Кіріспе

Агата Кристидің қысқа әңгімелер жинағы "Он үш проблема" - британдық жазушы Агата Кристидің қысқа әңгімелер жинағы, алғаш рет Ұлыбританияда 1932 жылы маусымда Collins Crime Club баспасында, ал АҚШ-та 1933 жылы Dodd, Mead and Company баспасында The Tuesday Club Murders деген атпен жарық көрді. Ұлыбританияда жеті шиллинг пен алты пенс (7/6) деп сатылатын басылымда Мисс Марпл Гретаның қылмыскерлермен байланысы аяқсыз аяқталатынын болжайды; Мисс Марпл сэр Генриге Гертрудқа хат жазып, оны кісі өлтіруден күдіктенгенін түсіндіріп беруін ұсынады.

Рождестводағы қайғылы оқиға

Әйелдер әңгіме айтып беруге мәжбүр болады, ал Мисс Марпл Рождестводан бұрын Кестон Спа Гидрода тұрған кезінен әңгімелейді. Ол жасы үлкен және тәжірибелі адамдардың сезімдері мен интуицияларын факт пен тәжірибеге негізделген кезде оңай жоққа шығарады деп санайды, ол Джек пен Глэдис Сандерс есімді ерлі-зайыптыларды бірге көрген кезде, күйеуінің әйеліне қол жұмсауды ойлағанын білгенін айтады. Оның себебі - ақша, олар әйелінің табысынан өмір сүріп жатыр, бірақ ол өмір бойына капиталға қол жеткізе алмады, бірақ ол ақшаны ерікпен бере алады және оны күйеуінің пайдасына жасады. Марпл мырзаның сезімдері ерлі-зайыптылармен бірге трамвайда жүргенде расталды және ол Сандерстің баспалдақта әйеліне "қамылып" жатқанын көрді, ол кейін құлап түсті, бірақ бақытты түрде кондуктор құтқарып қалды. Алдағы апаттың атмосферасы, залдың портиеры өпкө ауруынан қайтыс болғанда, көп ұзамай гидростанцияның үй қызметшілерінің бірі қан улануынан қайтыс болғанда, күшейе түсті. Мисс Марпл қайғылы оқиғаның орын алған уақытын, Мистер Сандерс оны және тағы екі әйелді соңғы өлім туралы әңгімелесіп жатқанын естіген кезден бастайды. Оның әйелі достарымен бридж ойнауға шығып, кешкісін ертерек мистер Сандерс екі досымен бірге саяхаттан оралып, Марпл мырза мен басқа да әйелдердің өздеріне Рождестволық сыйлық ретінде әйеліне сатып алған кешкі сөмке туралы пікірлерін сұрады. Олар оның бөлмесіне барып, құм қапшығымен құлаған миссис Сандерстің денесін көрді. Бірден күдікпен қараған Марпл мырза күйеуінің денесіне тигізуіне рұқсат бермеді, есікті бұғаттап, полиция шақыруын талап етті. Miss Marple әйелдің бас киім денесінің жанында жатқан байқадым, бұрын ол оны киіп еді, дегенмен. Полиция шақырғаннан кейін ол өлген әйелдің денесі алғаш табылған кездегідей құлақ аспай қалғанын байқады. Миссис Сандерстің басқа зергерлік бұйымдары жоғалып кеткен, ал полиция ұрының әйелді өлтіргеннен кейін қайта оралып, өрт сөндіру баспалдағы арқылы кіргеніне сенімді. Сандерс ханымды көпіршікте ойнағаннан кейін құпия телефон арқылы су құбырына шақырған, бірақ оның күйеуінің сол кездегі керемет алибисі бар еді, яғни ол көпіршікте ойнағаннан кейін, бірақ денесі табылғанға дейін. Бұл екі күнді алды Мисс Марпл шындықты болжау үшін, ол содан кейін полициядан сұрады сынап көріңіз тасталған шапқыншы өлген әйелдің басына ол сәйкес келмеді. Ол олардың көрген денесін түсінген және олар алғаш рет ол емес екенін анықтаған кезде бөлмеде тез жабылып, миссис Сандерс, бірақ өлі қызметші қыз, ол күтіп отырды жинап көмушілер. Сандерс әйелі бридж ойнап жатқан кезде денені сол жерге тастап, "тақырыбынан" кейін, қайғыдан арылып, алаңға асығып кірді. Ол ойыннан қайтып келе жатқан әйелімен кездесіп, оны телефон арқылы атақсыз атымен шақырып, өрт сөндіру баспалдағы арқылы бөлмесіне алып келді, оны өлтірді, содан кейін киімін ауыстырып, өлі қызметші қызды бөлмесіне қайтарып берді. Ол әйелінің шашын қайтадан киіп алмады, себебі оның шашы оған сәйкес келмеді. Олар тапқан арзан шапқыр үй қызметшісінің меншігі болды, өйткені миссис Сандерстің шапқыр шкафы күйеуі өлі қызды өз бөлмесіне орналастырған кезде жабылып қалды, ал бетін жабу үшін шапқыр қажет болды. Сандерс мырза әйелі өлтіргені үшін асылып өлтірілді.

Өлімнің шөптері

Бірден, ол әйелдің қолына бір күміс қағазды ұстап береді. Ол күйеуімен бірге Сер Амброуз Берсидің Клоддерхам сотындағы үйінде қонақта болғанын айтады. Sage жапырақтары кешкі асқа бақшадан жиналды, бірақ өкінішке орай, foxglove сальва арасында өсіп, ол да бар еді, қаздың тамақ толтыру. Тамақ ішкендердің барлығы ауырып жатты, бірақ олардың бірі - сэр Амброзидің қамқоршысы Сильвия Кин қайтыс болды. Тергеу барысында оның өлімі цифрлық дәріге уланудан болған деп анықталды. Партияның арасында Джерри Лоример есімді жас жігіт болды, ол Силвиямен Сер Амброзидің қарсылығына байланысты айтты, бірақ сер Амбрози бір жылдан кейін айтты. Сондай-ақ, Мод Уай болды, ол Джерридің досы деп есептеледі, бірақ миссис Бантри Джерридің оны бір кешке сүйгенін көрген. Сильвия қайтыс болғаннан кейін алты ай өткен соң екеуі үйленді. Бұл - Сильвияның өзі, ол лисица жапырақтарын жинады және доктор Ллойд, оның құрбаны сэр Амброуз болды ма деп ойлады, оған жүрек ауруына арналған дәрілер жазылған. Мисс Марпл бұл істі анықтап, шешімін табады. Сэр Амброздың есірткісі - дигиталин. Ол көп уақыт бұрын ақылманға түлкі тұқымын отырғызды, ал кешкі ас кезінде жеңіл улану болды, бірақ ол қандай да бір жолмен өзінің дәрісінен оның бөлмесіне қосымша дозаларды беріп, оны өлтірді, бірақ оны апатқа ұқсатты. Оның себепшісі қызғаныш болды. Ол өзінің қамқорлығына алынған қызды жақсы көреді және ол Лоримерге үйленбейді деп шешті. Г-жа Бентри сэр Амброзидің өлімінен кейін, ол өлген жағдайда, оған жіберілетін, оның қылмысын мойындаған хатты алғанын растайды.

Бунгалодағы оқиға

Жақсы, бірақ біршама бос актриса Джейн Хеллиер - әңгімені соңғы айтып беретін. Ол жалған есімді қолданып, бұл фактіні жасыруға тырысса да, басқалары әңгіме өзі туралы екенін тез түсінеді және бірнеше рет қателесіп, ол көп ұзамай жалғаннан бас тартып, жалғастырады. Ол провинциялық қалада гастрольге шыққанда, оны полиция бөлімшесіне шақырды. Бір үйді ұрлап, Лесли Фолкенер деген жігітті тұтқындады. Оның оқиғасы бойынша, ол сәтсіз драматург болған және Джейнге оқып беру үшін өзінің бір еңбегін жіберген. Ол оған жазды деп, ол ұнады және оны шақырды банглоу үшін оны талқылау. Ол барды, салон қызына көрсетілді, Джейнмен кездесті және коктейль ішті. Бірден жолдың бойында оянды. Ол қалшылдап жүріп, полиция қызметкерлері тез арада ұстап алды. Бұл үй бай қала тұрғыны Сер Герман Коэнге тиесілі еді. Ол Мэри Керр есімді актриса, Клод Лисон есімді басқа актердің әйелі болды (егерде Джейн бұл адамдардың шын есімдері емес екенін мойындайды). Өзін Мисс Керр деп атаған адам полицияға хабарласып, бунгало ұрланған деп мәлімдеді. Ол Лесли Фолкенердің сол күні сол жерге барып, бірақ кіруден бас тартқанын айтты. Кейіннен оны кіреберіске кірген қыз күтіп тұрды. Ол терезеден кіріп, Керр мырзаның зергерлік бұйымдарын ұрлап кетті. Полиция үйдің сыпырылып, көптеген зергерлік бұйымдар жоғалғанын анықтады. Керр мырза көп ұзамай қайтып келді, бірақ ол бұл оқиға туралы білгенін немесе тіпті полицияға хабарлағанын жоққа шығарды. Ол да, қызметші де сол күні бөлек жалған сылтаумен шақырылды және мистер Фолкенер келгенде (жұмысқа шақырумен немесе шақырусыз) бунгалода ешқашан болған емес. Джейн полиция бөлімшесінде Фолкенермен бетпе-бет келгенде, ол бұл үйде кездескен әйел емес екенін және жазба Джейннің қолжазбасында емес екені дәлелденді. Фолкенер дәлелдердің жоқтығынан босатылды. Сэр Герман бұл мәселені жасыруға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды, ал әйелі актрисамен болған қарым-қатынасты білгеннен кейін ажырасу туралы іс қозғады. Бантрилердің қонақтары шешімді табуға тырысады, бірақ сәтсіз, ал Джейн өзінің шынайы шешімін білмейді деп мәлімдегенде, ашуланады. Топ түнде таралады, олардың алты оқиғасы айтылады, ал Мисс Марпл Джейннің құлағына бірдеңе шыбырады, бұл актрисаны шокта жылауға мәжбүр етеді. Кейін ол миссис Бантриге өзінің айтып берген оқиғасы ешқашан болмағандығын мойындайды, бірақ Джейн бұрынғы күйеулерінің бірін өзіне тартып алған актрисаға қарсы осындай схеманы жүзеге асыруды ойлап жүрген. Джейн және оның дубльщигі бұл жағдайды ойлап тапты. М. Марпл Джейнге болашақта сенімсіз болып көрінетін дублердің мейіріміне бой алдырмауды ескертті. Джейн жоспарды жүзеге асырмауға шешім қабылдайды. Мүмкін, оны табуға басқа да Марплз мырзалар бар шығар.

Суға батып қаза табу

Алты адам Бантри үйінде кездескеннен бері біраз уақыт өтті, ал сэр Генри бір күні таңертең үйге жаңалық жеткенде, Роза Эммотт есімді жергілікті қыздың диірменнің жанында өзеннен суға батып кеткені туралы хабар келеді. Жергілікті тұрғындар оның Рекс Сэндфорд деген жас жігіттен жүкті екенін айтады, ол Лондоннан келген сәулетші, ал жергілікті тұрғындар оның шындықты әкесіне айта алмай, өзін-өзі өлтіргенін айтады. Таңертеңгісін сэр Генриге ашуланған Марпл мырза келіп, Розаның өлтірілгенін айтады, ол қылмыс үшін дұрыс емес адамның асылып қалуын қаламайды. Ол оған кісі өлтірушінің кім екенін білетінін білетінін, бірақ ешқандай дәлелі жоқ екенін айтады. Ол одан бұл жағдайды тексеруді сұрайды, ол не істей алатынын көруге және ол күдікті адамның қатысы бар ма, жоқ па екенін анықтауға тырысады. Ол күдіктілердің атын қағаз бетіне жазып, сэр Генриге береді, ол оны оқып, тергеуге шығады. Сэр Генри Melchett және істі тергеп жатқан инспектор Дрюиттпен кездеседі. Қазір полиция қыздың өз-өзіне қол жұмсамағанын біледі, өйткені оның үстіңгі қолынан көкжиектер табылды, оны өзенге лақтырып жібермес бұрын ұстап алған еді, ал кешке жақын орманда жүрген кішкентай бала оның айқасын естіп, денесін тапты. Сэр Генри екі полиция қызметкеріне қосылып, тергеу жұмыстарын жалғастырады. Олар Розаның әкесімен кездеседі, ол ауылдағы пабты басқарады. Ол Сэндфордты кісі өлтіруші деп санайды. Олар сәулетшіге хабарласады, ол өзінің дүниеге келмеген баланың әкесі екенін және Роузға хат жазып, өзенде кездесуді ұсынғанын мойындайды, ол онымен сөйлесуді талап етті. Ол өзенге жақын ормандар арқылы жүрді, бірақ кездесуге қатыса алмады. Оған бұл істің басты күдіктіні екені және үйінен шығуға тыйым салынғандығы айтылады. Соңында үш жігіт жесір әйелдің үйіне барады, оның үйінде Джо Эллис деген жас қонақ тұрады. Бұл жігіт Розаға ғашық болып, Розаға үйленіп, баланы өз баласындай тәрбиелеуді қалағанын айтады. Қылмыс кезінде ол миссис Бартлетттің ас үйінде сөрелер орнатып отырған. Ол оның алибиін қамтамасыз ете алады. Сэр Генридің талабы бойынша олар Роза суға түсер алдындағы айқай-шуын естіген кішкентай баламен сұхбат жасайды. Ол Сэндфордты орманнан көрді және Джо Эллистің сыбызғылаған даусын да естіді деп ойлады. Ол қараңғыда екі кісіні арбадай ұстап жүргенін көрді. Сэр Генри Сэндфордты тазалау әрекетімен жеңілді, Мисс Марплге барады, ол оған миссис Бартлетттің жұма күні үйде болмайтынын айтады. Ол кір жууды қосымша табыс ретінде алады, ал жұма күні ескі балабақшада айналып жүреді. Сэр Генри миссис Бартлеттке қайта оралады, онда Джо орманға барғанын мойындайды, бірақ Роузға зиян келтіргенін жоққа шығарады. Содан кейін ол миссис Бартлеттке өзеннің маңында орманға келгенін айтады. "Күлік арба" деп аталған орындықта киім жуу болған, ал Роузды суға тастаған миссис Бартлетт еді, өйткені ол Джоға ғашық еді. Жас жігіттің асылып өлтірілуін қаламай, ол мойындады, бірақ сэр Генридің қалай білгеніне таңғалады. Ол Марпл мырзаның өзіне жіберген хатты еске түсіреді. Онда Бартлетт мырзаның аты жазылыпты.

Жалғастығы

"The Tuesday Night Club" романында Реймонд Уэсттің болашақ жұбайы Джойс Лемприер деп аталады, бірақ Мисс Марплге қатысты кейінгі шығармаларда Джойс Джоан деп қайта аталады. Сол сияқты, Бантридің үйіндегі қонақ доктор Ллойд, кейінірек дәрігер доктор Хейдокқа қарағанда, Сент-Мэри Мидтегі жалпы практикалық дәрігер. Атаулардың өзгеруіне себеп жоқ. Джейн Хеллиер "Страндж Жес" атты қысқа әңгімесінде қайта оралады. Бұл әңгіме алғаш рет 1941 жылы қарашада АҚШ-та This Week Magazine журналында, ал Ұлыбританияда The Strand Magazine журналында 1944 жылы шілдеде The Case of the Buried Treasure деген атпен жарияланды. Бұл әңгіме өлімінен кейін "Miss Marple's Final Cases and Two Other Stories" атты қысқа әңгімелер жинағында Strange Jest деп жарияланды. Мистер Петерик "Мисс Марпл әңгіме айтады" атты қысқа әңгімесінде қайта оралады, ол "Мисс Марплдің соңғы істері және тағы екі әңгіме" кітабына да кіреді.

Әдеби мәні және қабылдануы

Times Literary Supplement (8 қыркүйек 1932) газетінде былай деп жазылған: "Бір ауылда өмір бойы өмір сүрген осы қарт қыз сияқты мүмкін емес детективті ойлап табу оңай, бірақ оның анықтауын қисынды ету оңай емес. Кейде Мисс Марпл барлық құпияны алдын ала білгендей шешкен таңғажайып және адамнан гөрі жоғары интуициялы детективтерге қауіпті түрде жақындайды, бірақ бұл жиі емес және миссис Кристи өзінің проблемаларын бейімдейтін үлкен шеберлікті көрсетеді, сондықтан ол Мисс Марплдің айналасында ұқсастық таба алады. " Бұл мақаланың қорытындысында "бұл проблемалар оқырманның жүйкесін емес, ақыл-ойын сынауға арналған" деп жазылған. Айзек Андерсон The New York Times Book Review журналында (5 наурыз 1933 жылы) былай деп жазды: "Қиыршықтардың құрылымы қарапайым, бірақ олар өте әдемі проблемаларды ұсынады және бізді шынымен қызықты адамдармен таныстырады. Мiс Марпл өзiн-өзi сабаққа шығарады. Ол өзін детектив деп атамайды, бірақ ол кез келген тұрақты детективтерге карталар мен пикаларды бере алады және оны өз ойынында жеңе алады ". 1932 жылдың 6 маусымындағы "Шотсман" газетінде: "Сөздері Кристи ханымның өнертабыс қабілеті мен оларды шығарған "Қылмыс клубы" сериясына тең келеді" деп жарияланды. 1932 жылдың 13 маусымындағы "Дейли Мирр" газетінде: "Страйлдар соншалықты жақсы, олардың көпшілігі толық көлемді триллер шығарған болар еді, сондықтан олардың ашықтығына таңғаламыз". Роберт Барнард: "Early Marple, онда ол басқа әуесқойлар мен кәсіби кісі өлтірушілердің арнайы клубта жиналған оқиғаларын шешеді. Кейбір қызықты оқиғалар, бірақ тұрақсыз форматы (сағ. Orczy's Old Man in the Corner оқиғалары) кітап ұзындығы бойынша бірқалыпты болады. "Қоқыру арқылы өлім" атты шығармасында Кристи жұмысшы тапқа қатысты бірнеше экскурсиялардың бірі бар.

Басқа шығармаларға сілтеме

"Рождестволық трагедия" және "Өлім шөптері" кітаптарында сэр Генри Клитеринг миссис Бантриді "Шехерезада" деп атайды, ол "Мың бір түннің" аңыз әңгімегері.