The Silent Princess

Кіріспе

"Сыбырсыз ханшайым" - түрік ертегісі, үш кішкентай әңгімемен бірге: "Сұмдық анар" (немесе "Төрт шебер бауырлас"); "Ағаш ұстасы, тігінші және дін қызметкері"; "Қабірге келген үш талапкер". Эндрю Лэнг оны "Оливк" ертегі кітабына енгізді.

Қысқаша мазмұны

Бірде пашаның ұлы алтын допты ойнап жүріп, бір әйелдің құмырасын үш рет сындырып алды. Ол оны үнсіз ханшайымға ғашық болуға қарғыстырып, жоғалып кетті. Ол өскен сайын, ол үнсіз ханшайымның кім екенін ойлады, уақыт өте келе ол қатты таң қалды, ол ауырып қалды. Әкесі оны не ауруынан сауықтырады деп үміттеніп, неден ауырып қалды деп сұрады, ал ұлы қарғысты ашып, оны іздеуге рұқсат сұрады. Әкесі рұқсат берді. Патша бір қарт үй басқарушысымен жолға шықты. Үш қарт кісі оларға жол көрсетіп, ескерткеннен кейін, ақыры патшазада жеті парданың артында отырып, ешқашан сөйлеспейтін тауды тапты. Таудың айналасын адам сүйектері мен аза тұтушылар қоршап тұрды. Олар ханзадаға солтанның рұқсатын сұрап, оны ханшайымның алдына алып бару керектігін ескертті. Ханзада оны сөйлеуге мәжбүрлеудің жолын ойлап таба алмады, сондықтан ол сол сұлтанмен сөйлесуді бірін тапқанша кейінге қалдырды. Сол жерде жүріп, ханзада бір құлан сатып алды, ол сөйлей алатынын анықтады. Ол одан неге соншалықты қапаланғанын сұрады, ол құсқа өз оқиғасын айтып бергенде, ол оған кетуін айтты, ал ханшайым сөйлемегенде, ол оған оның орнына шәмшікпен сөйлесетінін айтуы керек, онда жағалағай жасырылатын. Патшаның сөзі орындалды. Ханшайым онымен сөйлеспеді, сондықтан ол шам қойғышпен сөйлесті, ал шолпан оған ешкім сөйлеспегеніне бірнеше жыл болғанын айтты, сондықтан ол оған әңгіме айтып береді. Ол патшаның үш жігітті бір нәрсені алты ай ішінде үйренуге шақырғанын, ең ақылдысы ханшайымды жеңетінін баяндады. Бірі бір жыл бойы бір сағатта жүретін жолды, екіншісі алыстан көретін жолды, үшіншісі кез келген ауруды емдеуді үйренді. Олар қайтадан кездесіп, екіншісі ханшайымның өліп жатқанын көрді. Алғашқысы үшіншісін әкеліп, үшіншісі оны сауықтырды. Содан кейін ханзада мен жаңбырлы екіншісі немесе үшіншісі жақсырақ жасады ма деп айтысты, ал ханшайым оны біріншісісіз пайдасыз болатынын айтып, оны алатынын айтты. Бір құл солтүстіктің патшасына хабарласуға жүгіріп барды, бірақ ханшайым оны үш рет сөйлету үшін, ханшайымымен ыммен сөйлесуге көндірді. Ол шам қойғышты жойды. Келесі күні түнде шолпан бағанаға тығылып, ханзада онымен сөйлеседі. Әңгімеде бір әйелдің көп жылдар бойы еркек жігіттерді елемегенін, бірақ ақ шашты тауып алып, біреуін таңдап алуды шешкенін айтады. Оларды тапсырмалар берді. Ол бірінші талапкерге әкесі қайтыс болғанын айтты және оның қабірі бос болғандықтан сиқыршы екенін дәлелдеді; ер адамның міндеті қабірде үш сағат тұру еді, сондықтан әйел одан босатылады. Ол бірден сол жерде жатыр. Ол екінші талапкерге арудың қабірдегі әкесі денесінің орнын алып отырғанын айтты; егер ол арудың үстінде таспен тұрса және қозғалса, оның басын ұрып-соқса, ол еркін болады. Сонда әлгі кісі бір тасты алып, бірден отыра кетті. Ол үшінші жігітке әкесінің орнын сиқыршы басып алғанын айтты, бірақ егер ол оны өзінің алдына әкелсе, ол бостандыққа шығады. Ол дереу Мәриямның мәйітін алды. Содан кейін шолпан екінші немесе үшінші талапкердің ең жақсы істегенін талқылады, принцесса бірінші деп жауап бергенше. Сол күні ол бағананы жойды. Үшінші күні түнде құлан есіктің алдындағы перделерге жасырынды да, ханзадаға бір үйде тұратын балташы, тігінші және студент туралы айтты. Ағаш ұстасы әйел мүсінін жасап, тігінші оны киіндірді, ал студент көкке тілек айтып, оның тірі әйел болуын сұрады. Шалқар мен ханзада онымен некеге тұру үшін ұстаның немесе тігіншінің құқығы бар ма, жоқ па, деп айтысып, ханзада оқушының дұғасы оны жеңу керектігін білдіреді деп жауап берді. Сонда ол шапандарын шешіп, ханзадаға үйленуге келісті. Олар (Исраилдің ұрпақтары) Жүсіптің құмыраларын сындырып берген әйелге кісі жіберіп, оны шақыртты. Әйел балаларына күтім жасайтын болды.

A pasha's son one day was playing with his golden ball, and broke a woman's pitcher three times. She cursed him to fall in love with the silent princess, and vanished. As he grew older, he wondered who the silent princess was, and in time wondered so much that he became ill. His father asked what had made him ill, in hopes that it would reveal his cure, and the son revealed the curse and asked permission to search the world for her. His father granted it. The prince set out with an old steward, and after three old men gave them directions and warnings, he finally found the mountain where the princess sat behind seven veils and never spoke. The mountain was surrounded by human bones and mourners, who warned the prince that he needed the leave of the sultan to be escorted into the princess's presence, and the bones could tell him the effect of his decision. The prince could not think of a way to make her talk, so he put off speaking to the sultan until he had one. While there, the prince bought a nightingale, and found it could talk. It asked him why he was so sad, and when he told the bird his story, she told him to go, and when the princess would not speak, he must tell her he would instead converse with the candlestick, where the nightingale would be hidden. The prince obeyed. The princess would not speak to him, so he spoke to the candlestick, and the nightingale said it had been years since anyone had spoken to her, so she would tell him a story. She described how a king set three suitors to learn something in six months, and the cleverest would win the princess. One learned how to travel a year's journey in an hour; another to see things at a distance; the third to cure any illness. They met again, and the second saw the princess was dying, the first brought the third to her, and the third one cured her. Then the prince and the nightingale argued whether the second or the third had done the better, until the princess burst out that it would have been useless without the first, who should have her. A slave ran to tell the sultan, but the princess persuaded him, by signs, to make the prince make her speak three times. She destroyed the candlestick. The next night, the nightingale hid on a pillar, and the prince talked to it. The nightingale told of a woman who had scorned suitors for many years, until she found a white hair and decided to pick one. She set them to tasks. She told the first suitor that her father had died, and proved to be a wizard because his grave was empty; the man's task was to lay in the grave three hours, so the woman would be free of him. He lay down there at once. She told a second suitor that a wizard had taken the place of her father's body in the grave; if he stood over the wizard with a stone and smashed his head if he moved, she would be free. The man took such a stone and sat down at once. She told the third suitor that a wizard had taken the place of her father's body in the grave, but if he brought him before her, she would be free. He immediately brought the body before her. Then the nightingale argued whether the second or third suitor had done the best, until the princess said it was the first. That day, she destroyed the pillar. The third night, the nightingale hid in the curtains by the door, and told the prince of a carpenter, a tailor, and a student who lived in the same house. The carpenter made a statue of a woman; the tailor dressed it; the student prayed to heaven that she might become a living woman. The nightingale and prince quarreled over whether the carpenter or the tailor had the best right to marry her, until the princess said that the student's prayer meant he should win her. At that, her veils fell, and she agreed to marry the prince. They sent for the woman whose pitchers he had broken, and she became a nurse to their children.

Шығу тегі

"Сыбырлы ханшайым" атты төрт әңгіменің ішіндегі ең көнесі "Сыбырлы анар" ("Сыбырлы анар") болып табылады. Ең ерте нұсқаларын "Байтал пачиси"де кездестіруге болады Веталапанавимсатика No 5, No 2, Сомадеваның "Өлкен аңыздар мұхиты" (Катасарицагара) 12-кітабы, алғаш рет 1077 жылы жарық көрген, және "Үш ханзада мен ханшайым Нұроньнихар" бір мың бір түн. Джованни Страпарола Морлинидің романның латын нұсқасын, Новеллиноны, 1550-53 жылы өзінің "Разын түндер" (Түн VII, 5-қалам) атты шығармасында итальян тіліне аударды, ал оны Джанбатиста Базиле "Сабақтардың әңгімесі" кітабында "Бес бауыр" деп қайта өңдеді. Бұл әңгіме Гриммдердің "Төрт шебер бауырлас" (KHM 129) нұсқасының арқасында ең танымал болып табылады. "Леди және оның бес талапкері" (Қаймақтағы талапкерлер) 1001 Арабия түні) және Боккаччоның Декамерон (IX No. 1) 1349 жылы 1353. Төрт аңыз алғаш рет 1896 жылы венгр фольклоршысы Игнач Куностың "Қырық төрт түрік ертегісі: Түркиядан 44 аңыз, аңыз және әңгіме" атты жинағында кездесті. 1907 жылы "Сайлаусыз ханшайым" Эндрю Лэнгтің "Олив" ертегі кітабында жарық көрді".