Кіріспе

Француз жазушысы және ағарту дәуірінің философы (1657–1757)

Бернард Ле Бовье де Фонтенель (fɔ̃tənɛl; 11 ақпан 1657 – 9 қаңтар 1757), сондай-ақ Бернард Ле Буйер де Фонтенель деп те аталады, француз авторы және Франция институтының үш академиясының ықпалды мүшесі. Ол, әсіресе, ағарту дәуірінің қалыптасу кезеңінде ғылыми тақырыптарды оңай түсінікті етіп беруімен белгілі болды.

Өмірбаян

Фонтенел Франциядағы Руан қаласында (сол кезде Нормандияның астанасы) дүниеге келді және 99 жасында Парижде қайтыс болды. Оның анасы ұлы француз драматургтары Пьер мен Томас Корнельдің әпкесі болған. Оның әкесі Франсуа Ле Бовье де Фонтенел, Руан провинциялық сотында жұмыс істеген заңгер және Аленсон қаласынан шыққан заңгерлер отбасынан таралған. Ол заңгерлік білім алған, бірақ бір істен кейін оны тастап, өмірін философтар мен ғалымдар туралы жазуға арнады, әсіресе картезиандық дәстүрді қорғады. Жазбаларының күдіксіз құндылығы мен маңыздылығына қарамастан, оның осы салаға маңызды үлес қосқаны даусыз емес. Ол түсіндіруші, жариялаушы және кейде құштар, бірақ көбінесе жақсы юмормен дауласуға бейім болған. Ол иезуиттер колледжінде, Пьер Корнель атындағы лицейде білім алған (бірақ лицей оның ағасының (Пьер Корнель) атын 1873 жылға дейін, шамамен 200 жылдан кейін қабылдамады). Лицейде ол әдебиетке деген құштарлығын көрсетті және өзін ерекше көзге түсірді. Бернард де Фонтенелдің сөзіне сүйенсек, Блондель 1649 жылға дейін француз астанасындағы Academia Parisiensis-те әке Марин Мерсеннің шәкірті болған. Онда ол "Гассенди, Декарт, Гоббс, Робервал және екі Паскаль – әкесі мен ұлы" сияқты ғалымдармен танысты.

Алғашқы жұмыстар

Ол 13 жасында латын тілінде өлең жазып, ақын ретінде бастады және бірнеше рет Француз академиясының сыйлықтарына қатысты, бірақ ешбір сыйлыққа ие бола алмады. Ол Парижге уақыт-уақыт сапар шегіп, Сен-Пьер абысы, Верто абысы және математик Пьер Вариньонмен жақын қарым-қатынас орнатты. 1680 жылы ол "Аспар" трагедиясының толық сәтсіздігін көрді. Кейіннен Фонтенелл өзінің өкінішті драмасын өртеп, халық пікірін мойындады. 1689 жылғы қаңтарда Париж операсында тұңғыш рет қойылған Паскаль Колласстың "Тетис пен Пеле" ("Тетис және Пеле") операсының либреттосы зор құрметке бөенді. Оның 1685 жылы анонимді түрде жарық көрген "Шевалье д’Эрдің галант хаттары" сол заманғы әлеуметтік ортаны бейнелейтін хаттар жинағы болды. Ол бірден көзге түсті. 1686 жылы оның "Relation de l'île de Bornéo" еңбегіндегі Рим мен Женева туралы әйгілі аллегориясы, Мрео және Энегу деген бәсекелес ханшайымдар кейпінде жасырынып, діни мәселелердегі оның батылдығын көрсетті. Бірақ Фонтенелл "Өлілердің жаңа әңгімелері" (1683) арқылы ғана жоғары әдеби деңгейде танылды. Бұл дәрежесі үш жылдан кейін, сол кезеңде әлемдердің көптігі туралы ең ықпалды еңбек саналған "Entretiens sur la pluralité des mondes" (1686) арқылы нығайтылды. Ол ғаламның табиғаты туралы көп жазды: "Міне, соншалықты зор ғалам, мен оның ішінде жоғалып барамын. Қайда екенімді білмеймін. Мен мүлдем ештеңе емеспін. Біздің әлеміміз өзінің маңызсыздығымен қорқынышты."

Кейінгі жұмыстар

Фонтенел Руанда мекен еткен. 1687 жылы Парижге көшті. 1687 жылы ол «Оракулдар тарихы» атты еңбегін жариялады, бұл кітап діни және философиялық айналымдарда қызу пікірталас тудырды. Ол екі эсседен тұрады, біріншісі оракулдардың жын-шайтандардың табиғаттан тыс күшімен берілмейтінін дәлелдеуге бағытталған, ал екіншісі олар Исаның тууымен тоқтамағанын көрсетуге арналған. Бұл шіркеудің күдігін тудырды, және Жан-Франсуа Балтус есімді иезуит оған қарсы ауыр дәлелдер келтірді; бірақ оның авторының бейбітшілдікке құштарлығы оны қарсыласына жауап бермей, тыйып тұрды. 1688 жылға оның «Ескі және жаңа туралы ойлар» атты еңбегі жатады, онда ол сол кездегі дау-жанжалдарда заманауи жақты қолдады; ал «Кездейсоқ себептердің физикалық жүйесіне қатысты күмәндер» (Николас Малебраншқа қарсы) одан көп ұзамай жарық көрді. Ол қарт күніне дейін беделді болды, және 1742 жылы, 85 жасында, сол кездегі белгілі Жан-Жак Руссо онымен кездескенде, ол өзіне келетін жас жазушыларға берген кеңесін айтты: «Лавр гүлдерін маңдайыңа, ал соққыларды мұрыңа батыл ұсынуың керек». Ол өзінің ұзақ өмірін жеміс-жидектерге, әсіресе клубникаға байланыстырды. Тоқсан екі жасында бір бақылаушы оның жиырма екі жасар адамдай сергек екенін жазды.

Француз академиясының мүшесі

1691 жылы ол "ежелгілердің" жақтастарының, әсіресе Расин мен Бойлоның, оның бұрынғы төрт рет қабылдануына кедергі келтірген күш-жігеріне қарамастан, Француз академиясына қабылданды. Осылайша ол Жазулар академиясының және Ғылым академиясының мүшесі болды. 1697 жылы ол Ғылым академиясының тұрақты хатшысы болып тағайындалды және осы лауазымды қырық екі жыл бойы атқарды. Осы ресми қызметінде ол «Ғылым академиясының жаңару тарихы» (Париж, 3 том, 1708, 1717, 1722) атты еңбегін жазды, онда мәжілістерден алынған тұжырымдамалар мен талдаулар, сондай-ақ академия мүшелерінің мақтаулары берілген. Бұл мақтаулар өте қарапайым және нәзік стильде жазылған. Оның барлығы алпыс тоғыз мақтауының ең танымалсы – оның ағасы Пьер Корнельге арналғаны. Алғаш рет ол «Nouvelles de la république des lettres» (1685 жылғы қаңтар) басылымында жарияланды және «Vie de Corneille» деген атпен Фонтенелдің «Œuvres» жинағының барлық басылымдарына енгізілді. Фонтенелдің басқа маңызды еңбектері – «Éléments de la géométrie de l'infini» (1727) және «Théorie des tourbillons» (1752). Соңғысында ол Рене Декарттың гравитацияға қатысты көзқарастарын қолдады, бірақ бұл материал сол кезде Исаак Ньютонның еңбектерімен толығымен ығыстырылған болатын. Ол өзінің жұмыстарының түсініктілігімен, әсіресе оның повестьтік стилімен ерекше көзге түседі. Бұл ғылыммен айналыспайтын адамдарға да сол кезде бұл сирек кездесетін жағдайда ғылыми жетістіктерді бағалауға мүмкіндік берді, ал ғалымдар кең қоғамның ой-пікірлерінен пайда тапты. Оның жазбалары Декарттың астрономиялық теорияларын насихаттауға бағытталған деп есептелсе де, ол сол кездегі сауатты қоғамды «табиғаттану философиясына» белсенді қатысуға шақырды, осылайша ерте ағартушылық ғалымдардың жұмысын байытты. Оның жазбаларының даусыз құндылығы мен сапасына қарамастан, ол түпкілікті ғылыми немесе математикалық еңбектерге үміт артпады, бірақ бұл оны Декарттың физикадағы орамдардың рөлі туралы ұсынылған тұжырымдамаларын ашық қолдаудан тоқтатпады.

Мұра

Фонтенел өзінің заманындағы білімді француз қоғамында танымал тұлға болды, оның беделі Вольтердікіндей құрметті деңгейде еді. Алайда, Вольтерден өзгеше, Фонтенел маңызды жауларын жасаудан сақтанды. Ол өте сыншыл ойлау қабілетін аристократиялық қоғамдағы лайықты тұлғаларды мақтау және сүйіншілеу арқылы үйлестірді. Фонтенел француз әдебиетінің екі өте әртүрлі дәуірін байланыстырады: Корнель, Расин және Буало дәуірін, бір жағынан, ал Вольтер, Д’Аламбер және Дидро дәуірін – екінші жағынан. Бұл оның ұзақ өміріне ғана байланысты емес, ол 17 ғасырдың ақылды адамдарымен де, 18 ғасырдың философтарымен де ортақ қасиеттеріне ие болды. Дегенмен, ол бұрынғыға қарағанда соңғы дәуірге жатады. Шарль Огюстен Сент-Бёвтің пікірінше, ол «өте көрнекті рухтар» класына жатуға лайық, бірақ оны интеллектуалды күш емес, ақыл-ойымен, көп сөйлей білу емес, азды да жақсы жеткізе білу қабілетімен ерекшелендіріп айтуға болады. Фонтенелдің еңбектерінің бірнеше жинағы жарық көрген, алғашқысы 1728–1729 жылдары Гаагада 3 томдық болып басылды. Ең жақсысы – 1790 жылы Парижде 8 томдық басылым. Оның кейбір жекелеген еңбектері жиі қайта басылып, сондай-ақ аудармалар жасалған. «Дүниелер көптігі» 1794 жылы қазіргі грек тіліне аударылды. Сент-Бёвтің «Causeries du lundi» жинағында Фонтенел туралы қызықты мақаласы мен бірнеше пайдалы сілтемелер бар. Сондай-ақ, Вильменнің «XVIII ғасырдағы француз әдебиетінің панорамасы», аббат Трублеттің «М. де Фонтенелдің өмірі мен еңбектерінің тарихына арналған естеліктер» (1759), А. Лаборд Милааның «Фонтенел» (1905) – «Grands écrivains français» сериясынан және Л. Майгронның «Фонтенел, адам, еңбек, ықпал» (Париж, 1906) еңбектерін қараңыз. Оның «Өлілердің әңгімелері» атты еңбегінде ежелгі және жаңа заманның қайтыс болған тұлғалары арасындағы ойдан шығарылған, бірақ ықтимал диалогтар келтірілген, тіпті бір кітабында ежелгі және жаңа заманның өкілдері арасындағы әңгімелер жинақталған. Монтень «кейбір ғасырларда басқаларына қарағанда дана адамдар көп пе?» деп сұрағанда, Сократ қайғылы түрде: «Табиғаттың жалпы реті өте тұрақты болып көрінеді» деп жауап береді. Бір кітапта Рокселан мен Анна Болейн саясат және әйелдің еркекке үйлену үшін қалай әсер етуі туралы пікір алмасады. Монтесума мен Кортестің арасындағы әңгіме бұрынғысына ежелгі Грециядағы даналық туралы кейбір аңызға қарсы мысалдар келтіру арқылы оларды жоққа шығаруға мүмкіндік береді. 1935 жылы Айдың бетіндегі кратерге Фонтенел есімі берілді.