Кіріспе

Самуэль Гярмати (Gyarmathi Sámuel) (1751 жылы 15 шілдеде, Колозвар 1830 жылы 4 наурызда, Колозвар) - Клужда (содан кейін Трансильванияның Колозвар қаласында) туған венгр лингвисті. Ол ең алдымен фин-угор тілдерінің салыстырмалы тарихын жүйелі түрде дәлелдегенімен танымал. Ол "Affinitas linguae hungaricae cum linguis fennicae originis grammatice demonstrata" (1799 ж.) атты кітабында жазған. Бұл еңбек Янош Саджновичтің ертедегі еңбегіне негізделген.

Өмір жолы және шығармашылығы

Гярмати Венада дәрігер болу үшін білім алудан бұрын Нагьенедте (Айуд) мұғалім болуды үйренді, содан кейін Трансильванияда медицинаны жүзеге асырды. 1789 жылы ол венгр газетінде лингвистикалық зерттеулер үшін сыйлық ұсынатын байқау туралы оқыды және келесі екі жылды "Околодос танито магар телместесте" (венгр грамматикасы рационалды түрде үйретіледі) еңбегімен өткізді. Трансильваниялық диета оның басылымы үшін қаражат бөлді және ол 1794 жылы екі томда жарық көрді. Осы кітаптың табысы арқылы Гярмати Гергели Бетленнің үйіне отбасылық дәрігер және Бетлен балаларының мұғалімі ретінде қосылды. Оның лауазымы оған тілдерді зерттеуге көп уақыт берді және оған Германиядағы Геттинген университетінде салыстырмалы лингвистиканың жетекші орталығы болған Бетленнің ұлына сапарға шығуға мүмкіндік берді. Бұл жерде ол Солтүстік және Шығыс Еуропаның тарихшысы Август Людвиг фон Шлёцермен танысты. Геттингенде Гярмати венгр және сами (лапп) тілдерінің арасындағы байланысты көрсеткен Янош Саджновичтің теориясын әзірледі. Гьярматидің зерттеулерінің нәтижесі 1799 жылы Геттингенде жарияланған "Афиннитас" болды. Жұмыстың бірінші бөлігінде Гярмати венгр, фин және саам тілдерін салыстырады. Екіншісінде ол венгр және эстон тілдерінің ұқсастықтары туралы айтады. Үшіншісінде ол басқа бірнеше урал тілдерін қамтиды. Афинитас бұл тілдердің бір отбасының бөлігі екенін, олардың арасындағы грамматикалық құрылымдағы ұқсастықты көрсетіп көрсетуге тырысты. Кітап тіл біліміне үлкен үлес қосқан деп бірден танылды. Геттингеннен шыққаннан кейін Гярмати Зиладағы (Залау) кальвинистік колледжде мұғалім / әкімші болды, 1810 жылы Бетельге отбасылық дәрігер болып қайта оралды. Оның соңғы ірі еңбегі 1816 жылы Венада жарық көрген "Сөздіктер" ("Vocabularium") болды. Бұл - венгр сөздіктерін 57 басқа тілмен салыстыратын сөз тізімі. Сондай-ақ, онда Трансильванияның секелек диалектісі туралы құнды мәліметтер бар. Гярмати 79 жасында Клужда қайтыс болды.