Кіріспе

Камбоджаның премьер-министрі (1908-1977) Сон Нгок Тхань (1908 ж. 7 желтоқсан - 1977 ж. 8 тамыз) - Камбоджаның ұлтшыл және республикашыл саясаткері, бүлікші көшбасшы және (қысқа уақытқа) үкімет министрі ретінде ұзақ тарихы бар.

Ерте өмір

Тхань Вьетнамның Тра-Винь қаласында қытай және вьетнамдық ата-ананың және кхмер-кромдық әкедің отбасында дүниеге келген. Сайгон, Монпелье және Парижде білім алып, бір жыл заңгерлік мамандықты оқыды. Ол Пурсат қаласында судья және Пномпеньдегі прокурор болып жұмыс істеді. Алғашқы кхмерлік ұлтшыл Пак Чоюнмен бірге ол 1936 жылы кхмер тіліндегі алғашқы газетті - Нагараваттаны құрды. Нагараватаның саяси көзқарасы кхмерлерді шетелдік саудагерлердің коммерциялық монополиясын бұзуға шақырып, өз бизнестерін бастауға талпындырды. Тханның идеологиясы негізінен республикашыл, оңшыл және көзқарасын жаңғырту болды, бұл оны король Нородом Сиануктың ұзақ уақыт қарсыласына айналдырды. Ұлтшылдыққа қарамастан, ол Азия ынтымақтастығының күшті жақтаушысы болды және Камбоджа мектептерінде вьетнам тілін оқытуды жақтады, өйткені бұл идеяларды жаңғыртудың әлеуетті арнасы болды.

Үкіметке қатысу

1942 жылдың шілдесінде француздарға қарсы демонстрациялардан кейін Тан Жапонияға қашып кетті, 1945 жылдың 12 наурызында Сианук Камбоджаның тәуелсіздігін жариялаған кезде оралды. Ол Сыртқы істер министрі болды. Тамыз айында Жапонияның бас тартуымен Тан өзін премьер-министр етіп тағайындады. Қазан айында француз бақылауы қалпына келтіріліп, ол тұтқындалып, алдымен Сайгонға, содан кейін Францияға жер аударылды. Оның көптеген жақтастары колониалды билікке қарсы күресу үшін кхмерлік Иссарак қарсылығына қосылды. 1951 жылы билік Танды халыққа жеткілікті деңгейде танытты. Министрлер кабинетінің лауазымынан бас тартып, ол кхмерлік иссарактардың түрлі басшыларымен одақ құрды және француз әкімшілігіне қарсы көтерілісті жақтаған және тез арада тыйым салынған тағы бір газетті (Кхмер Краук) құрды. 1952 жылы лейтенанты Эа Сичау (француздық білімді кеден қызметкері және солшыл зиялы) және бірқатар қолдаушылармен бірге Тан Сием Рип ауданындағы ормандарға жоғалып кетті және қарсылық ұйымдастыра бастады. Иссарак қозғалысы Кхмер Ұлттық азаттық комитеті, ашық солшыл Біріккен Иссарак майданы және әртүрлі аймақтық соғыс әміршілері мен партизандар басшылары арасында бөлінді. Тхан 1950 жылдардың басында қозғалысты жалпы бақылауға алуға тырысты; қозғалыстың бірнеше көшбасшылары, мысалы, ханзада Нородом Чантараингсей және Пут Чай, уақытша оның жалпы басшылығын қолдады. 1954 жылы ол солшылдардың тарапынан бірте-бірте шеттетіліп, АҚШ Орталық барлау агенттігінен ұсыныстар алды, олар оның көптеген іс-шараларын болашақта қаржыландыратын болды. Тхан Кхмер Кром арасында жоғары деңгейде қолдау тапса да, кейінгі жылдары Камбоджаның ішкі саясатында салыстырмалы түрде аз ықпал еткен немесе халық қолдауы болған, әсіресе Сиануктың Сангкум қозғалысы көпшілік центристік және оңшыл элементтерді сіңіріп алған.

Кхмерлік серей

Бірінші Индокитай соғысы 1954 жылы аяқталды. Сейм-Рипке жақын орналасқан базасынан Тан ханды өзінің ең үлкен жауларының бірі ретінде қарастырған Сианукпен күресу үшін, негізінен кхмер Кром арасынан жалданған кхмер Серей ополчияларын ұйымдастырды. 1959 жылы "Манифест" кхмер Серейінде Тан Сианукты Солтүстік Вьетнамның қолынан Камбоджаны "коммунистікке айналдыруға" жол бергені үшін айыптады. Кхмер Серей Таиланд пен Оңтүстік Вьетнамның шекаралық аймақтарында жұмыс істеді, Сианукқа қарсы жасырын радио хабарларын таратты, бірақ аз жетістікке жетті, бірақ олар бірнеше төңкеріс жоспарларында (мысалы, Бангкок жоспары) әскери күш көзі ретінде ұсынылды. Камбоджа әскері мен Лон Нол 1970 жылы Сианукты құлатып жібергеннен кейін, Танды жаңа Кхмер Республикасы үкіметінде алғашқыда мемлекет басшысы Ченг Хенгтің кеңесшісі ретінде қатысуға шақырды және өзінің Кхмер Серей әскерлерін оның қызметіне қойды. Лон Нольдің Кхмер Республикасының антикоммунистік үкіметі (1970-1975) Оңтүстік Вьетнамнан Меконг дельтасын (Оңтүстік-Батыс Вьетнам) талап етіп, Оңтүстік Вьетнам Республикасының антикоммунистік үкіметінен жағымсыз сұрақ қойды, бірақ Кхмер Кром ұйымының үмітін толық қанағаттандырды. 1972 жылы Тан қайтадан премьер-министр болды, бірақ бомбаға толы шабуылға ұшырағаннан кейін (бәлкім, Лон Нолдың ағасы Лон Нон ұйымдастырған) ол көп ұзамай Лон Нолдан босатылды және Оңтүстік Вьетнамға жер аударылды. Тхань Сайгонды басып алғаннан кейін Вьетконг тарапынан тұтқындалды және 1977 жылы 8 тамызда Хо Ши Мин қаласында Чи Хоа түрмесінде аурудан қайтыс болды.