Кіріспе

II ғасырдағы сириялық сатирик және риторик Самосатты Лукиан (125 – 180 жылдан кейін) – сириялық сатирик, риторик және памфлетші, ол ерекше тілмен әжуалау шеберлігімен танымал, ол ырым-жырымдарды, діни амалдарды және паранормальдық құбылыстарға сенуді жиі қынжырлаған. Оның ана тілі, әдетте, сирия тілі болғанмен, барлық сақталған туындылары толығымен көне грек тілінде жазылған (көбінесе Екінші софистика дәуірінде кең таралған аттикалық грек диалектінде). Лукианның өмірі туралы барлық мәліметтер оның өзінің жазбаларынан алынған, олардың сарказмдік стильде жазылуы себебінде көбінесе түсіндіруге қиындық тудырады. Оның "Түс" атты сөйлеуіне сәйкес, ол алыс Римдік Сирия провинциясындағы Эвфрат өзенінің жағасында орналасқан Самосата қаласынан шыққан қарапайым отбасының баласы болған. Жастық шағында ол шеберлікті үйрену үшін ағасына шәкірт болған, бірақ мүсін жасаудағы сәтсіздіктен кейін білім алу үшін Ионияға қашып кеткен. Ол, мүмкін, саяхаттап жүріп лекция оқыған және Рим империясының университеттерін аралаған. Оқыту арқылы атақ-даңқ мен байлыққа ие болған Лукиан он жылға жуық Афинада қоныстанды, осы кезеңде оның көптеген туындыларын жазды. Елу жасқа келгенде ол Мысырда жоғары жалақымен мемлекеттік қызметке тағайындалған болуы мүмкін, содан кейін ол тарихи деректерде жоғалып кеткен. Лукианның туындылары ежелгі дәуірде үлкен танымаллыққа ие болды, оған жатқызылған сексеннен астам жазба бүгінгі күнге дейін сақталған, бұл көптеген басқа классикалық авторлардың туындыларынан әлдеқайда көп. Оның ең танымал туындысы – "Шын оқиға", ол сенімсіз әңгімелер айтатын авторларды әжуалайтын сатиралық туынды, және кейбіреулер оны ғылыми фантастиканың алғашқы туындысы деп санайды. Лукиан комикалық диалог жанрын ойлап тапты, ол дәстүрлі Сократ диалогының пародиясын құрайды. Оның "Жалғанды сүйетін" диалогы табиғаттан тыс нәрселерге сенетін адамдарды қынжырлайды және "Солғардың шәкірті" атты ең көне нұсқасын қамтиды. Лукиан құдайлар туралы дәстүрлі әңгімелерді, соның ішінде "Құдайлардың диалогтары", "Икароменипп", "Зевстің гневi", "Зевстің катехизисі" және "Құдайлардың мәжілісі" сияқты көптеген сатираларды жазды. Оның "Өлгендер туралы диалогтары" циник философтар Диоген мен Мениппке арналған. "Сатылатын философиялар" және "Карусал немесе Лапиттер" әртүрлі философиялық мектептерді қынжырлайды, ал "Балықшы немесе өлгендер тіріледі" бұл әжуалауды қорғайды. Лукиан көптеген қоғам қайраткерлерін қынжырлаған, мысалы, циник философ Перегрин Протейді "Перегриннің өлімі" атты хатында және Абонотейхтың жалған оракулын "Жалған пайғамбар Александр" атты трактатында әжуалаған. Лукианның "Сириялық құдайша туралы" трактаты гректер мен сириялықтар арасындағы мәдени айырмашылықтарды сатиралық сипатта көрсетеді және Атаргатис культі туралы негізгі ақпарат көзі болып табылады. Лукиан батыс әдебиетіне зор әсер еткен. Оның жазбаларынан шабыт алған туындылардың қатарында Томас Мордың "Утопиясы", Франсуа Рабледің шығармалары, Уильям Шекспирдің "Афинаның Тимоны" және Джонатан Свифттің "Гулливердің саяхаттары" бар.

Өмірбаяндық дереккөздер

Люциан есімді тұлға туралы замандастарының ешбір мәтінінде немесе жазуларында айтылмаған, сондай-ақ ол Филостраттың «Софистердің өмірі» кітабында да кездеспейді. Осы себепті, Люциан туралы барлық мәлімет оның өзі жазған шығармаларынан ғана белгілі. Люцианның жазбаларында «Лукинос», «Лукианос», «Луций» және «Сириялық» сияқты Люцианға өте ұқсас есімдері бар түрлі кейіпкерлер кездеседі. Ғалымдар мен зерттеушілер бұл кейіпкерлерді автордың «жасырын бейнесі», «екінші жаны» немесе «сөзін жеткізушісі» деп жиі түсіндіреді. Дэниел С. Рихтер мұндай «Люцианға ұқсас тұлғаларды» автордың өзін-өзі шығармаға енгізуі ретінде түсіндіруге жиі бейімділікті сынап, олардың гректер мен сириялықтар арасындағы дәстүрлі айырмашылықтарды сатиралық тұрғыдан бейнелегенде Люцианның «ойлау құралы» ретінде қолданған ойдан туған кейіпкерлер екенін айтады. Ол олардың, негізінен, Люцианның сириялық автор ретінде «грек тілінің немесе жанрының тазалығын бұзды» деген айыптаулардан сақтану үшін қолданған әдеби тәсіл екенін ұсынады. Британдық классик Дональд Расселл: «Луциан өзі туралы айтқандарының көп бөлігіне, ол «Шын оқиғалар» кітабында бірінші тұлғада өте сенімді түрде баяндайтын айға саяхатқа қарағанда сену қиын», – дейді және «өзі туралы жазған мәліметтерді автобиография ретінде қарастыру – ақымақтық» екенін ескертеді.

Өскен жері мен тәрбиесі

Лукиан Рим империясының шығыс шетіндегі Евфрат өзенінің жағалауындағы Самосата қаласында дүниеге келді. Самосата 72 жылға дейін Коммаген патшалығының астанасы болды, содан кейін Веспасиан басып алып, Сирияның римдік провинциясының бір бөлігіне айналды. Қала тұрғындарының көп бөлігі сириялықтар болды, ал Лукианның ана тілі, болжам бойынша, сирия тілі, яғни орта арамей тілінің бір түрі болды. Лукианның өмірінде дәстүрлі грек-рим діні төмендеп, оның қоғамдағы рөлі көбінесе рәсімдік сипатқа ие болды. Дәстүрлі діннің орнына эллинистік әлемде көптеген адамдар Изиданың, Митраның, Кибеланың және Элевсин мистерілері сияқты құпия культтарға қосылды. Астарлы сенім ежелгі қоғамда әрқашан кең таралған, бірақ екінші ғасырда оның ықпалы ерекше күшті болды. Лукианның замандастарының көпшілігі, білімді адамдар түрлі эллинистік философиялардың бірін ұстанды, олардың ішінде стоицизм, платонизм, перипатетизм, пирронизм және эпикурейлік ең бастылары еді. Кез келген ірі қалада өз "университеті" болды, ал осы "университеттерде" әртүрлі философиялық ілімдерді оқып, үлкен ақы төленетін кәсіби лекцияторлар жұмыс істеді. Оқудың ең беделді орталығы Грекиядағы Афина қаласы болды, ол ұзақ тарихы бар интеллектуалдық орталық еді. Лукианның "Түс" атты сөйлеуіне сәйкес, классикалық ғалым Лайонел Кассон оның өзінің атақты оратор ретінде танылғаннан кейін, отыз бес немесе қырық жасында Самосатаға оралғанда айтқан сөз болған деседі. Лукианның ата-анасы төменгі орта тапқа жатқан, ал оның ағаларының жергілікті мүсін жасау шеберханасы болған. Лукианның ата-анасы оған жоғары білім беруге шамасы келмеді, сондықтан ол бастауыш мектепті бітіргеннен кейін, оның ағасы оны шәкірт ретінде алып, мүсін жасау өнерін үйретті. Бірақ Лукиан мүсін жасауда нашар екенін көрсетіп, жұмыс істеп жатқан мүсінін бұзып қойды. Ағасы оны ұрып, үйден қуды. Лукиан ұйықтап, түсінде Мүсіншілік пен Мәдениеттің бейнелері оның үстінен күресіп жатқанын көрді. Ол Мәдениеттің сөзін тыңдауға шешім қабылдап, білім алуға бел буды. Ғалымдар "Түс" шығармасын Лукианның өмірбаянының шындығы ретінде қарастырғанмен, оның тарихи дәлдігі күмәнді. Классицист Саймон Суэйн оны "Лукианның білімі туралы жақсы, бірақ сенімсіз әңгіме" деп атайды, ал Карин Шлапбах оны "ирониялық" деп сипаттайды. Рихтер бұл шығарманың автобиографиялық емес, керісінше, пролалия (προλᾰλιά), яғни ойын-сауық әдеби туынды және "жас адамның паидеяны (білімді) қабылдауы туралы күрделі ойлар жиынтығы" екенін айтады. Расселл "Түсті" толығымен ойдан шығарылған туынды деп есептейді, "Сократтың да мүсінші ретінде бастағанын еске түсірейік, ал Овидийдің "Элегия мен трагедия" (Amores 3.1) туралы көзқарасы Лукианның көзқарасына өте ұқсас" деп атап көрсетеді.

Шығармалары

Лукианға жатқызылатын сексеннен астам шығарма сақталған. Бұл шығармалар алуан түрлі стильдер мен жанрларды қамтиды, олардың ішінде комедиялық диалогтар, риторикалық эсселер және көркем прозалық туындылар бар. Лукианның жазбалары жоғары білімді, әлеуметтік жағдайы жоғары грек оқырмандарына арналған және грек мәдени тарихына жиі сілтеме жасайды, осының нәтижесінде классикалық ғалым Р. Брахт Бранхэм Лукианның өте күрделі стилін "дәстүр комедиясы" деп атады. Лукианның жазбалары Ренессанс кезеңінде қайта жаңғырылған кезде, олардағы көптеген әдебиеттік еңбектер жоғалып немесе ұмытылып қалғандықтан, кейінгі дәуірдегі оқырмандар үшін оның шығармаларын түсіну қиынға соқты.

Шынайы оқиға

Лукиан – батыс өркениетіндегі алғашқы романдардың бірінің авторы. *A True Story* (курсивті=иә) – прозада жазылған көркем шығармада Гомердің «Одиссея» эпосындағы кейбір фантастикалық әңгімелерді, сондай-ақ тарихшы Фукидидтің одан да аз фантастикалық баяндамаларын пародиялайды. Ол Жюль Верн мен Г.Уэллстен шамамен екі мың жыл бұрын Ай мен Венераға саяхаттар, ғарыш кеңістігіндегі өмір, планетаралық соғыстар және жасанды өмір сияқты қазіргі ғылыми фантастика тақырыптарын болжады. Бұл роман көбінесе ғылыми фантастиканың ең алғашқы белгілі туындысы саналады. Романның басында оқиғаның мүлдем «шын» емес екені, ал ондағы барлық нәрсе – толық және жалған өтірік екені түсіндіріледі. Оқиға Лукиан мен оның серіктері Геракл бағаналарынан өтуден басталады. Дауыл салдарынан жолдан жаңсылып, олар балық пен аюға толы шарап өзені, Геракл мен Дионис осы жерге келгенін көрсететін белгі және әйелдерге ұқсайтын ағаштар бар аралға жетеді. Аралды тастап кеткеннен кейін, оларды құйын ұстап алып, Айға жеткізеді, онда олар Ай патшасы мен Күн патшасының таңғы жұлдызды жаулау үшін толыққанды соғысына тартылады. Екі армияның құрамында да ерекше гибридтік тіршілік иелері бар. Күннің әскерлері Айды тұманға орап, Күннің жарығын жауып, соғысты жеңіске жеткізеді. Екі тарап та бейбіт келісімге келеді. Лукиан Айдың өмірін және ол Жердегі өмірден қалай ерекшеленетінін сипаттайды. Жерге оралғаннан кейін, саяхатшыларды 200 шақырымдық кит жұтып қояды, оның ішінде олар түрлі балық адамдарды табады, олармен соғысып, жеңіске жетеді. Олар китті от жағып өлтіріп, аузын ашып, құтылып қалады. Содан кейін олар сүт теңізін, ірімшік аралын және Ырысқұлдар аралын кездестіреді. Онда Лукиан Троя соғысының батырларымен, басқа мифтік адамдармен және жануарлармен, сондай-ақ Гомер мен Пифагормен танысады. Олар күнәкарларды жазалануын көреді, олардың ішіндегі ең жаман – өтірік пен қиялға толы кітаптар жазғандар, соның ішінде Геродот пен Ктесий. Ырысқұлдар аралынан шыққаннан кейін, олар Одиссейден Калипсоға берілген хатты жеткізеді, онда Одиссей мәңгі өмір сүру үшін оның қасында қалуды қалағанын жазады. Олар Мұхиттың терең шатқалын табады, оны айналып өтеді, алыс континентті ашады және оны зерттеуге шешім қабылдайды. Кітап Лукианның олардың болашақ оқиғалары алдағы жалғауларда сипатталатынын айтуымен аяқталады, бұл уәдені көңілі толмаған ғалым «барлық өтіріктің ең үлкені» деп сипаттады.

Сатирикалық диалогтар

Екі есе айыптамасында Лукиан өзінің ең мақтан тұтатын әдеби жетістігі – "сатиралық диалогты" ойлап табу екенін жариялайды. Бұл диалог бұрынғы Платон диалогының үлгісімен жасалған, бірақ философиялық емес, комедиялық сипатқа ие. Оның диалогтарына қосымша мәліметтер (пролалайялар) Лукианның осы диалогтарды өзі комедиялық қойылым ретінде орындағанын көрсетеді. Лукианның Өлілер диалогы (курсив=иә) – циник философ Диоген және оның шәкірті Менипптің айналасындағы оқиғаны қамтитын сатиралық туынды. Олар тірі күндері қарапайым өмір сүрген, ал қазір әлемнің түбіндегі қиын жағдайда жайлы тұрып жатыр, ал зәулім өмір сүргендер сол жағдайға тап болғанда азапталып жатыр. Диалог бұрынғы әдеби үлгілерге, соның ішінде Гомердің «Одиссеясының» XI кітабындағы некияға сүйенеді, бірақ оларда кездеспейтін жаңа элементтерді де қосады. Гомердің «Некиясы» құдайларға қарсы келгендердің күнәлары үшін жазаланатынын баяндайды, бірақ Лукиан бұл идеяны қатыгез және ашкөз адамдарды да жазалау арқылы кеңейтеді. «Жалғанды сүйетін» диалогында Лукиан табиғаттан тыс және паранормальды нәрселерге сенуді сатиралайды, онда баяндаушы Тихиад есімді күмәнданушы, қарт досы Эвкратты көруге барады. Эвкраттың үйінде ол Эвкраттың күрт ауыруына байланысты жақында жиналған көптеген қонақтарды кездестіреді. Басқа қонақтар Эвкратқа жазылуына көмектесу үшін түрлі халықтық емдеулер ұсынады. Тихиад мұндай емнің тиімді еместігін айтқанда, қалғандары оны күлдіріп, табиғаттан тыс нәрселерге сенуге көндіруге тырысады, олардың әңгімелері асыра сілтеулі болып кетеді. Олардың айтқан соңғы әңгімелерінің бірі – «Шәкірт-сорқыратқыш», оны неміс драматургы Гете кейінірек танымал балладаға айналдырды. Лукиан философтарды жиі мазақтап, ешбір мектеп оның сынынан аман қалған жоқ. «Философияны сату» диалогында Лукиан ойдағы құл сату нарығын жасайды, онда Зевс танымал философтарды сатуға қояды, соның ішінде Пифагор, Диоген, Гераклит, Сократ, Хрисипп және Пиррон, олардың әрқайсысы клиенттерді өзінің философиясын сатып алуға көндіруге тырысады. «Торбан» немесе «Лапидтер» еңбегінде Лукиан барлық ірі философиялық мектептердің өкілдерінің екіжүзділігін көрсетеді. «Балықшы» немесе «Өлілер тірілді» еңбегінде Лукиан өзінің басқа диалогтарын қорғап, ежелгі заманның құрметті философтарын олардың лайықсыз замандастарымен салыстырады. Лукиан көбінесе философ болып көрінген, бірақ шын мәнінде солай болмаған адамдарды сынады және оның «Қашқандар» диалогы шынайы философияның антонимі ретінде жалған циникті бейнелейді. Оның «Симпозиумы» Платонның «Симпозиумының» пародиісі болып табылады, онда философтар махаббаттың мәнін талқылаудың орнына мас болып, ұятсыз әңгімелер айтады, қай мектептің жақсырақ екені туралы үздіксіз дауласады және ақырында толыққанды төбелес басталады. «Икаромениппте» циник философ Менипп мифтік Икардың үлгісімен қанаттар жасап, көкке ұшып, онда Зевстің өзінен экскурсия өткізеді. Диалог Зевстің барлық философтарды жою туралы шешімін жариялаумен аяқталады, өйткені олар тек дауласады, бірақ ол оларға көктемге дейін уақытша кешірім беруге келіседі. «Нектиомантия» – «Икаромениппке» паралель жазылған диалог, онда Менипп көкке ұшудың орнына Тирезий пайғамбармен кеңесу үшін әлемнің астына түседі. Лукиан гректердің құдайлар туралы дәстүрлі әңгімелерін мазақтап, көптеген диалогтар жазды. Оның «Құдайлар диалогы» (курсив=иә) грек мифологиясынан алынған түрлі көріністерді пародиалайтын көптеген қысқа суреттерден тұрады. Диалогтарда құдайлар күлкілі әлсіз және адамдық сезімдердің барлық кемшіліктеріне бейім болып бейнеленеді. Әсіресе Зевс «жауапсыз билеуші» және ізгілікке құмар адам ретінде сипатталады. Лукиан сондай-ақ осы сияқты бірнеше басқа да еңбектер жазды, соның ішінде «Зевстің сұрақ-жауабы», «Зевстің гневтері» және «Құдайлар кеңесі». Барлық диалогтарында Лукиан құдайлардың хабаршысы Гермесқа ерекше қызығушылық танытады, ол әлемдер арасында саяхаттайтын делдал рөлінде жиі пайда болады. «Кортизандар диалогы» – әртүрлі куртизандарға қатысты қысқа диалогтар жинағы. Бұл жинақ грек әдебиетінде әйелдердің гомосексуализмін атаған жалғыз сақталған туындылардың бірі ретінде ерекше. Сондай-ақ, Лукианның басқа диалогтарындағы кейіпкерлерін Жаңа комедиядағы кейіпкерлермен араластыру ерекше; «Кортизандар диалогында» айтылған ерлердің жартысынан астамы Лукианның басқа диалогтарында да айтылған, бірақ барлық дерлік куртизандар – бұл Менандр және басқа комедиялық драматургтардың пьесаларынан алынған кейіпкерлер.

Трактаттар мен хаттар

Лукианның «Александр – жалған пайғамбар» атты трактатында, жылан құдайы Гликонның пайғамбарымын деп мәлімдеген шарлатан Александр Абонотейхтың қалай даңққа ие болғаны туралы айтылады. Бұл жазба сатирикалық болғанымен, Гликон культі туралы көбінесе дәл баяндалған сияқты көрінеді. Лукиан Александрмен болған кездесуін сипаттай келе, оны дос философ ретінде көрсеткен, бірақ Александр қолын сүйіп алуға шақырғанда, Лукиан оны тістеген. Лукианның айтуынша, өзінен басқа, Александрдың нағыз пайғамбар екеніне күмән келтіргендер – эпикурейлер (оларды батырлар деп мақтап айтқан) және христиандар ғана болды. Лукианның «Сириялық құдайша туралы» трактатында Сирияның Атаргатис құдайшасына Иераполисте (қазіргі Манбидж) табынудың егжей-тегжейлі сипаттамасы берілген. Бұл жазба иондық грек тілінде жазылған және грек тарихшысы Геродоттың этнографиялық әдістемесін еліктейді, бірақ Лукиан оны басқа жерде кемшілік деп сынаған. Көптеген ғалымдар ұзақ жылдар бойы «Сириялық құдайша туралы» кітабының түпнұсқалығына күмән келтірді, себебі ол Лукианның өзі жазғаннан гөрі, шынайы құрметпен жазылған сияқты көрінеді. Соңғы кезде ғалымдар бұл кітапты сатирикалық туынды деп танып, оның авторлығын қалпына келтірді. Трактатта Лукиан «гректер» мен «ассириялықтар» арасындағы кездейсоқ мәдени айырмашылықтарды, сириялықтардың грек әдет-ғұрыптарын қабылдап, осылайша өздері «гректерге» айналғанын атап көрсетеді. Трактаттың анонимді баяндаушысы бастапқыда грек софисі болып көрінеді, бірақ трактат алға жылдамдаған сайын, ол өзін тума сириялық екенін ашады. Ғалымдар бұл трактаттың сириялық мәдени үрдістерді дәл сипаттайтыны туралы пікір таластырып жүр, себебі Иераполис туралы «Сириялық құдайша туралы» кітабында жазылғаннан басқа мәліметтер өте аз. Б.з.б. IV ғасырдың соңында соғылған монеталар, Селевкид билеушілерінің қалалық жарлықтары және соңғы эллинистік рельефтік өрнектер Лукианның қаланың бастапқы аты Манбог болғанын және қала Атаргатис пен Хадад культтерімен тығыз байланысты болғанын растады. Кейінірек яһуди раввині Иераполистегі храмды Таяу Шығыстағы ең маңызды бес пұтқа табынушылық храмның бірі деп атады. «Macrobii» («Ұзақ өмір сүргендер») – көп жылдар бойы өмір сүрген белгілі философтар туралы эссе. Онда олардың қанша жыл өмір сүргендері және қалай қайтыс болғандары туралы айтылады. Лукиан «Риторика шебері» және «Жалақылы қызметтер туралы» трактаттарында риторика шеберлерінің ілімдерін сынап көрсеткен. Оның «Би туралы» трактаты грек-рим биі туралы маңызды мәліметтердің көзі болып табылады. Онда ол биді мимезис («еліктеу») актісі ретінде сипаттайды және Протей мифін жоғары білікті мысырлық биші туралы әңгімеден басқа ештеңе деп түсіндіреді. Сондай-ақ, ол «Портреттер» және «Портреттер атынан» еңбектерінде бейнелеу өнері туралы жазған. Лукианның философ Демонаксқа арналған өмірбаянында ол оны ұлы философ ретінде мақтап, паррезия («сөз еркіндігі») батыры ретінде бейнелейді. «Тарихты қалай жазу керек» атты трактатында Лукиан Геродот пен Ктезиас сияқты жазушылар қолданған тарихи әдістемені сынаған. Оның орнына, Лукиан тарихшы өзінің әңгімесін әшекейлемеуі керек екенін және көңіл көтеруге құштарлықтан гөрі дәлдікке берілгендігін көрсетуі керек деп санайды. Оның пікірінше, тарихшылар толығымен бейтарап болуы керек және оқиғаларды олар болғандай баяндауы керек, тіпті олар наразылық тудыруы мүмкін болса да. Лукиан Фукидидті осы қасиеттерді үлгі еткен тарихшының нақты мысалы ретінде атаған. Лукианның сатирикалық хаты «Перегриннің өлімі» (курсив=иә) деп аталады. Бұл хат тарихи маңызға ие, себебі ол христиандыққа қатысты ежелгі пұтқа табынушылардың бірінің бағалауын сақтап қалған. Хатта Лукианның кейіпкерлерінің бірі христиандарды олардың қарапайымдылығы мен білімсіздігі үшін мазақтайды, бірақ олардың моральдық қасиеттеріне байланысты оларға белгілі бір деңгейде құрмет көрсетеді. «Білімсіз кітап жинаушыға қарсы» атты хатында Лукиан Таяу Шығыстағы адамдардың «мәдениетті» болып көріну үшін грек мәтіндерінің үлкен кітапханаларын жинап, бірақ олардың ешқайсысын оқымайтындай кең таралған әдетін сынаған.

Псевдо-Лусиан

Люцианға жатқызылатын кейбір жазбалар, мысалы, «Аморе» және «Ас», көбінесе Люцианның нағыз туындылары деп есептелмейді және әдетте «Псевдо-Люциан» деген атпен сілтеме жасалады. «Ас» (курсив=иә) – бұл, басы артық, Люцианның бір әңгімесінің қысқартылған нұсқасы болуы мүмкін, және ол Апулейдің «Алтын Ас» (немесе «Метаморфозалар») сияқты негізгі сюжеттік элементтерді көбінесе қамтиды, бірақ кіріктірілген шағын әңгімелер аз және соңы басқаша. «Аморес» стиліне сүйене отырып, әдетте үшінші немесе төртінші ғасырларға жатқызылады.

Византиялық

Лукианның өлімінен бастап тоғызыншы ғасырға дейін, тіпті пұтқа табынушы авторлардың арасында да оның есімі сирек айтылды. Оны алғашқы болып Лактанций есімді автор атады. VI ғасырдағы Аристонеттің хаттарында ол кейіпкер ретінде бейнеленген. Сол ғасырда оның "Қысық сөз туралы" еңбегінің бір бөлігі сирия тіліне аударылып, монастырлық жинақтың құрамына енді. IX ғасырда Византия гуманистерінің алғашқы буыны, мысалы, математик Леон, Ададалық Василий және Фотий оны жақсы бағалады. Фотий өз "Библиотека" еңбегінде Лукианның "өздерінің барлық жазбаларында пұтқа табынушылықты әжуалайтынын", ешқашан шын ниетін жасыратынын және жеке пікірін білдірмейтінін айтады. X ғасырда Лукиан кейбір топтарда христиандыққа қарсы жазушы ретінде танылды, бұл Кесариялық Аретас және "Суда" энциклопедиясының еңбектерінен көрінеді. "Суда" авторлары Лукианның жаны Перегриннің өлімі туралы жазғандағы христиандарға жасаған сынды пікірлері үшін тозақта жанып жатқанына тоқталды. Бірақ, жалпы алғанда, Византияда Лукианға деген қатынас оңтайлы болды. Ол, мүмкін, христиан дініне ашық қарсы болған және византиялықтар тарапынан жақсы қабылданып, құрмет көрген жалғыз ежелгі автор болды. Ол тек пұтқа табынушы ғана емес, сондай-ақ атеист саналды. Дегенмен, "атеист Лукианның орнына стиль шебері Лукиан келді". XI ғасырдан бастап ол мектептік оқу жоспарының бір бөлігіне айналды. XII ғасырда "Лукиандық қайта жандану" болды. Осы кезеңде Лукианның стилін өзінің шығармаларында еліктеген ең белгілі автор – Теодор Продром болды. XII ғасырдағы Сицилияның норман-араб-византиялық мәдениетінде Лукиан грек авторлары Филагат Серами және Евгений Палермоға ықпал етті.

Қайта өрлеу және реформация

Батыста Лукианның жазбалары орта ғасырларда көбінесе ұмытылған еді. Олар шамамен 1400 жылы Батыста қайта жаңғырылып, Ренессанс гуманистері арасында бірден танымал болды. 1400 жылға қарай, Лукианның еңбектерінің латын тіліндегі аудармалары Платон мен Плутарх еңбектерімен шамалас болды. Лукиан плутократияны абсурдты деп сынай отырып, Ренессанс гуманизмінің ең маңызды тақырыптарының бірін қалыптастыруға көмектесті. Оның "Өлгендермен әңгімелер" атты диалогтары ерекше танымал болды және моральдық тәрбие беру үшін кеңінен қолданылды. Осы танымалдылығының нәтижесінде Лукианның жазбалары Ренессанс және Жаңа заман жазушыларына терең ықпал етті. Көптеген жаңа заман еуропалық жазушылары Лукианның жеңіл мінезін, таныс диалог арқылы фантастикалық саяхатты баяндау тәсілін және әдейі күлкілі этимологиялық мағыналары бар жеке есімдерді құрудың хитролығын қабылдады. Протестанттық реформация кезінде Лукиан католик дін қызметкерлерін паш етіп көрсетуге әдеби үлгі берді. Дезидерий Эразмның "Мәңгілік Ақымақтыққа мадақ" (1509) еңбегінде Лукиандық ықпал байқалады. XV-XVI ғасырларда Лукианның ең айқын әсері француз жазушысы Франсуа Рабле болды, әсіресе оның бес томдық романы "Гаргантуа және Пантагрюэль", алғаш рет 1532 жылы жарық көрді. Рабле Лукианды француз Ренессансына және одан әрі таныстырғаны үшін, оның шығармаларын аудару арқылы жауапты деп есептеледі. Лукианның "Шын оқиғасы" Томас Мордың "Утопиясы" (1516) және Джонатан Свифттің "Гулливердің саяхаттары" (1726) шығармаларына шабыт берді. Сандро Боттичеллидің "Апелдің жаласы" және "Паллас пен Кентавр" картиналары Лукианның еңбектеріндегі суреттердің сипаттамаларына негізделген. Лукианның "Тимон Мизантроп" атты прозалық повесі Уильям Шекспирдің "Афиналық Тимон" трагедиясына шабыт берді, ал "Гамлеттен" қабір қазушылармен эпизод "Өлгендермен әңгімелерден" бірнеше эпизодтарды еске түсіреді. Кристофер Марлоудың "Бұл жүз мың кемелерді іске қосып, Илионның биік мұнараларын өртеген бет пе?" деген танымал шумағы Лукианнан алынған цитатаның қайталануы. Фрэнсис Бэкон Лукианды "зерттеуші атеист" деп атады.

Ерте заманауи кезең

Генри Филдинг, "Том Джонстың тарихы" (1749 ж.) кітабының авторы, Лукианның тоғыз томдық толық жинағына ие болды. Ол "Осы дүниеден келесі дүниеге саяхат" және "Ұлы Джонатан Уайлдтың өмірі мен өлімі" (1743) шығармаларында Лукианды әдейі еліктеді, ал соңғысында Лукианды "әзілдің нағыз әкесіне" теңеп, оны Мигель де Сервантес және Джонатан Свифтпен бірге сатира шебері ретінде атады. Филдинг "Конвент бағы журналында" Лукианның стилін "осы автордың үлгісіне" негізделгенін тікелей айтты. Никола Бойло Деспрео, Франсуа Фенелон, Бернард Ле Бовье де Фонтенель және Вольтер Лукианның "Өлілердің әңгімелері" атты шығармасының бейімдемелерін жазды. Тернердің сөзіне сүйенсек, Вольтердің "Кандид" (1759) романы "философиялық теорияны шындықпен жоққа шығару" тақырыбын, яғни Лукианға тән ерекшелікті көрсетеді. Вольтер сондай-ақ "Лукиан, Эразм және Рабле Елисей даласында" атты әңгімелер жинағын жазды, онда Лукианды "интеллектуалды революция стратегиясындағы шеберлерінің бірі" деп есептейді. Дени Дидро Лукианның "Сократ ақылдан адасып кетті" немесе "Синопалық Диогеннің әңгімелері" (1770) және "Элизийдегі әңгімелер" (1780) еңбектерінен шабыттанды. Лукиан Дидроның "Перегрин Протей" (1791) диалогында екі сөйлеушінің бірі ретінде бейнеленеді, бұл диалог "Перегриннің өліміне" негізделген. Лукианның "Шын оқиғасы" Кирано де Бержеракқа әсер етті, ал оның шығармалары кейін Жюль Вернге шабыт сыйлады. Немец сатиригі Кристоф Мартин Виланд алғаш рет Лукианның толық шығармаларын неміс тіліне аударды және өмірінің соңына дейін оның идеяларын қазіргі неміс оқырмандарына бейімдеумен айналысты. Дэвид Юм Лукианды "өте адал жазушы" деп бағалап, этика және дін туралы талқылау кезінде оның сөздерін құрметпен келтірді. Юм өлім төсегінде жатқанда Лукианның "Катаплос" немесе "Төменге саяхат" атты шығармасын оқыды. "Катаплос" немесе "Төменге саяхат" Фридрих Ницшенің "Übermensch" немесе "Overman" тұжырымдамасының бастауы болды. Ницше "барлық нәрсенің мәнін жоққа шығарып, күлкіге толы, жаңа және адамнан асқан күлкіні" жариялады, бұл Лукианның "Меніпп" әңгімесіндегі Тирезийдің соңғы кеңесімен үндес: "Көп күліңдер және ештеңеге мән бермеңдер". Содан бері философиямен айналысатын мамандар Лукианды көбінесе назарсыз қалдырды, бірақ Тернер "бәлкім, оның рухы әлі де Бертран Рассел сияқты философияны әзілмен ұштастыруға дайын адамдарда сақталған болар" дейді. XIX және XX ғасырдың басындағы көптеген классиктер Лукианның шығармаларын теріс бағалады. Немец классигі Эдуард Норден жас кезінде Лукианның шығармаларын оқып, уақытын бекер өткізгенін мойындады, бірақ ересек болған соң Лукианның "тереңдігі мен мінезі жоқ, жансыз Шығыс адамы" екенін түсінді. Люцианды 20 ғасырдың басында зерттеген маңызды ғалымдардың бірі Рудольф Хелм оны "трагедиялық сезімі жоқ ойсыз сириялық" деп атап, оны "неміс поэзиясының орманындағы сүрегі" атанған ақын Генрих Гейнемен салыстырды. 1906 жылы жарық көрген "Лукиан мен Менепп" атты еңбегінде Хелм Лукианның жанрлық жаңартылу туралы талаптарын, әсіресе комикалық диалогты өзі ойлап тапқан деген мәлімдемесін, шындығында Менеппке толық тәуелділігін жасыру үшін айтылған өтірік деп дәлелдеді, оны жанрдың нағыз ойлап тапқан авторы деп санайды. Люцианның сириялық тегі 21 ғасырдың басында қайтадан назар аударды, өйткені Рихтер оны "мәдени және этникалық гибридтік туралы заманауи сұрақтарға екінші софистік жауап" деп сипаттады. Рихтер постколониалды сыншылар Лукианды "этномәдени гибридтің ерте империялық үлгісі" ретінде қабылдады деп мәлімдеді.

Басылымдар

; ІІ том; ІІІ том; ІV том. ; ІІ том. Лукианның «Шын тарихы», Обри Бердсли, Уильям Стрэнг және Дж. Б. Кларк салған суреттерімен, 251 данада жеке басылым, 1894 жыл. ; ІІ том; ІІІ том; IV том. Лукиан, ағылшыл тіліне аудармасымен (Loeb Classical Library), 8 томдық: 1–5 томдар Остин Моррис Хармонның редакциясымен (1913, 1915, 1921, 1925, 1936); 6 том К. Килберннің редакциясымен (1959); 7–8 томдар Мэтью Дональд Маклиодтың редакциясымен (1961, 1967). Нил Хопкинсон (ред.), Лукиан: Таңдамалы шығармалар. Кембридж грек және латын мәтіндері (Кембридж / Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 2008).