Кіріспе

Скандинавия әдебиеті немесе Скандинавия әдебиеті - Солтүстік Еуропаның Скандинавия елдерінің тілдеріндегі әдебиет. Скандинавия елдеріне Дания, Финляндия, Исландия, Норвегия (оның ішінде Шпицберген), Швеция және Скандинавияның автономиялық аумақтары (Аланд, Фарер аралдары және Гренландия) кіреді. Бұл халықтар мен аймақтардың көпшілігі Солтүстік герман тілдерін қолданады. Финдердің көпшілігі урал тілінде сөйлегенімен, фин тарихы мен әдебиеті әртүрлі аймақтарды ортақ бақылауға алған және Сами халқының / ықпалының едәуір бөлігі бар Швеция мен Норвегияның тарихымен айқын байланысты. Бұл халықтар маңызды және ықпалды әдебиет шығарды. Норвегиялық драматург Генрих Ибсен Еуропадағы қазіргі заманғы реалистік драманың танымалдығына негізінен жауапты болды, оның "Жабайы қаз" және "Қуыршақ үйі" сияқты пьесалары бар. Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы Скандинавияның сыйлығы Сельма Лагерлоф, Вернер фон Хайденстам, Карл Адольф Геллеруп, Хенрик Понтоппидан, Кнут Хамсун, Зигрид Унсет, Эрик Аксель Карлфельдт, Франс Эмил Силанпа, Йоханнес Виллем Дженсен, Пэр Лагерквист, Холдор Лакснесс, Нелли Сакс, Эйвинд Джонсон, Гарри Мартинсон, Томас Транстрёмер және Джон Фоссе.

Ортағасырлық скандинавия әдебиеті

Орта ғасырларда Скандинавияда ортақ тіл ретінде алдымен прото-норс, содан кейін көне норс тілдері таралған. Скандинавияның ең көне жазба жазбалары - ескерткіш тастар мен басқа да заттарға жазылған руна жазулары. Олардың кейбіреулерінде скандинав мифологиясына сілтеме жасалып, тіпті қысқа өлеңдер де бар. Ең танымал мысал - күрделі Рек рун тасы (шамамен б.з.б. 800) көшіп-қону дәуіріндегі аңыздарға сілтеме жасайды. Эдд өлеңдерінің ең көнесі 9 ғасырда жазылған деп есептеледі, бірақ олар тек 13 ғасыр қолжазбаларында сақталған. Олар Скандинавияның аңыздары мен ерлік аңыздарын баяндайды. Скальдикалық поэзия негізінен кеш қолжазбаларда сақталған, бірақ 9-шы ғасырдан бастап ауызша сақталған, сондай-ақ Карлеви рун тастары сияқты рун тастарында да кездеседі. X ғасырда христиан дінінің пайда болуы Скандинавияны еуропалық біліммен, соның ішінде латын әліпбиімен және латын тілімен байланысқа әкелді. 12 ғасырда бұл әдеби жемістерді Данияның Gesta Danorum сияқты шығармаларында, Saxo Grammaticus-тің амбициялық тарихи еңбегінде әкелді. 13 ғасыр Исландия әдебиетінің алтын дәуірі болды.

Дания әдебиеті

XVI ғасыр Данияға лютерандық реформация мен елдің әдебиетінде жаңа кезең әкелді. Сол кездегі белгілі жазушылар арасында Гуманист Кристиерн Педерсен, Жаңа Келісімді дания тіліне аударған, және Реформацияға қатты қарсы шыққан Пол Хельгесен бар. XVI ғасырда Данияның ең алғашқы пьесалары, соның ішінде Иероним Юстесен ранчосының шығармалары да пайда болды. XVII ғасыр Скандинавияның көне заттарына қызығушылықтың қайта жанданған дәуірі болды, оның ішінде Оле Ворм сияқты ғалымдар болды. Діни догматизм көбейгенмен, Томас Кингоның ыстық әндері жанрдан тыс, жеке көрінісімен ерекшеленді. Швециямен сыртқы күрес және 1660 жылы Данияның абсолютті монархиясына әкелген дворяндық арасындағы ішкі бәсекелестік Леонора Кристинаның көк мұнарасының жан-жақты прозасында патша тұтқынының құтқарушы көзқарасынан баяндалады. Кейінгі даниялық авторларға Ханс Кристиан Андерсен, Сорен Кьеркегор, Йоханнес В. Дженсен және Карен Бликсен жатады.

Фарер тіліндегі әдебиет

Фарьер тіліндегі әдебиет сөздің дәстүрлі мағынасында тек соңғы 100-200 жылда ғана шынымен дамыды. Бұл негізінен аралдың оқшаулануына байланысты, сонымен қатар 1890 жылға дейін Фарер тілінің стандартты пішімінде жазылмағанынан. Орта ғасырларда көптеген фарьерлік өлеңдер мен әңгімелер ауызша берілді. Бұл шығармалар келесі топтарға бөлінді: sagnir (тарихи), ævintyr (хикаялар) және Kvæði (балладалар, көбінесе музыка мен биге қойылған). Бұл кітаптар ақырында XIX ғасырда жазылып, кейіннен күшті әдебиетке негіз болды.

Фин әдебиеті

Финляндияның тарихы қақтығыстардан тұрады. Жазбалардағы тарихтың басым бөлігінде үкімет тілінің көпшіліктің тілінен айырмашылығы болды. Бұл фин әдебиетінің дамуына үлкен әсер етті, көптеген ұлы шығармалар финдіктің мықты болмысына қол жеткізуге немесе оны сақтауға бағытталған. Халық поэзиясының ең танымал жинағы - "Калевала". Фин ұлттық эпосы деп аталатын бұл шығарма негізінен Элиас Лённротқа тиесілі, бірақ ол көбірек редактор және құрастырушы ретінде жұмыс істеді. Ол алғаш рет 1835 жылы жарық көрді және тез арада фин ұлтышылдығының символына айналды. Фин тілінде жарық көрген алғашқы роман - Алексис Кивидің (18341872) "Жеті бауыр" (1870) романы.

Исландия әдебиеті

Исландияның сагалары - олардың көбісі отбасылық сагалар деп те аталады - негізінен 10 және 11 ғасырдың басында Исландияда болған оқиғаларды сипаттайтын прозалық тарихтар. Олар ерте кезеңдегі ерекше исланд әдебиетінің ең танымалдары болып табылады. Орта ғасырдың аяғында римур поэзияның ең танымал түрі болды. Реформациядан бері ықпалды исланд авторларына Hallgrímur Pétursson, Jónas Hallgrímsson, Gunnar Gunnarsson және Halldór Laxness жатады.

Норвегия әдебиеті

14 ғасырдан 19 ғасырға дейінгі кезең Норвегия әдебиетінің қараңғы дәуірі болып саналады, бірақ Норвегияда туған жазушылар, мысалы, Педер Клауссон Фрис және Людвиг Холберг Данияның әдебиетінің жалпы әдебиетінің дамуына үлес қосты. XIX ғасырдың басында ұлтшылдықтың пайда болуымен және тәуелсіздік үшін күреспен ұлттық әдебиеттің жаңа кезеңі пайда болды. Драматург Хенрик Вергеланд сол кезеңнің ең ықпалды авторы болды, ал Хенрик Ибсеннің кейінгі еңбектері Норвегияны Батыс Еуропа әдебиетінде ықпалды орынға ие етті. ХХ ғасырдағы белгілі норвегиялық жазушылар арасында Нобель сыйлығының үш лауреаты Кнут Хамсун, Бьёрнштерн Бьёрнсон және Сигрид Унсет бар.

Швед әдебиеті

Швеция әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері саны бойынша бесінші орында тұр. Белгілі швед жазушылары Сельма Лагерлоф, Астрид Линдгрен, Густаф Фрединг, Карл Джонас Лав Альмквист, Вильгельм Моберг, Август Стриндберг және Томас Транстремер.