Кіріспе

Platanaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы.

Платан (Platanus) – Солтүстік жарты шарда табиғи түрде өсетін ағаштардың шағын санынан тұратын туыс. Олар Platanaceae тұқымдасының жалғыз тірі өкілдері. Платанның барлық ересектерінің бойы биік болады. Барлығының арасында P. kerrii түрінен басқасы жапырақтарын қыста түсіреді, ал көпшілігі жабайы жағдайда жағалаулар мен басқа да сулы жерлерде өседі, бірақ өсіру кезінде құрғақшылыққа төзімді екені дәлелденген. Лондондық гибридтік платан (Platanus × acerifolia) қалалық жағдайларға ерекше төзімділігін көрсетті және Лондон мен Ұлыбританияның, сондай-ақ Еуропаның басқа да аймақтарында кеңінен отырғызылды. Олар ағылшын тілінде көбінесе «платан» немесе «жазық ағаш» деп аталады. Бұрын қолданылған, бірақ қазір сирек кездесетін атауы – «банан ағашы» (осы атаумен байланысты емес басқа түрлермен шатастырмау керек). Солтүстік Американың кейбір түрлерін «сикомор» (әсіресе Platanus occidentalis) деп атайды, бірақ бұл термин басқа да туыс емес ағаштарға да қолданылады. Платан туысының атауы ежелгі грек тіліндегі «πλάτανος» сөзінен шыққан, ол Platanus orientalis түрін білдіреді.

Ботаника

Гүлдері қысқартылған және шар тәрізді (глобоздық бас) болып орналасқан; 3–7 түкті тостаған жапырақтары негізінде бірігуі мүмкін, ал гүл жапырақтары 3–7 және шпатель тәрізді. Аталық және аналық гүлдері бөлек, бірақ бір өсімдікте (моноэцитті) орналасқан. Бір гүлшоғырындағы (гүлқұрылысы) бас саны түрді көрсетеді (төмендегі кестеге қараңыз). Аталық гүлде 3–8 аталық бар; аналық гүлде 3–7 карпельді жоғары орналасқан жұмыртқалық бар. Жазық ағаштары желмен тозаңданады. Аталық гүлдер тозаңын төккеннен кейін түсіп қалады. Тозаңданғаннан кейін аналық гүлдер ахенаға айналып, жиналған шар құрайды. Жемісі – ахеналардың көптеген түрі (өсімдіктер систематикасы, Симпсон М. Г., 2006). Әдетте шардың өзегі 1 см диаметрлі болады және 1 мм торлы қабықпен жабылады, оны қабықтан айыруға болады. Шардың диаметрі 2,5–4 см және бірнеше жүз ахенадан тұрады, олардың әрқайсысында бір тұқым болады және конус тәрізді, ұшы шар бетіндегі торға төмен қарап бекітіледі. Әр ахенаның түбінде көптеген жұқа, қатты, сары-жасыл түсті қылшық талшықтары да бар. Бұл қылшықтар жемістердің желмен таралуына көмектеседі, мысалы, бақбақ сияқты. Жапырақтары қарапайым және кезектесіп орналасқан. Platanus туысының жапырақтары алақан тәрізді пішінге ие. Жапырақ сабағының (петиоланың) негізі кеңейіп, жас сабақ бүршігін толық қоршап алады. Аксиллярлық бүршік жапырақ түскеннен кейін ғана көрінеді. Піскен қабық оңай қабыршақталып немесе қалыптасқан пішінде жарылады, дақты, қабыршақты көрініс тудырады. Ескі діңдерде қабық қабыршақтанбай, керісінше, қалыңдап жарылуы мүмкін.

Филогения

Екі субжанр бар, аномалды P. kerrii-ді қамтитын Castaneophyllum субжанры және қалғандарының барлығы Platanus субжанры; Мексикадағы жақындағы зерттеулер осы субжанрдағы қабылданған түрлердің санын арттырды. Platanus субжанрында хлоропласт және ядролық ген тізбектерінен алынған мәліметтер Батыс Солтүстік Америкадағы P. racemosa түрлер тобының (P. racemosa, P. gentryi, P. wrightii қоса алғанда) Батыс Еуразиялық P. orientalis-ке, Солтүстік Американың басқа түрлеріне қарағанда (P. mexicana sensu lato, оның ішінде төрт түр: P. chiapaensis, P. lindeniana, P. [×] mexicana sensu stricto, P. oaxacana; P. occidentalis s. l. екі [ішкі] түрімен: P. occidentalis, P. palmeri; P. rzedowskii) жақын екенін көрсетеді. P. mexicana s. l. және P. lindeniana-ның қалған популяцияларында P. rzedowskii, P. occidentalis palmeri немесе Батыс Солтүстік Америка түрлерінен (P. racemosa түрлер жиынтығы) интрогрессияның белгілері байқалмайды. Солтүстік Америка мен Ескі әлем арасындағы географиялық алшақтыққа қарамастан, осы континенттердің түрлері оңай шағылысып, Лондон платаны сияқты өнімді гибридтерге әкеледі, ол Солтүстік Американың P. occidentalis sensu stricto (ANA клады) мен Жерорта теңізінің P. orientalis (PNA E клады) арасындағы антропогендік гибрид (культиватор). Еуропа бойынша саябақта ағаш ретінде кеңінен қолданылады және көбінесе өзінің туған ата-анасымен кері шағылысады.

Адамға әсері

Бір жерде бірнеше адамға әсер етуі мүмкін "платан жөтелі" симптомдары – тыныс алудың қиындауы, жөтел және көздің тітіркенуі, бұл бастапқыда зиянды газбен шабуыл жасалғаны туралы күдік тудырды. Осындай жаппай шабуылдардың бірі мектеп оқушыларына тиді. Оқушылар терезелері ашық, айналасы тығыз платан ағаштарымен қоршалған сыныптарда болды. Оқушыларды ауруханаға жатқызуға тура келді, олар емделді және жақсы жағдайға келді. Симптомдардың себебі платан ағашының барлық бөліктеріндегі ұсақ, жұлдыз тәрізді трихомалар (күлтелер) екені анықталды, олар ұзақ құрғақшылықтан кейін күшті желмен үзіліп түседі. Бұл шаң көзге, тамаққа және мұрынға тікелей тітіркену және қышыну сезімін тудырады, бірақ аллергиядан болатын мұрынның ағуы және көздің, мұрынның қышымауы емес. Мектептегі оқиға құрғақ кезеңнен кейін, 29°C температурада және 50 км/сағ жылдамдықпен соққан желде болды. Платан жөтелінен қорғану үшін трихомалардың таралуын ынталандыратын ауа райында тікелей байланыстан аулақ болу және қорғаныш көзілдірігі мен маска кию қажет. Қалалық ортада тазалау кезінде құлаған жапырақтар мен бұтақтарды сыпыру күлтелерді таратуы мүмкін, сондықтан вакуумдық тазалауға көбірек кеңес беріледі. Қаладағы ағаштарды кесуге кеңес берілмейді, өйткені олар пайдалы, әсіресе платан күлтелері ауаның ластағыштарын сүзуге арналған биофильтрлер ретінде қызмет етеді. Қауіпті шоғырланулар бар жерлерде ағаштарды алма пектинінің ерітіндісімен маусымдық шашу жұлдыз тәрізді күлтелердің үзілуін болдырмауы мүмкін. Гендельдің "Серсе" операсында "Ombra mai fu" атты әйгілі ария бар, онда басты кейіпкер өзінің сүйікті платан ағашын мақтайды. Платан ағашы классикалық қытай поэзиясында күзде жапырақтарының түсуіне байланысты қайғылы сезімдерді бейнелейтін жиі кездесетін мотив болды. Марко Поло алғаш рет сипаттаған құрғақ ағаш, мүмкін, платан болған. Аңыз бойынша, ол Александр Македонский мен Дарий III арасындағы шайқас орны болды. 1937–1942 жылдары Иоганн Георг Отто Шик жасаған неміс камуфляж үлгісі Platanenmuster ("платан үлгісі") – алғашқы нүктелі камуфляж үлгісі болды.