Кіріспе
Пакистанның Жалозай босқындар лагері (Jalozai) - Пакистанның Хайбер-Пахтунхва провинциясының Ноушера ауданында орналасқан ауыл. Жалозай Пешавардан оңтүстік-шығысқа қарай 35 шақырым жерде орналасқан ауған босқындары лагерімен танымал.
Jalozai , also Jallozai, Jailozai, and Jelazee, is a village located in Nowshera District of Khyber Pakhtunkhwa Pakistan. Jalozai is famous for an Afghan refugee camp which is located about 35 kilometres southeast of Peshawar near the Afghanistan–Pakistan border.
Шолу
Жалозай Пакистанның Хайбер-Пахтунхва аймағындағы Ноушера ауданының Пабби ауданында орналасқан. Жалозайдың ең көрнекті жері - 400 акр жерге 5,56 миллиард рупияға салынған Инженерлік және Технологиялық Пешавар университетінің кампусы және Жалозай босқындар лагері.
Жалозай босқындар лагері
Бұл Пәкістандағы 150 босқын немесе транзиттік лагерьдің ішіндегі ең үлкендерінің бірі болды, 1980 жылдары Ауғанстанға совет әскерінің басып кіруінен ауған босқындарын ұстады. Оның ең жоғарғы деңгейінде шамамен 70 000 босқын болды. Жаңа Жалозай 2000 жылдың қараша айында алғашқы Жалозай лагеріне қосылды, онда ауған босқындары жаңа толқыны келді. Лагерьлер 2001 жылдың қазан айында Ауғанстанға АҚШ-тың шабуылға дейін созылған 11 қыркүйек оқиғасынан кейінгі кезеңде босқындардың қосымша ағынын қысқа уақыт қабылдады. Талибан құлағаннан кейін Жалозай лагеріндегі босқындардың басым көпшілігі үйлеріне оралды немесе басқа жерге көшірілді. 2002 жылдың ақпан айында 800 адамнан тұратын Жалозай лагері ресми түрде жабылды. Бірақ кейбір проблемалық элементтер 2003 жылға дейін сақталып қалды, сол жылы бұрынғы лагерьге Пәкістанның әскери рейдтері қажет болды. 2012 жылы Пәкістан барлық шетелдік визалардың ұзартылуын тоқтатты және қалған босқындар лагерлерін жабу үшін күшін жалғастырды. Американың барша құпия қызметі Гуантанамода тұтқынға алынған Адель Хасан Хамадты тергеу кезінде, лагерьдің жетекшісі - Аль-Каиданың жетекші жоспаршысы Халид Шейх Мохаммедтің аға ағасы Захид Аль Шейх екенін мәлімдеді. 2001 жылдың желтоқсан айының соңында пакистандық "Дон" газетінде шыққан хабарда, сол кезде лагерьдің қауіпсіздігіне жауапты болған Хажи Дост Мохаммад есімді ауған босқыны, Осама бен Ладеннің 1980-жылдардың соңында лагерьге азық-түлік жеткізіп бергенін хабарлады.
1979 жылғы Кеңес Одағының басып кіруі
1979 жылдан кейін Пешавар Кеңеске қарсы моджахедтердің саяси орталығы болды және ауған босқындары лагерьлерімен қоршалды. Ауған босқынының көбі Пешавар маңындағы тарихи Хайбер асуы арқылы қашып кетті. Бір миллион халқы бар бұл ірі шекаралық қала кейін Кабул мен Кандагарды 1980 жылдары этникалық пуштундардың (пахтундардың) мәдени даму орталығы ретінде алмастырды. Усама бен Ладен 1980 жылдары Жалозай лагеріне бір рет келген екен. Бен Ладен 1981 жылдан бері Пешавар маңында тұрып, сол жерде доктор Абдулла Юсуф Аззаммен бірге ауған қарсыласына қатысқан шетелдік арабтардың үлкен контингентін және материалдық қолдауды басқарып отырды. Хажи Дост Мохаммад, Жалозайдың қауіпсіздік бастығы, 1979 жылдан бері Пешаварда тұратын, 2001 жылы Рейтерге берген сұхбатында Осама бен Ладеннің 1987 жылы Жалозай лагеріне барғандығын еске алды. Мұхаммед мырзаның айтуынша, "14 жыл бұрын ол лагерьге жас бұқаларды жеткізу үшін келген. Ол тек бір рет келді. Содан бері оны көрмедім, сол кезде оның кім екенін білмедім". 1989 жылы Кеңестер одағының жеңілісінен кейін көптеген ауған босқындары Жалозайда және басқа да Пәкістан лагерьлерінде қалған.
2000 жылғы қараша Жаңа Жалозай
2000 жылдың қазан айында "Аль-Каида" жасаған USS Cole бомбалауы көптеген көмек көрсету ұйымдарын Пәкістанға әкелді, бұл ауған босқынының жаңа көшін күтіп отырды. Кейін АҚШ-тың күткен жазасы келді. Бұл тек қана Ауғанстанның шығысындағы тауларда орналасқан "Әл-Қаиданың" оқу лагерлеріне зымыранмен атқылаумен шектелсе де, жаңа босқындар толқыны да күтілді. Ескі Жалозай лагерінде 1980 және 1990 жылдардағы қақтығыстардан мыңдаған босқындар сақталды. Бірақ 2000 жылдың қараша айында "Жаңа Жалозай" лагері де құрылды. Шекарасыз дәрігерлер ұйымы (MSF) 2000 жылдың қарашасында Жаңа Жалозай қаласында жұмыс істей бастады. Сол уақыттан бері Пешавар аймағына тағы 50 000 босқын келіп, 2001 жылдың шілдесінде аяқталған тоғыз ай ішінде Жаңа Жалозай босқын лагерінде қоныстанды. 2001 жылдың басында Пәкістанда 150-ге жуық босқындар лагері болды, онда 1,1 миллионға жуық ауғандықтар тұратын. Пакистанда 3 миллионнан астам ауғандықтар өмір сүрді, соның ішінде лагерьлер де бар. 2001 жылдың соңында Reuters агенттікінің бағалауы бойынша, Жалозай босқындар лагерьлері екі онжылдықтан астам уақыт бойы әртүрлі уақытта жалпы саны 300 мың ауғандықты қамтыған. Көпшілік дереккөздер лагерьдегі халықтың саны 70 000 босқынның ең жоғарғы деңгейінде болған деп есептейді. 2001 жылдың шілдесіне дейін Жалозай лагері тек уақытша транзиттік пункт болды. Бұл елге БҰҰ-ның ресми босқындар лагері деген атағы берілмеген. Лагерьде ешқашан тіркелу болған жоқ, сондықтан ондаған мың босқындар Жалозайда тұрмысы төмен жағдайда болды. 2001 жылдың ортасында, АҚШ-қа жасалған 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар алдында, Жалозай лагеріндегі 10 000 ауғандықты Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары (БҰҰЖК) шынайы босқындар ретінде танып, тіркеді және оларды Пешавар қаласының сыртындағы жаңа Шамшату босқындар лагеріне көшірді, деп хабарлады БҰЖК өкілі Мелита Сунджик.
2002 жылы лагерьлердің жабылуы және қайтарылғандар
2002 жылдың басында Жалозай лагерінен 50 000 адам көшірілді. Олардың көбі 2001 жылдың соңында Талибан билігінен құтылғаннан кейін Ауғанстанға оралған. Жалозай лагерінің бұрынғы тұрғындарының көпшілігі 2001 жылдың 11 қыркүйегінен бері Пәкістанның Хайбер-Пактунхва аймағында салынған алты жаңа лагерьге көшірілді, соның ішінде Коткай, Баджаур, Шалман, Ескі Багзай, Басу және Ашгару. 2002 жылдың 11 ақпанында БҰҰ - ның бас қорының өкілі Жалозай босқындар лагерінің келесі күні, яғни 2002 жылдың 12 ақпанында жабылатынын мәлімдеді. Кейін БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігінің мәлімдемесі бойынша, БАҚ Пәкістандағы өкілі Ева Демант пен ауған босқындары жөніндегі комиссар ресми түрде бұл нысанды жабады. 2002 жылдың 11 ақпанына қарай Жалозайда қалған 800-ге жуық босқын келесі күні Ауғанстан шекарасына жақын Баркилиге көшірілуі тиіс еді. 2002 жылдың наурыз айында БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігі Пакистанда ерікті түрде елге қайтару науқанын бастады. 2002 жылдың соңына қарай БҰҰ-ның бас қожалығы 1,53 миллион ауған босқынды Пәкістаннан, оның ішінде 1,4 миллионды Хайбер-Пахтунхвадан елге қайтарып жіберді. Олардың 82% -ы қалалық аймақтардан, тек 3% -ы 2001 жылдың қазан айында АҚШ-тың коалициялық шабуылына дайындық мақсатында құрылған жаңа лагерьлерден. 2003 жылы БҰҰ-ның бас қалаушысы Пакистанның ескі лагерьлері мен қалаларынан Ауғанстанның ауылдық аймақтарына қайта оралуға басымдық берді. Пакистаннан оралғандардың 70% -ы қалалардан, 30% -ы лагерьлерден келген. 2003 жылы 9 наурызда Пәкістанның қауіпсіздік күштері Пешавар маңындағы Жалозай босқындар лагеріне рейдтер жүргізді. Қарулы күштер Шамшату лагеріне де шабуыл жасады. Ешкім де ұсталған жоқ. 2004 жылы 385 мың адам Пәкістаннан оралды. 2005 жылғы ҰҚШҰ жоспарлары бойынша 400 000 ауған босқыны Пәкістаннан үйлеріне оралуға шақырылды. 2005 жылдың сәуір айының басында 11 000 ауғанстандық үйлеріне оралды. Наурыз айында көмекпен қайтару жұмыстары басталғаннан бері 7000 адам Пәкістаннан оралды. Наурыз айында 250 адам келген болса, наурыз айында 500 адам келіп жатты. Жаздың жылытуымен олардың саны арта түседі деп күтілді. Сол кезде БҰҰ-ның бас қалаушысы Пәкістанмен бірге 2006 жылдың наурызында босқындарды қайтару туралы үшжақты келісім аяқталғаннан кейін қалатын 1,5 миллион босқындарды қабылдауды жоспарлап отырды. 2005 жылы жағдай жақсарып, көбірек ауғандықтар елге оралған кезде, 2001 жылғы Ауған соғысынан қашып бара жатқан ауғандықтарды баспана ету үшін Пакистанда құрылған барлық "жаңа" лагерьлер жабылды. 2002 жылы БҰҰ-ның ерікті түрде елге қайтару бағдарламасы басталғаннан бері 580 000-нан астам ауғандық лагерден үйлеріне оралды. 2005 жылдан бастап лагерьлерді жабу 2002 жылдың наурызында басталған және Пәкістандан 2,4 миллион ауған босқынына үйлеріне оралуға көмектескен БҰҰ-ның бас қамауын қайтару операциясымен қатар жалғасты. Бұл - агенттіктің әлемдегі ең ірі осындай бағдарламасы. 2005 жылы Кашмирде болған апатты жер сілкінісі аймақты қатты сілкіндірді. 2012 жылы Пәкістан елдегі босқындар лагерьлерін жабуды жалғастырды және барлық шетелдік визалардың ұзартылуына тыйым салды, соның ішінде Ауғанстан, бұл оралғандардың жаппай санына әкелді.
Жалозай арнайы экономикалық аймағы
2020 жылдың шілде айында ҚК-нің бас министрі Мехмуд Хан Ноушера ауданында Жалозай арнайы экономикалық аймағын ресми түрде іске қосты.