Норовирус: Гастроэнтерит вирусының түрі және таралу жолдары

Кіріспе

Гастроэнтеритті қоздыратын вирустар түрлері.

Норовирус жыл сайын дүние жүзінде 685 миллионға жуық науқасқа және 200 000 өлімге себеп болады. Ол дамыған және дамушы елдерде де кең таралған. Көбінесе бес жасқа дейінгі балалар зардап шегеді, және осы жас тобында дамушы елдерде шамамен 50 000 бала қайтыс болады.

Белгілері мен симптомдары

Норовирустық инфекция көңіл ауруы, құсу, сулы диарея, іш ауруы және кейбір жағдайларда дәм сезу қабілетінің жоғалуымен сипатталады. Норовирусқа ұшырағаннан кейін 12-48 сағат ішінде гастроэнтерит белгілері пайда болады. Жалпы шаршаңқылық, әлсіздік, бұлшықет ауыруы, бас ауруы және төмен градустағы қызба болуы мүмкін. Бұл ауру көбінесе өзінен-өзі сауығып кетеді, ал ауыр жағдайлар сирек кездеседі. Норовирус жұқтырғанда жағымсыз болғанымен, ол әдетте қауіпті емес, және көптеген адамдар екі-үш күн ішінде толыққанды жазылып кетеді.

Беріліс

Норовирустар адамнан адамға тікелей (62-84% барлық тіркелген жағдайлар) және ластанған су мен тамақ арқылы жанама түрде таралады. Олар өте жұқпалы, инфекцияны тудыру үшін жиырмадан аз вирус бөлшегі жеткілікті (кейбір зерттеулер бес бөлшекке дейін дейді). Жұқтырған адамдар құсу немесе диарея кезінде дәретханаға бару арқылы, сондай-ақ тамақ жеу немесе құсу эпизодының жанындағы ауаны тыныс арқылы жұқтыруы мүмкін, тіпті тазаланғаннан кейін де. Симптомдар басылғаннан кейін вирус бөлінуі жалғасады және инфекциядан кейін көптеген апталар бойы анықталуы мүмкін. Әсіресе, құсу инфекцияны тиімді таратуға көмектеседі және ауа арқылы таралуына мүмкіндік береді. Бір жағдайда, құсып алған адам мейрамханада инфекцияны таратып жіберді, бұл түсіндірілмейтін тамақтан уланудың көптеген жағдайларының себебі құсу болуы мүмкін екенін көрсетеді. 1998 жылдың желтоқсанында алты үстелге 126 адам жиналды, соның бірі еденге құсты. Қызметкерлер дереу тазалады, ал қалғандары тамақ ішуді жалғастырды. Үш күннен кейін басқалары ауыра бастады, 52 адам қызба, жүрек ауруы, құсу және диарея сияқты әртүрлі симптомдарды баяндады. Себебі бірден анықталмады. Зерттеушілер отыру жоспарын жасады: науқаспен бір үстелде отырған адамдардың 90% -дан астамы кейін ауырғанын хабарлады. Басқа үстелдерде отырған адамдардың жұқтыру қаупі мен науқасқа жақындығы арасында тікелей байланыс болды. Жақын үстелде отырғандардың 70% -нен астамы ауырды, ал мейрамхананың екінші жағындағы үстелде инфекция деңгейі 25% болды. Жұқпаның себебі Норвок вирусына ұқсас вирус (норовирус) болды. Кейіннен құсу арқылы жұқтырудың басқа да жағдайлары анықталды. Нидерландыдағы скауттардың халықаралық лагерінде, гигиена шаралары күшейтілгенге дейін әрбір гастроэнтеритпен ауырған адам орташа есеппен 14 адамды жұқтырды. Жаңа шаралар енгізілгеннен кейін де, науқас адам әлі де орташа есеппен 2,1 адамды жұқтырды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) Нью-Йорк штатындағы 11 жағдайды зерттеуі бойынша, жұқтырудың күдікті жолы жеті жағдайда адамнан адамға, екеуінде тамақ арқылы, біреуінде су арқылы, ал біреуі белгісіз деп көрсетілді. Су арқылы таралатын инфекцияның көзі қалалық су жүйесінен, құдықтардан, демалыс көлдерінен, бассейнделерден және мұз жасау машиналарыннан алынған су болуы мүмкін. Теңіз өнімдері және салат ингредиенттері норовирус инфекциясының таралуына ең көп қатысатын тағамдар болып табылады. Жетілікті түрде пісірілмеген теңіз өнімдерін жеу норовирус инфекциясының жоғары тәуекеліне әкеледі. Теңіз өнімдерінен басқа тағамдар жұқтырған тамақпен жұмыс істейтін адамдар арқылы ластануы мүмкін. Көптеген норовирус инфекциялары тек бір жұқтырған адаммен тікелей байланысқа түскен тағамдарға байланысты. 2017 жылдың наурыз және тамыз айлары аралығында Канаданың Квебек провинциясында 700-ден астам адам норовирус жұқтырды. Канаданың CFIA Food Control Agency (Азық-түлік бақылау агенттігі) жүргізген тергеу нәтижесінде, кінәлі қытайлық жеткізуші Harbin Gaotai Food Co Ltd компаниясынан импортталған мұздатылған раушан болды, содан кейін Канада билігі Harbin Gaotai компаниясынан импортталған раушан өнімдерін қайтарып алды. CDC мәліметінше, 2023 жылы он үш круиздік кемеде норовирус жағдайларының өсуі байқалды, бұл 2012 жылдан бері ең көп тіркелген жағдайлар саны.

Noroviruses are transmitted directly from person to person (62–84% of all reported outbreaks) and indirectly via contaminated water and food. They are extremely contagious, and fewer than twenty virus particles can cause an infection (some research suggests as few as five). Transmission can be aerosolized when those stricken with the illness vomit or by a toilet flush when vomit or diarrhea is present; infection can follow eating food or breathing air near an episode of vomiting, even if cleaned up. The viruses continue to be shed after symptoms have subsided, and shedding can still be detected many weeks after infection. Vomiting, in particular, transmits infection effectively and appears to allow airborne transmission. In one incident, a person who vomited spread the infection across a restaurant, suggesting that many unexplained cases of food poisoning may have their source in vomit. In December 1998, 126 people were dining at six tables; one person vomited onto the floor. Staff quickly cleaned up, and people continued eating. Three days later others started falling ill; 52 people reported a range of symptoms, from fever and nausea to vomiting and diarrhea. The cause was not immediately identified. Researchers plotted the seating arrangement: more than 90% of the people at the same table as the sick person later reported becoming ill. There was a direct correlation between the risk of infection of people at other tables and how close they were to the sick person. More than 70% of the diners at an adjacent table fell ill; at a table on the other side of the restaurant, the infection rate was still 25%. The outbreak was attributed to a Norwalk like virus (norovirus). Other cases of transmission by vomit were later identified. In one outbreak at an international scout jamboree in the Netherlands, each person with gastroenteritis infected an average of 14 people before increased hygiene measures were put in place. Even after these new measures were enacted, an ill person still infected an average of 2.1 other people. A US Centers for Disease Control and Prevention (CDC) study of 11 outbreaks in New York State lists the suspected mode of transmission as person to person in seven outbreaks, foodborne in two, waterborne in one, and one unknown. The source of waterborne outbreaks may include water from municipal supplies, wells, recreational lakes, swimming pools, and ice machines. Shellfish and salad ingredients are the foods most often implicated in norovirus outbreaks. Ingestion of shellfish that has not been sufficiently heatedunder poses a high risk for norovirus infection. Foods other than shellfish may be contaminated by infected food handlers. Many norovirus outbreaks have been traced to food that was handled by only one infected person. Between March and August 2017, in Quebec, Canada, there was an outbreak of norovirus that sickened more than 700 people. According to an investigation by Canada's CFIA Food Control Agency, the culprit was frozen raspberries imported from Harbin Gaotai Food Co Ltd, a Chinese supplier, and then Canadian authorities issued a recall on raspberries products from Harbin Gaotai. According to the CDC, there was a surge in norovirus cases on thirteen cruise ships in 2023, which marks the highest number of outbreaks since 2012.

Жіктеу

Норовирустар (NoV) – генетикалық тұрғыдан әртүрлі, бір тізбекті оң сезімді РНК, Caliciviridae тұқымдасына жататын, қабықшасы жоқ вирустар тобы. Халықаралық вирустар таксономиясы комитетінің мәліметінше, норовирус туысының бір ғана түрі бар, ол Норвок вирусы деп аталады. Жедел гастроэнтерит жағдайында жиі анықталатын норовирустар екі генотипке жатады: I генотипі (GI) Норвок, Desert Shield және Саутгемптон вирустарын қамтиды; ал II (GII) генотипіне Бристоль, Лордсдейл, Торонто, Мексика, Гавай және Snow Mountain вирустары кіреді. II генотипінің, 4 генотипінің (қысқартылған түрі GII.4) норовирустары ересектер арасында гастроэнтерит қоздырғыштарының басым бөлігін құрайды және әлемдік ауқымда жиі таралады. Соңғы мысалдарға 1990 жылдардың ортасы мен соңындағы жаһандық індеттермен байланысты US95/96 АҚШ штамы; 2002 және 2004 жылдары Еуропа мен АҚШ-тағы індеттермен байланысты Farmington Hills вирусы; сондай-ақ Еуропа, Жапония және Аустралиядағы індеттермен байланысты Hunter вирусы жатады. 2006 жылы әлемде NoV инфекциясының таралуы қайтадан күшейді. Деректер адамның гистоқаншалық антигендерінің (HBGAs) экспрессиясы мен норовирус инфекциясына сезімталдық арасындағы байланысты көрсетеді. Зерттеулер норовирустардың капсидінің адам HBGA-ларының таңдаулық қысымынан пайда болған болуы мүмкін екенін ұсынады. Дегенмен, HBGA норовирус инфекциясының рецепторы немесе жеңілдеткіші емес. Шындығында, өт қышқылы сияқты қосалқы факторлар инфекцияны жеңілдетіп, иесінің тініне алғашқы инфекция кезінде немесе одан кейін енгізілген кезде оны күшейте алады. Өт қышқылы бауырда майлы тағамдарды қорыту кезінде өндіріледі және қорытылған липидтердің сіңуіне көмектеседі. Өт қышқылы норовирус репликация циклының қай кезеңінде инфекцияны жеңілдететіні – ену, қабықшаны жою немесе капсидтің тұрақтылығын сақтау – әлі анықталған жоқ. Кейбір адамдарда MDA5 генінің кең таралған варианттары бар, бұл оларды норовирус инфекциясына көбірек сезімтал етуі мүмкін.

Noroviruses (NoV) are a genetically diverse group of single stranded positive sense RNA, non enveloped viruses belonging to the family Caliciviridae. According to the International Committee on Taxonomy of Viruses, the genus Norovirus has one species, which is called Norwalk virus. Noroviruses commonly isolated in cases of acute gastroenteritis belong to two genogroups: genogroup I (GI) includes Norwalk virus, Desert Shield virus, and Southampton virus; and II (GII), which includes Bristol virus, Lordsdale virus, Toronto virus, Mexico virus, Hawaii virus and Snow Mountain virus. Noroviruses from genogroup II, genotype 4 (abbreviated as GII.4) account for the majority of adult outbreaks of gastroenteritis and often sweep across the globe. Recent examples include US95/96 US strain, associated with global outbreaks in the mid to late 1990s; Farmington Hills virus associated with outbreaks in Europe and the United States in 2002 and in 2004; and Hunter virus which was associated with outbreaks in Europe, Japan, and Australasia. In 2006, there was another large increase in NoV infection around the globe. Reports have shown a link between the expression of human histo blood group antigens (HBGAs) and the susceptibility to norovirus infection. Studies have suggested the capsid of noroviruses may have evolved from selective pressure of human HBGAs. HBGAs are not, however, the receptor or facilitator of norovirus infection. In fact, co factors such as bile salts may facilitate the infection, making it more intense when introduced during or after the initial infection of the host tissue. Bile salts are produced by the liver in response to eating fatty foods, and they help with the absorption of consumed lipids. It is not yet clear as to at what specific point in the Norovirus replication cycle bile salts facilitate infection: penetration, uncoating, or maintaining capsid stability. Some people have common variations of the MDA 5 gene that could make them more susceptible to norovirus infection.

Геном

Норовирустарда сызықтық, сегменттелмеген геном, вирустық 3C-тәрізді протеаза (NS6), шамамен 58~60 кДа болатын маңызды құрылымдық белок (VP1) және шағын капсидтік белок (VP2) бар. Вирустық капсидтің ең өзгергіш аймағы – P2 домені, ол антигенді ұсынатын орындар мен көмірсутектерді байланыстыратын аймақтарды қамтиды.

Эволюция

1, 2, 3 және 4-топтар соңғы рет 867 жылы ортақ атадан тараған. 2-топ және 4-топ вирустары шамамен 1443 жылы (95% жоғары ықтималдық интервалы 1336–1542 жылдары) ортақ атадан тараған. Эволюция жылдамдығының бірнеше есебі жасалды, олар жылына бір позицияға 8,98 × 10−3-тен 2,03 × 10−3-ке дейін өзгереді. Бұл вирус үшін бағаланған мутация жылдамдығы (жылына бір позицияға 1,21-ден 1,41-ге дейін болатын алмасулар) тіпті басқа РНК вирустарымен салыстырғанда да жоғары. Сонымен қатар, ORF1-ORF2 (VP1) қосылысында рекомбинацияға бейімді нүкте бар.

Көбейту циклы

Вирустың көбеюі цитоплазмада жүреді. Жасқыншаға ену, жасуша рецепторларына байланысу арқылы іске асырылады, бұл эндоцитозға көмектеседі. Оң таспалы РНК вирусының транскрипциясы көбею әдісі болып табылады. Аударма "ақаулы сканерлеу" және РНК тоқтауының қайта басталуы арқылы жүзеге асырылады. Адамдар және басқа сүтқоректілер табиғи жануарлар болып табылады. Жұғу жолдары – фекальды-оралдық және ластану арқылы. Кейде дәм сезімінің жоғалуы, жалпы әлсіздік, шаршаңқылық, бұлшықет ауыруы, бас ауруы, жөтел және/немесе төмен градустағы қызба пайда болады. Ауру көбінесе өзінен-өзі шектеледі. Ауыр жағдайлар сирек кездеседі; адамдар көбінесе жедел жәрдем бөлімінде емделеді, бірақ ауруханаға жатқызылу аздаған жағдайларда ғана болады. АҚШ-та норовирустан болатын өлім-жұлымдардың саны жылына шамамен 570-800 адамды құрайды, олардың көп бөлігі нәрестелерде, қарттарда және иммунитеті төмен адамдарда тіркеледі. Егер дегидратация немесе электролиттердің тепе-теңдігі бұзылуына назар берілмесе немесе емделмесе, осы топтарда симптомдар өмірге қауіпті болуы мүмкін.

Диагностика

Норовирустың нақты диагнозы әдетте полимераза тізбекті реакция (ПЦР) немесе сандық ПЦР талдаулары арқылы қойылады, олар бірнеше сағат ішінде нәтиже береді. Бұл талдаулар өте сезімтал және бар болғаны 10 вирус бөлшегін де анықтай алады. Норовирустың түрлі штаммдарына қарсы антиденелерді пайдаланатын ELISA сияқты тесттер саудада қолжетімді, бірақ олардың нақтылығы мен сезімталдығы жеткіліксіз.

Алдын алу

Инфекциядан кейін вирустың сол штаммына, яғни генотипіне қарсы иммунитет 6 айдан 2 жылға дейін қайта жұғудан қорғайды. Бұл иммунитет вирустың басқа түрлі генотиптерімен жұқтырудан толыққанды қорғамайды. АҚШ және Ұлыбританияда бұл ауру туралы хабарлау міндетті емес.

Қол жуу және дезинфекциялау құралдары

Қолды сабынмен және сумен жуу – норовирус қоздырғыштарының таралуын азайтудың тиімді тәсілі. Алкогольді ерітінділер (≥62% изопропил спирті) қосымша ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ норовирустың липидтік вирустық қабықшасы болмағандықтан, олар қол жуудан кем тиімді. Норовирус бөлшектері болуы мүмкін беттерді 1,5%-тан 7,5%-ға дейінгі үй шаруашылығында қолданылатын ағартқыш ерітіндісімен немесе норовирусқа қарсы тиімді басқа дезинфекциялық құралдармен дезинфекциялау керек.

Денсаулық сақтау мекемелері

Денсаулық сақтау орталарында ауруханалық инфекциялардың алдын алу үшін күнделікті және қорытынды тазалау жүргізіледі. Медициналық электроникаға хлор немесе басқа да каустикалық қосылыстардың аэрозольді түрінен зиян тигізуі мүмкін болғандықтан, денсаулық сақтау орталарында СО2 жүйелеріндегі жанбайтын спирт буы қолданылады. 2011 жылы CDC денсаулық сақтау орталарында норовирустық гастроэнтерит ішек инфекциясының алдын алу және бақылау стратегияларын қарастыратын клиникалық практикалық нұсқаулық жариялады. Жарияланған ғылыми зерттеулердің жүйелі шолуына негізделген нұсқаулықта 51 нақты, дәлелге негізделген ұсыным ұсынылған, олар 12 санатқа бөлінген: 1) науқастарды топтастыру және оқшаулау шаралары, 2) қол гигиенасы, 3) науқастарды ауыстыру және палаталарды жабу, 4) денсаулық сақтаудағы тамақпен айналысатын қызметкерлер, 5) диагностика, 6) жеке қорғаныш құралдары, 7) қоршаған ортаны тазалау, 8) қызметкерлердің демалысы және саясаты, 9) келушілер, 10) білім беру, 11) белсенді жағдайларды анықтау және 12) байланыс және хабарлау. Нұсқаулықта сондай-ақ сегіз жоғары приоритетті ұсынымдар көрсетілген және болашақта зерттеулер қажет болатын бірнеше салалар ұсынылған.

Вакцинаның сынақтары

LigoCyte 2007 жылы вакцина әзірлеп жатқанын және 1-фазалық сынақтарды бастағанын хабарлады. Кейіннен компания Takeda Pharmaceutical Company тарапынан сатып алынды. 2019 жылға дейін екі валентті (NoV GI.1/GII.4) бұлшықетке егілетін вакцина 1-фазалық сынақтарын аяқтады. 2020 жылы 2b-фазалық сынақтар аяқталды. Вакцина вирустың сыртқы құрылымын имитациялау үшін норовирустың капсид ақуыздарынан жасалған вирусқа ұқсас бөлшекті пайдалануға негізделген. Бұл бөлшекте РНК болмағандықтан, ол көбейе алмайды және инфекция тудыра алмайды. Ол ластанған тұншықтырған суда бірнеше ай, тіпті жылдар бойы сақталуы мүмкін. 2006 жылғы зерттеуде вирус тамақ дайындауға қолданылатын беттерде жұққаннан кейін жеті күнге дейін сақталғаны анықталды.

Тамақтағы анықтау

АҚШ-тағы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) сияқты мемлекеттік зертханалар кері транскрипция полимераза тізбекті реакциясы арқылы қымыз бен устрицаларда норовирусты анықтау үшін стандартты протоколдарды пайдалануда.

Емдеу

Норовирустық инфекцияны емдеуге арналған арнайы дәрі жоқ. Норовирус – вирустық инфекция болғандықтан, оны антибиотиктермен емдеуге болмайды. Емдеудің мақсаты құсу мен диарея салдарынан денеден судың жоғалуына байланысты туындайтын салдарларды болдырмау, яғни су толықтығын сақтау шараларын қолдану.

Эпидемиология

Норовирус бүкіл әлем бойынша жіті гастроэнтерит жағдайларының 18%-ына себеп болады. Дамушы елдердің арасында жоғары өлім-жітім көрсеткіші бар елдерге (14%) қарағанда, дамыған елдер мен төмен өлім-жітім көрсеткіші бар дамушы елдерде (тиісінше 20% және 19%) бұл ауру жиірек кездеседі. Ауруханада жатқан науқастармен (17%) салыстырғанда, қоғамдағы адамдарда немесе амбулаториялық ем алушыларда (тиісінше 24% және 20%) норовирус көбірек ауруға шақырады, себебі оларда басқа себептер жиі кездеседі. Жас және жаңа норовирус штаммдарының пайда болуы норовирусқа байланысты гастроэнтерит үлесіне әсер етпейді. 2015 жылы 12 рет тіркелді, ал 2016 жылдың 1 қаңтарынан 9 мамырына дейін 10 рет тіркелді. Жұққандар саны жолаушылардың 25%-дан асып, экипаж мүшелерінің аз бөлігіне тарауы мүмкін.

Адамның генетикасы

Эпидемиологиялық зерттеулер көрсеткендей, әртүрлі ABO(H) (гистоқандық қан тобы) фенотиптері бар адамдар NoV штаммдарымен генотипке қарай ерекшеленетіндей жұқтырады. GII.4 генотипіне жататын глобалдық эпидемиялық штаммдар басқа геногруппаларға қарағанда гистоқандық қан тобының антигендеріне көбірек байланысады. FUT2 геніндегі кез келген мағынасыз мутацияны гомозиготалық түрде тасымалдаушылар секретор емес деп аталады, себебі ABH антигені өндірілмейді. Кавказдағы халықтың шамамен 20% FUT2 геніндегі G428A және C571T нонсенс-мутацияларына байланысты секретор емес, демек GII.4 норовирусына қарсы күшті, бірақ толық емес қорғанысқа ие. Секретор емес адамдар эритроциттерде ABH антигендерін өндіре алады, себебі прекурсор FUT1 арқылы түзіледі. Кейбір норовирус генотиптері (GI.3) секретор емес адамдарды жұқтыра алады.

Тарих

Норвирус бастапқыда 1968 жылғы қарашада АҚШ-тың Огайо штатындағы Норвок қаласында, Бронсон бастауыш мектебінде балалар арасында жедел гастроэнтерит ішкі ауруының ошағы тіркелгендіктен, «Норвок агенті» деп аталды. 1972 жылы электронды микроскопия арқылы сақталған адам нәжісінің үлгілерінде вирус анықталды, ол «Норвок вирусы» деп аталды. Одан бері ұқсас симптомдармен көптеген ішкі аурулар тіркелді. Норвок вирусының геномын клондау және секвенирлеу осы вирустардың Caliciviridae тұқымдасына жататын вирустарға тән геномдық құрылымы бар екенін көрсетті. «Норовирус» атауы (туысқа қатысты Норовирус) 2002 жылы Вирустардың таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет (ICTV) тарапынан бекітілді. Алайда, 2011 жылы ICTV баспасөз хабарламасы мен ақпараттық бюллетень жариялады, онда бұқаралық ақпарат құралдарына, ұлттық денсаулық сақтау органдарына және ғылыми қауымдастыққа аурудың ошақтары туралы айтқанда, туыс атауын емес, «Норвок вирусын» пайдалануға кеңес берілді. Бұл ICTV-нің Жапониядағы бір адамның Норовирус туысын қайта атау туралы өтінішіне, Жапонияда және басқа елдерде «Норо» тегі бар адамдар үшін жағымсыз ассоциациялар тудыруы мүмкін болғандықтан берген жауабы болды. ICTV бұл ұстанымды жариялау алдында Caliciviridae зерттеу тобының мүшелерімен кеңінен кеңесіп, мәселені мұқият талқылады. «Норвок агенті» және «Норвок вирусынан» басқа, вирус «Норвокқа ұқсас вирус», «кішкентай, дөңгелек құрылымды вирустар» (SRSV), Спенсер гриппі және «Қар тауы вирусы» деп те аталды. Норовирустардан туындайтын аурулардың қазірге дейін қолданылып жүрген жалпы атаулары: «Роскильде ауруы», «қысқы құсу ауруы», «қысқы құсу жәндігі», «вирустық гастроэнтерит» және «бактериялық емес жедел гастроэнтерит».