеу мүмкін бе, егер Құдай туралы тәнсіз, шексіз және уақытсыз деген дәстүрлі түсініктер қабылданса. Құдай туралы мұндай дәстүрлі түсініктер Құдайды сипаттауды қиындатады, сондықтан діни тілдің мағынасыз болуы мүмкін. Діни тіл теориясы мұндай тілдің мағынасыз екенін көрсетуге тырысады немесе діни тілдің қалай әлі де мағыналы бола алатынын көрсетуге тырысады. Дәстүрлі түрде діни тіл негатив, аналогия, символизм немесе миф ретінде түсіндірілді, олардың әрқайсысы Құдай туралы адамдық тұрғыда сөйлеудің бір тәсілін сипаттайды. Негативті жол - Құдайға қатысты Құдай емес нәрсеге қатысты жол; аналогия адам қасиеттерін құдайлық қасиеттерді салыстыруға арналған стандарт ретінде қолданады; символизм сөзбе-сөз емес, басқаша айтқанда сөзбен айтып жеткізбейтін тәжірибелерді сипаттау үшін қолданылады; және діннің мифологиялық түсіндірмесі діни оқиғалардың артындағы негізгі ақиқаттарды ашуға тырысады. Діни тілдің басқа түсіндірмелері оны саяси, орындаушылық немесе императивтік функциялар ретінде көрсетеді. Эмпирицист Дэвид Юмның шындық туралы мәлімдемелер дәлел арқылы расталуы керек деген талабы логикалық позитивистік қозғалысқа, әсіресе философ А. Дж. Айерге әсер етті. Бұл қозғалыста айтылған пікірдің мәні болу үшін оның шынайылығын эмпирикалық түрде сезімдер арқылы тексеруге болады деп айтылған. Нәтижесінде логикалық позитивистер діни тілдің мағынасыз болуы керек деп дәлелдеді, өйткені оның тұжырымдарын тексеру мүмкін емес. Австриялық философ Людвиг Витгенштейнді кейбір академиктер логикалық позитивист деп санайды, өйткені ол туралы сөйлеуге болатын және болмайтын нәрселерді ажыратады; басқалары мистиканың маңыздылығын атап өткендіктен, ол логикалық позитивист бола алмады деп дәлелдеді. Британдық философ Антони Флю діни сенімдер туралы пікірлерді эмпирикалық тұрғыдан жалған деп дәлелдеуге болмайтынын, сондықтан діни пікірлердің мәнсіз екенін айтқан. Ойынның аналогиясы көбінесе Людвиг Витгенштейнмен байланысты діни тілдің мағынасын белгілеудің жолы ретінде ұсынылды. Теория тіл ойын ретінде түсіну керек деп айтады: әр ойынның не істеуге болатынын және не істеуге болмайтынын анықтайтын өз ережесі бар, сондықтан тілдің әр контексі ненің мәнді екенін және ненің мәнсіз екенін анықтайтын өз ережесі бар. Дін өзіндік мән-жайда мағыналы болатын мүмкін және заңды тілдік ойын ретінде жіктеледі. Сондай-ақ, түрлі астарлы әңгімелер діни тілдегі мағына мәселесін шешу үшін ұсынылды. Р. М. Харе өзінің ақымақ туралы астарлы әңгімесін "bliks" ұғымын енгізу үшін қолданды. Бұл - әлемге көзқарас қалыптасқан, бірақ міндетті түрде мағынасыз емес жалған емес сенімдер. Базиль Митчелл сенімнің логикалық болуы мүмкін екенін көрсету үшін астарлы әңгіме айтты, тіпті ол дәлелденбейтін болып көрінсе де. Джон Хик өзінің аспандық қала туралы астарлы әңгімесін эскатологиялық тексеру теориясын ұсыну үшін қолданды, егер өмірден кейінгі өмір болса, онда діни мәлімдемелер өлімнен кейін тексерілетін болады деген пікір.
The problem of religious language considers whether it is possible to talk about God meaningfully if the traditional conceptions of God as being incorporeal, infinite, and timeless, are accepted. Because these traditional conceptions of God make it difficult to describe God, religious language has the potential to be meaningless. Theories of religious language either attempt to demonstrate that such language is meaningless, or attempt to show how religious language can still be meaningful. Traditionally, religious language has been explained as via negativa, analogy, symbolism, or myth, each of which describes a way of talking about God in human terms. The via negativa is a way of referring to God according to what God is not; analogy uses human qualities as standards against which to compare divine qualities; symbolism is used non literally to describe otherwise ineffable experiences; and a mythological interpretation of religion attempts to reveal fundamental truths behind religious stories. Alternative explanations of religious language cast it as having political, performative, or imperative functions. Empiricist David Hume's requirement that claims about reality must be verified by evidence influenced the logical positivist movement, particularly the philosopher A. J. Ayer. The movement proposed that, for a statement to hold meaning, it must be possible to verify its truthfulness empirically – with evidence from the senses. Consequently, the logical positivists argued that religious language must be meaningless because the propositions it makes are impossible to verify. Austrian philosopher Ludwig Wittgenstein has been regarded as a logical positivist by some academics because he distinguished between things that can and cannot be spoken about; others have argued that he could not have been a logical positivist because he emphasised the importance of mysticism. British philosopher Antony Flew proposed a similar challenge based on the principle that, in so far as assertions of religious belief cannot be empirically falsified, religious statements are rendered meaningless. The analogy of games – most commonly associated with Ludwig Wittgenstein – has been proposed as a way of establishing meaning in religious language. The theory asserts that language must be understood in terms of a game: just as each game has its own rules determining what can and cannot be done, so each context of language has its own rules determining what is and is not meaningful. Religion is classified as a possible and legitimate language game which is meaningful within its own context. Various parables have also been proposed to solve the problem of meaning in religious language. R. M. Hare used his parable of a lunatic to introduce the concept of "bliks" – unfalsifiable beliefs according to which a worldview is established – which are not necessarily meaningless. Basil Mitchell used a parable to show that faith can be logical, even if it seems unverifiable. John Hick used his parable of the Celestial City to propose his theory of eschatological verification, the view that if there is an afterlife, then religious statements will be verifiable after death.
Діндік тілдің классикалық түсінігі
Діни тіл - бұл Құдайды дәл сипаттаудың қиындықтарынан туындайтын философиялық мәселе. Құдайды тәнсіз, шексіз, уақытсыз деп есептегендіктен, әдеттегі тіл бұл тұлғаға қатысты бола алмайды. Бұл Құдай туралы айтуды немесе оған қасиеттер беруді қиындатады: діни сенуші бір мезгілде Құдайды жақсы деп сипаттағысы келеді, бірақ сонымен бірге Құдайдың жақсылығы бірегей және жақсылықтың адам тілімен айтуға болмайды деп санайды. Бұл Құдай туралы қалай (немесе) мағыналы түрде сөйлеуге болады деген мәселені көтереді, бұл діни сенімге қиындық тудырады, өйткені Құдай туралы сипаттау және сөйлеу қабілеті діни өмірде маңызды. Француз философы Симон Вейль өзінің "Құдайды күту" атты еңбегінде осы мәселені білдірді, онда ол өзінің дилеммасын атап өтті: ол бір мезгілде Құдайдың сүйіспеншілігіне сенімді болды және оны жеткілікті түрде сипаттай алмайтынын білді. Ортағасырлық тәлімнің тәңірлік қарапайымдылығы діни тіл үшін де қиындықтар туғызады. Бұл Алланың кездейсоқ қасиеттері жоқ екенін көрсетеді. Бұл - жаратылыстың болуы мүмкін қасиеттері, олар оның мәніне ықпал етпейді. Егер Алланың кездейсоқ қасиеттері болмаса, онда ол дәстүрлі түрде ойластырылғандай бола алмайды, өйткені жақсылық сияқты қасиеттер кездейсоқ. Егер Құдайдың қарапайымдылығы қабыл алынса, онда Құдайды жақсы деп сипаттау жақсылық пен Құдайдың бірдей анықтамасы бар дегенді білдіреді. Мұндай шектеулер діни сенушілерге де қиындық тудыруы мүмкін; мысалы, Киелі кітап Құдайға әр түрлі эмоцияларды үнемі жүктейді, бұл Құдайдың қарапайымдылығы туралы ілімге сәйкес сенбейтін.
Теріс жолмен
Афофатикалық теология - Құдайды сипаттаудан бас тартуға немесе Құдайды ол емес нәрселер арқылы сипаттауға негізделген діни тілге деген көзқарас. Мысалы, яһуди философы Маймонид Құдайға тек қана теріс қасиеттер ғана жатқызылуы мүмкін деп сенді, бұл пікір яһудилердің екі негізгі нанымына негізделген: Құдайдың бар екендігіне сену керек және Құдайды сипаттауға тыйым салынған. Маймонид Құдай қарапайым, сондықтан оған ешқандай маңызды атрибуттар жатқызуға болмайды деп сенді. Сондықтан ол Құдай туралы айтылған сөздерді теріс тұрғыда қабылдауға тиіс деп түсіндірді. Мысалы, "Құдай тірі" деген сөзді "Құдай өмір сүру қабілетімен шектелмейді" деп түсіну керек. Маймонид Құдай өзінің барлық қасиеттерін кемелді және еш кемшіліксіз ұстайтынына сенбеді; керісінше, ол Құдай кез келген адам өлшеміне жат екенін ұсынды. Мысалы, Құдай құдіретті деу - Құдайдың құдіреті осы дүниелік күштен әлдеқайда жоғары және басқа кез келген күшпен салыстыруға келмейтінін білдіреді. Осылайша Маймонид Құдайдың сипаттауға келмейтін табиғатын суреттеуге және Құдайды сипаттаудың тілдік шектеріне назар аударуға тырысты. Сыншылар мұндай шешім Құдай туралы айтуға болатын нәрселерді қатты шектейді деп санайды.
Аналогия және метафора
Томас Аквинский Құдай мен жаратылыстар арасындағы себеп-салдарлық қатынас болғандықтан, Құдай туралы мәлімдемелер адам тәжірибесінің аналогтары деп дәлелдеді. Аналогикалық термин ішінара біркелкі (тек бір мағынасы бар) және ішінара екіжақты (бірден көп мүмкін мағынасы бар), өйткені аналогия кейбір жағынан бірдей және кейбір жағынан тақырыптан ерекшеленеді. Ол адам қасиеттеріне ұқсайтын құдайлық қасиеттер адам терминдеріне сілтеме жасай отырып, ұқсас сипатталады деп ұсынды; мысалы, Құдай жақсы деп сипатталғанда, бұл Құдай адам терминдерінде жақсы дегенді білдірмейді, бірақ адамның жақсылығы Құдайдың жақсылығын сипаттау үшін сілтеме ретінде қолданылады. Философ Таде Смедс діни тілдің символикалық екенін айтты. Ғылым мен дін арасындағы кез келген қайшылықты жоққа шығара отырып, ол "сену" дегеніміз - бір нәрсені дәлелдегеннен кейін ғана болатын "білуден" ерекшеленетін (христиандық контексте Құдай бар) сенімді қабылдау дегенді білдіреді. Смедес айтқандай, біз өзіміз нақты білмейтін нәрселерге сенеміз. Смидс әлемнің бір бөлігі болудың орнына, Құдай әлемнен тым алыс екенін, сондықтан Құдай мен әлемді салыстыратын ортақ стандарт бола алмайды деп айтады. Ол адамдардың Құдайға әлі де сенуі мүмкін деп айтады, тіпті оны әлемдегі ештеңемен салыстыруға болмайды, өйткені Құдайға сену - бұл әлемді қараудың баламалы тәсілі (оны екі адам суретті әртүрлі түрде қарағанмен салыстырады). Смидс біздің метафоралар мен Құдайдың символдары артында мағына іздеуге ешқандай себеп жоқ деп мәлімдейді, өйткені метафоралар - бұл біздің Құдай туралы бізде бар нәрсе. Ол біз тек Құдай туралы pro nobis (біз үшін) және in se (осындай) немесе sine nobis (бізсіз) емес деп айта аламыз деп болжайды. Оның пікірінше, біздің Құдай туралы түсінігіміз шындыққа сәйкес болуы керек емес, біз Құдайды метафоралар арқылы ғана түсіне аламыз. ХХ ғасырда Иан Рамзи аналогия теориясын жасады, бұл даму кейіннен Алистер Макграттың көптеген еңбектерінде келтірілген. Ол әртүрлі Құдайдың үлгілері бір-бірімен өзара әрекеттесетін діни жазбаларда берілгенін: құтқарылу мен Құдайдың табиғаты туралы көптеген ұқсастықтар. Рамси басқа ұқсастықтардың шектерін айқындай отырып, қолданылған модельдер бірін-бірі өзгертеді және біліктілігін арттырады деп ұсынды. Сондықтан Киелі жазбаларда айтылған әрбір теңеудің бірігіп қолданылуы Құдайды толық әрі біркелкі бейнелейді. Кейін басқа ұқсастықты қолдану арқылы Құдайдың қандай да бір үлгісі бұрыс немесе дұрыс қолданылмағандығын анықтауға болады. Аналогия күнделікті сөйлеуде де кездеседі. Мысалы, сөйлеуші шаршы сөзін қолданғанда, сөйлеушілер оны шынайы шаршы емес, шамамен шаршы нысанға қатысты қолдана алады. Сыншылар метафоралық теориялар қанағаттанғысыз деп санайды, өйткені метафоралар әрқашан сөзбе-сөз парафразалауға бейім.
Символизм
Философ Пол Тиллих діни сенімді символизм арқылы білдірудің ең жақсы екенін дәлелдеді, өйткені символ өзінен тыс мағынаға нұсқайды және трансценденттік діни нанымдарды ең жақсы білдіреді. Ол Құдай туралы кез келген сөзді бейнелі мағынада айтады деп сенді. Тиллих өзінің пікірін түсіндіру үшін ұлттық тудың мысалын қолданды: ту өзінен тыс бір нәрсеге, ол білдіретін елге, сонымен қатар елдің мағынасына қатысады. Ол символдар дінге сенуші адамды өзінің терең өлшемдерімен, сондай-ақ үлкен шындықпен біріктіре алады деп сенді. Тиллих символдар жеке ұжымдық санасыздықтан пайда болуы керек деп сенді және олар санасызда қабылданған кезде ғана жұмыс істей алады. Ол символдарды ойлап табуға болмайды, олар белгілі бір уақытта өмір сүреді және өледі деп сенді. Луи Дюпре белгілер мен символдарды ажырата отырып, белгі бір нәрсені білдіреді, ал символ оны білдіреді деп ұсынды. Символдың өзіндік мәні бар: ол жай ғана біреуді басқа объектіге бағыттаудың орнына сол объектіге орын алады және оны білдіреді. Оның ойынша, символдың белгіде жоқ түсініксіздігі бар. Дюпре символ құрметке лайық деп санайды, өйткені ол өзінде білдірілген нәрсені қамтиды. Символ бұрыннан бар болғанынан тыс шындықты ашады және қазіргі шындықты қабылдау жолдарын өзгертеді. Дупре діни және эстетикалық символдарды ажыратады, бұл діни символ "біздің қолымыздан тыс мәңгілік болып қалатын" бір нәрсеге бағыттайтынын білдіреді. Ол діни символ өзінің мәнін білдірмейді, оны жасырады деп ұсынды. Лэнгдон Браун Гилки діни тіл мен тәжірибені символика тұрғысынан түсіндіріп, оны басқа тілдің қолданылуынан ерекшелейтін діни символиканың үш ерекшелігін анықтады. Біріншіден, діни символизм екіжақты бағытта, эмпирикалық нәрсеге де, трансценденттік нәрсеге де қатысты; Гилки эмпирикалық көрініс трансценденттік болмысқа бағытталады деп дәлелдеді. Екінші жағынан, ол діни символизмнің жеке адам немесе қоғам үшін маңызды мәселелерді қамтитын өмірдің негізгі мәселелеріне қатысты екеніне сенді. Соңында ол діни рәміздер өмір сүру үшін нормалар береді деп айтты. Сикхтардың діни мәтіні "Гуру Грант Сахиб" діни тілдің символикалық және метафоралық қолданылуы. Мәтінде сикх гурулары медитация кезінде өздерінің тәжірибелері сөзбен айтып жеткізе алмайтын, танылмайтын, түсініксіз және сезімнен тыс екенін қайталайды. Бұл олардың тәжірибелерінің ешбір объектісі жоқ екенін білдіреді. Бұл мәселені шешу үшін сикх гурулары бейнелі және метафоралық тіл қолданды, бұл тәңірлік (сабад) мистикалық тәжірибесі мен оны бастан кешіргендер арасында ұқсастық бар деп болжайды. Мысалы, жарық рухани шындыққа қатысты қолданылады.
Аңыз
Уильям Паден дін тілінің аңыздарды аңыздар арқылы ақиқатты ұсынуға пайдаланатынын айтты. Ол аңыздар дінге сенушілерге тек ойдан шығарылған емес, діндік шындықты жеткізеді деп дәлелдеді. Паден миф әлемдегі бір нәрсені қасиетті затқа немесе күшке сілтеме жасай отырып түсіндіруі керек деп сенді және "халық аңыздары" деп аталмаған кез-келген мифтерді жоққа шығарды. Шығарма мифтерінің мысалын қолданып, ол мифтерді ғылыми гипотезалардан ажыратты, соңғылары ғылыми тұрғыдан тексерілуі мүмкін және үлкен шындықты аша алмайды; мифті ғылыми теория сияқты талдау мүмкін емес. Лютерандық теолог Рудольф Бултманн Киелі кітапта мифология арқылы айтылатын экзистенциалдық мазмұн бар деп ұсынды; Бултманн мифологияның сақинасы артында экзистенциалдық ақиқаттарды табуға тырысты, бұл "мифологиядан арылу" деп аталады. Бұл терминнің мағынасы "білім беру" және "жеке мәнді" тілдер арасында айырмашылық бар екенін түсіндіреді. Ол Құдай адамдарға өз-өзіне түсінік беруді көздейтін, Құдайға тән тілдік сипатты ұғынып, Құдай адамдармен құдайлық Сөз ретінде қарым-қатынас жасайды деп сенді. Ол Киелі кітапты мифологиядан арылту арқылы Киелі кітаптың мәдени қалыптасуын жеңуге болады деп сенді. Бұл процесс оқырмандарға Құдайдың сөзімен жақсырақ танысуға мүмкіндік береді деп сенді. Христиан философы Джон Хик, табиғаттанушылыққа сай болу үшін, Киелі кітаптың тілі мифологиядан арылуы керек деп сенді. Ол Исаны адам кейпіне енген Құдай емес, ол - Құдайдың шынайы болмысын керемет түрде көрген адам деп түсіндірді. Хик Исаны Құдайдың Ұлы деп атау оның ізбасарларының Исаның үлгісіне деген берік сенімін бейнелеу үшін қолданған метафора деп есептеді. Хик инкарнацияны мифологиядан арылту әлемнің әртүрлі діндеріне түсінік береді және оларға Құдаймен кездесудің жолдары ретінде бірдей жарамдылық береді деп сенді.
Логикалық позитивизм
Шотланд философы Дэвид Юм өзінің "Адамның түсінігі туралы зерттеу" еңбегінің соңында шындық туралы мәлімдемелерді тәжірибе арқылы тексеру керектігін және дәлелденбейтіндерді мағынасыз деп қабылдамағанын айтқан. Юм көптеген діни тілдерді тәжірибе арқылы тексеруге болмайтын тіл деп санады және оны жоққа шығарды. Юм Құдай туралы сөйлей алмаймыз деген көзқарасты сынға алды және бұл көзқарас Құдай туралы мағыналы ештеңе айта алмаймыз деген күмәнді көзқарастан ерекшеленбейді деп ұсынды. Ол Аквиннің аналогия теориясына сенбей, Құдайдың қасиеттері адам қасиеттерінен мүлдем өзгеше болуы керек деп, екеуін салыстыру мүмкін емес деп дәлелдеді. Юмның күмәнділігі жиырмасыншы ғасырдың логикалық позитивистік қозғалысына әсер етті. Логикалық позитивизм қозғалысы Вена шеңберінен бастау алып, оны британдық философ А. Дж. Айер жалғастырды. Вена шеңберінде аналитикалық және синтетикалық мәлімдемелер арасындағы айырмашылық қабылданды: аналитикалық мәлімдемелер - бұл сөздердің өзінде, мысалы анықтамалар, таутлогиялар немесе математикалық мәлімдемелерде, ал синтетикалық мәлімдемелер шындық туралы мәлімдемелер жасайды. Синтетикалық мәлімдеменің мәнді екенін анықтау үшін Вена шеңбері мәннің тексерілу теориясын жасады, ол синтетикалық мәлімдеменің танымдық мәні болу үшін оның шынайылығы эмпирикалық түрде тексерілуі керек деп ұсынды. Құдай туралы пікірлер эмпирикалық тұрғыдан тексерілмейтіндіктен, логикалық позитивистер діни ұғымдар мағынасыз деп дәлелдеді. 1936 жылы Айер "Тіл, ақиқат және логика" атты еңбегінде діни тілдің мағынасыз екенін айтады. Ол барлық білім әлемді бақылаудан немесе математикалық мәлімдемелер сияқты міндетті түрде дұрыс болуы керек деп дәлелдеп, мықты эмпирикалық ұстанымды алға тартты. Осылайша ол метафизиканы қабылдамады, ол табиғи әлем мен ғылымнан тыс әлемнің шынайылығын қарастырады. Метафизикаға негізделгендіктен және оны тексеруге болмайтындығынан, Айер діни тілді, сондай-ақ этика немесе эстетика туралы мәлімдемелерді мағынасыз деп айыптады. Айер Құдай туралы барлық мәлімдемелер мағыналылығына қарсылық білдірді - теистік, атеистік және агностикалық - олардың барлығы бірдей мағынасыз деп, өйткені олардың барлығы метафизикалық, тексерілмейтін болмыстың бар екендігін талқылайды. Австриялық философ Людвиг Витгенштейн өзінің Tractatus Logico Philosophicus атты еңбегін "Бір адам сөйлей алмайтын нәрсе туралы үндемеуі керек" деген тұжырыммен аяқтады. Беверли мен Брайан Клэк бұл мәлімдемеге байланысты Витгенштейнді көптеген шәкірттері позитивист деп қабылдады, өйткені ол не туралы сөйлесуге болатынын және сөйлеспейтінін ажыратты. Олардың пікірінше, бұл түсінік дұрыс емес, өйткені Витгенштейн сипаттауға болмайтын мистикалықты маңызды деп санайды. Витгенштейн логикалық позитивистер сияқты мистикалықты мәнсіз деп танудың орнына, әлемдегі фактілер бірдей болса да, оларды көретін көзқарас өзгереді деп сенді.
Эскатологиялық тексеру
Тексеру принципіне жауап ретінде Джон Хик аспандық қала туралы астарлы әңгімесін эскатологиялық верификационизм теориясын сипаттау үшін қолданды. Оның мысалы екі жолаушы туралы, бір теист және атеист, бірге жолда. Теист жолдың соңында Аспан қаласы бар деп сенді, атеист жолдың соңы жоқ деп сенді. Хиктің астарлы әңгімесі - мәсіхшілердің өлімнен кейінгі өмірге деген сеніміне аллегория, ол өлімнен кейін расталуы мүмкін деп дәлелдеді. Хик эсхатологиялық тексеру "симметриялы емес" деп сенді, өйткені егер ол шын болса, оны тексеруге болады, егер ол болмаса, оны жалған деп айтуға болмайды. Бұл қарапайым "симметриялық" мәлімдемелерден айырмашылығы бар, олар тексерілуі немесе жалған болуы мүмкін. Хиктің өмірбаянында Дэвид Читам Хиктің теориясын сынға алады: эскатологиялық тексеруді күту діни сенімді уақытша етіп, сенімге толық берілуді болдырмауы мүмкін. Читам мұндай сын дұрыс қолданылмайтынын айтады, өйткені Хиктің теориясы дінге сенушілерге емес, философтарға бағытталған, олар діннің тексерілмейтінін және сондықтан мәнсіз екенін айтады. Джеймс Моррис Хиктің эсхатологиялық тексеру теориясы діни плюрализмге деген сеніміне сәйкес келмейтіні үшін сынға алынғанын атап өтті. Моррис мұндай сынға Хиктің астарлы әңгімесін өзгертіп, жолға әртүрлі сенімдермен бірнеше саяхатшыларды қосу арқылы жеңуге болатынын айтады. Ол тіпті өлімнен кейінгі өмір туралы кейбір нанымдарды тексеру мүмкін болмаса да, Хиктің дене қайта тірілуіне деген сенімі әлі де тексерілуі мүмкін деп айтады.
Жалғандық
Жалғандық принципі баламалы теория ретінде жасалды, ол арқылы мағынасы бар және мағынасы жоқ діни мәлімдемелерді ажырату мүмкін. Ол көпшілік діни тілдің жалған емес екенін ұсынады, өйткені оны эмпирикалық түрде жалған деп дәлелдеудің жолы жоқ. 1945 жылы жарияланған маңызды мақаласында аналитикалық философ Антони Флю мағыналы мәлімдеме бір уақытта істің жай-күйін растауы және жоққа шығаруы керек деп дәлелдеді; мысалы, "Құдай бізді сүйеді" деген мәлімдеме Құдай бізді сүйеді деп мәлімдейді және Құдай бізді сүймейді деп мойындамайды. Флю егер дінге сенуші Құдай туралы айтқандарының жалған болуы үшін қандай жағдайлардың болуы керектігін айта алмаса, онда олардың жалған емес екенін және мәнсіз екенін айтты. Джон Висдомның көрінбейтін бағбан туралы астарлы әңгімесін қолданып, Флю діннің жалған емес екенін дәлелдеуге тырысты. Бұл астарлы әңгімеде екі адам бір бос аралдағы бақты табады; біреуі бағбан күтіп ұстайды деп санайды, екіншісі бағбанның болмауымен табиғи түрде пайда болды деп санайды. Екеуі бағбанды іздеп жүр, бірақ оны ешқашан таба алмайды; сенбейтін адам, сондықтан бағбан жоқ деп айтады, ал сенуші бағбанның көрінбейтінін рационалдандырып, бағбанның көрінбейтінін көрсетеді және оны табу мүмкін емес. Флю егер сенушінің түсіндірмесін қабылдасақ, алғашқы бағбаннан ештеңе қалмайды деп мәлімдеді. Ол діни сенушілер эмпирикалық дәлелден өз сенімдеріне кез келген айқын сынға жауап ретінде қарсыласты рационализацияларды қабылдауға бейім екенін; және бұл сенімдер, нәтижесінде, "мың біліктілікпен өлімге ұшырайды", өйткені олар білікті және өзгертілген, сондықтан олар мәнді ештеңе жоқ деп санайды. Флю өзінің принциптерін Құдайдың адамзатты сүйетіндігі сияқты діни ақиқаттарға қатысты қолданған. Ол сүйіспеншілікке толы Құдайдың бар екеніне қарсы дәлелдерге тап болғанда, мысалы, баланың өлім аузындағы ауруына тап болғанда, теистер өздерінің мәлімдемелерін осындай дәлелдерге жол беру үшін жарамды етеді; мысалы, олар Құдайдың сүйіспеншілігі адам сүйіспеншілігінен ерекшеленеді деп болжауы мүмкін. Флю мұндай талаптардың бастапқы ұйғарымды мағынасыз етіп тастағанын айтады; ол Құдайдың сүйіспеншілігі шын мәнінде не уәде ететініне және ол неден кепілдік беретіндігіне күмән келтірді және Құдайдың білікті сүйіспеншілігі ештеңе уәде бермейді және құндылықсыз болады деп ұсынды. Флю көптеген кейінгі басылымдарда мағынаның жалғандалуы критерийін ұстануды жалғастырды; бірақ өмірінің соңғы кезеңдерінде өзінің 1945 жылғы қағазындағы барлық діни тіл жалғандалуы мүмкін емес және сондықтан мағынасыз деген нақты мәлімдемені кері қайтарып алды. Молекулалық генетиканың жаңа ғылымдарына сүйене отырып (оның бастапқы мақаласы кезінде ол болмаған), Флю ақыр соңында биологиялық көбею механизмдеріндегі күрделіліктің Жер бетіндегі эволюцияның пайда болуына арналған уақытпен сәйкес келмеуі мүмкін екендігіне сенімді болды; және бұл "жаратқыш Құдай жоқ" деген мәлімдеме жалған болуы мүмкін жарамды эмпирикалық сынақты ұсынды; "Мен көрген соңғы жұмыс қазіргі физикалық ғаламның бұл теорияларға жұмыс істеу үшін аз уақыт беретінін көрсетеді".
Р. М. Харе
Флюдің жалғандыққа қарсы тұруы үшін, британдық философ Р. М. Хэр діни тілдің мағыналы екенін дәлелдеу үшін астарлы әңгіме айтып берді. Харе барлық университет профессорлары оны өлтіргісі келеді деп сенетін есі дұрыс емес адамды сипаттады; мейірімді профессорлардың дәлелдерінің саны оны осы көзқарасынан тайдыруға мүмкіндік бермейді. Харе бұл жалған емес сенімді "блик" деп атады және ол жалған емес, бірақ әлі де мәнді дүниетанымын қалыптастырды деп дәлелдеді. Ол барлық адамдар діни және діни емес блик ұстайды және оларды эмпирикалық дәлелдермен жоққа шығаруға болмайды деп ұсынды. Дегенмен ол blik-тің мәні бар екенін, өйткені ол адамның әлемді түсінуінің негізін құрайды деп мәлімдеді. Харе кейбір блик дұрыс, ал басқалары дұрыс емес деп сенді, бірақ ол екеуін ажырату әдісін ұсынбады.
Базиль Митчелл
Базиль Митчелл Флюдің жалғандық принципіне өзінің астарлы әңгімесінде жауап берді. Ол жер асты қарсылық жасағының жауынгерін сипаттап, қарсылық қозғалысын басқарып отырмын деген бейтаныс адамды кездестірді. Бейтаныс жауынгерге өзіне деген сенімін сақтап қалуға, тіпті қарсы жақ үшін соғысып жатқан көрінсе де, айтады. Сол себепті ол екі жақта да соғысып жатқан бейтаныс адамды көріп, сенімі сыналады. Митчеллдің астарлы әңгімесі дәлелдер діни сенімге қарсы шықса да, дінге сенушінің өз көзқарасын ұстануға негіз бар екенін көрсетеді. Ол дінге сенуші өзінің сенімдеріне қарсы ештеңеге жол бермейтінін, ал теист діни сенімге қарсы айғақтардың бар екенін әлі де қабылдайтынын айтты.
Тілдік ойындар
Людвиг Витгенштейннің тілдік ойындар теориясы әртүрлі тілдік контексттер арасындағы айырмашылықтарды ойындар арасындағы айырмашылықтарға теңеді. Әр ойынның өзіндік ережесі бар, сондықтан тілдің де түрлі түрлері бар. Витгенштейн тілдің әртүрлі формаларында сөйлемді мағыналы ететін нәрсені анықтайтын әртүрлі ережелер бар деп дәлелдеді; сөйлемдер тек олар айтылған тілдік ойынның контекстіне сәйкес мағыналы бола алады. Витгенштейн тілдік ойындардың мысалдары ретінде: "Тұғыным, алғыс, сәлем, қарғыс, дұға" деп ұсынады. Витгенштейн діннің маңызды екеніне сенді, өйткені ол Құдайдың бар екенін растаудың орнына белгілі бір өмір салтын ұсынады. Сондықтан ол діни тіл шындыққа деген талаптан гөрі біреудің сезімін және сенетінін мойындау деп санайды. Витгенштейн діни тіл физикалық заттарды сипаттауға арналған тілден өзгеше деп сенді, өйткені ол басқа тілдік ойын алады. Түрлі философтар соның ішінде Норман Малкольм, Питер Винч, Д.З.Филипс және Раш Риз Витгенштейнді дінге қатысты фидеизмнің бір түрін қолдаған деп түсіндірді. Мұндай фидеизм дегеніміз діни мәлімдемелер тек діни өмір формасында ғана мағыналы және сондықтан діннен тыс жерде сынға алынбайды дегенді білдіреді. Алайда Гордон Грэм бұл ұстанымды Витгенштейндік деп атау қате деп санайды. Грэхамның пікірінше, Витгенштейн тілдік ойындардың мысалдары ретінде беретін нәрселердің түрлеріне ән айту, әзіл айту, алғыс айту, сәлемдесу және т.б. жатады; дін сияқты кең ауқымды ештеңе қамтылмайды. Діндік тіл көптеген тілдік ойындарды қамтиды, бірақ Грэмнің пікірінше, дінді тұтастай алғанда тілдік ойын деп қарастыру қателік. Питер Донован тілдік ойындар әдісін діндердің басқа идеялар бар әлемде жұмыс істейтінін және көптеген діндар адамдардың шындыққа деген сенімін мойындамағаны үшін сынға алады. Ол көптеген дінге сенушілердің өз дінін өз контекстіне сәйкес мәнді және шынайы деп сеніп қана қоймай, басқа барлық ықтимал сенімдерге қарсы шындық деп санайтынын атап өтті; егер тілдік ойындар аналогиясы қабылданса, сенімдер арасындағы мұндай салыстыру мүмкін емес. Донован әртүрлі діндер арасындағы пікірталастар мен кейбіреулердің апологетикалық пікірлері олардың бір-бірімен және кең әлеммен өзара әрекеттесетінін көрсетеді, сондықтан оларды оқшауланған тілдік ойындар ретінде қарастыруға болмайды деп ұсынады.
Саяси
Ислам философы Карл Эрнст діни тіл көбінесе саяси, әсіресе қоғамдық салада, оның мақсаты адамдарды сендіру және билікті орнату, сондай-ақ ақпаратты жеткізу деп дәлелдеді. Ол Исламның кейбір топтарының Батысқа қазіргі сын-пікірлері колониализмге қарсы идеологиялық реакция екенін түсіндіреді, ол колониалистер сияқты тілді қасақана қолданады. Эрнст діни тілдің саяси мән-мағынасы бар екенін, оны риторикалық түрде қолданғанда, оның мән-мағынасы бар деп қарастыруға болмайтынын айтады.
Перформанстық
Питер Донованның пікірінше, дін тілінің көпшілігі шындықты айту туралы емес; оның орнына, ол белгілі бір мақсаттарға жету үшін қолданылады. Ол тілдің фактілерді айтудан басқа да тәсілдермен қолданылатынын, мысалы, сезімдерді білдіру немесе сұрақтар қоюға болатынын айтады. Донован бұл пайдаланулардың көбін перформативті деп атайды, өйткені олар діни өмірде белгілі бір функцияны орындауға қызмет етеді. Мысалы, "Мен уәде беремін" деген сөздер өздерін уәде ету әрекетімен айналысады. Донован көпшілік діни тіл осы функцияны орындайды деп айтады. Людвиг Витгенштейн тілдің перформативті болуы мүмкін екенін де ұсынды және тілдің әртүрлі қолданылуларының тізімін ұсынды. Витгенштейн "тілдің мағынасы қолданыста" деп, тілдің қолданысын орындаушылық деп қарастырды. Философ Дж. Л. Остин діни тіл тек танымдық емес, сонымен қатар әлеуметтік іс-әрекеттерді, соның ішінде ант, баталар мен балаларға есім қоюды жүзеге асырады деп дәлелдеді. Ол перформативті мәлімдемелерді жай ғана жағдайды сипаттамай, оны жүзеге асыратын мәлімдемелер деп ажыратты. Дін тарихшысы Бенджамин Рей діндердегі рәсімдерді орындауды тілдің орындаушылық түсіндірмесі үшін дәлел ретінде қолданады. Ол рәсімдер тілі әлеуметтік міндеттерді атқара алатынын айтады: діни қызметкер рухани оқиға болғанын хабарласа, қатысушылар діни қызметкердің рухани билігімен оған сенеді. Ол ырымның мағынасы сөйлеушінің тілімен анықталады деп сенді, ол мәдени тұрғыдан адамнан жоғары агент ретінде анықталады.
Қажеттілік
Британдық философ Р. Б. Брейтуайт діни тілге эмпирикалық тұрғыдан қарауға тырысты және Витгенштейннің "пайдалану ретінде мағына" идеясын қабылдады. Ол діни мәлімдемелерді моральдық мәлімдемелерге теңеді, өйткені олар екеуі де сипаттамалық емес, бірақ әлі де қолданылуы мен мағынасы бар; олар әлемді емес, сенушінің оған деген көзқарасын сипаттайды. Брейтуайт діни және моральдық мәлімдемелердің негізгі айырмашылығы діни мәлімдемелер әңгімелердің, метафоралардың және астарлы әңгімелердің тілдік жүйесінің бөлігі болып табылады деп сенді. Профессор Нейтан Кац Будданың "Лотос сутрасында" қолданылған жанып жатқан ғимараттың ұқсастығын жазды, бұл діни тілді міндетті түрде қолдануды талап етеді. Астарлы әңгімеде әке балаларының жанып жатқан үйдің үстінде отырғанын көреді. Ол оларды кетуіне көндіреді, бірақ егер олар кетсе, тек ойыншықтарды беруге уәде береді. Катц мысалдың мәні Будданың өтірік айтқаны емес, оның пікірінше, Будда тілдің міндетті қолданылуын көрсетті. Кац діни тіл - шындықты талап ету емес, міндетті және шақыру деп санайды.