Кіріспе

Каталонияда, Испанияда орындалатын адам мұнарасы

Кастиль (әдеби мағынасында – қамал) – Каталонияның (Испания) бір бөлігінде фестивальдерде дәстүрлі түрде салынатын адам мұнарасы, қазір Каталонияның басқа да аймақтарында, Балеар аралдарында және Валенсия қауымдастығында да кездеседі. Мұндай фестивальдерде бірнеше колла кастельера (мұнара салатын командалар) мұнара құрылысын салуға және содан кейін бұзуға тырысады. 2010 жылдың 16 қарашасында ЮНЕСКО кастильдерді адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлерінің бірі деп жариялады.

Шығу тегі

Валенсиядағы Альгемесидің ертеректегі дәстүрлі Муиксерангасына негізделгенімен, Каталониядағы кастеллдер дәстүрі 1712 жылы алғаш рет құжатталған Таррагона қаласына жақын Валлс қаласындағы «Валенсия биі» (Ball dels Valencians) арқылы пайда болды. XVIII ғасыр бойында олар аймақтағы басқа қалаларға, соның ішінде Вилафранка-дель-Пенедес және Таррагонаға тарады. Алайда, соңғы 50 жылдың ішінде ғана кастеллдерді салу практикасы Каталонияның қалған бөліктеріне тарала бастады. Каталонияда «Валенсия биі» әрқашан көбірек биіктейтін адам мұнараларын салудың акробатикалық жағына назар аудара бастаса, оның діни және аллегориялық алдыңғылары өздерінің дәстүрлерін сақтап қалды: Муиксеранга, ол Валенсияның Альгемеси қаласында, сондай-ақ Валенсия аймағында және Каталонияның басқа жерлерінде орындалады, онда оны көбінесе моиксиганга деп атайды. 2015 жылы Каталония кастельерлер үйі (Coordinadora de Colles Castelleres de Catalunya) 99 топты қабылдады, оның ішінде «Кастельер де Вилафранка» және «Миньонс де Террасса» топтары, олар осы күнге дейін ең биік адам мұнарасын – «4 де 10» (әр қабатында төрт адамнан 10 қабат) құрастыра алды. Бұл каталондық мәдениет пен спорттың символы 1992 жылғы Барселонада өткен жазғы Олимпиаданың ашылу салтанатында көрсетілді.

Кастелл

Каталан тілінде castell сөзі тікелей "қамал" деп аударылады, ал ағылшын тілінде оның мағынасы адам мұнарасы. Кастель құрастыру мен бөлшектеу толық тізбектей орындалса, ол сәтті деп есептеледі. Барлық кастелер өздерінің белгіленген орындарына көтерілгеннен кейін, енксанета мұнараның ең жоғарғы жағына шығып, бір ашық алақанын көтереді. Енксанета содан кейін мұнараның екінші жағынан түседі, ал қалған кастелерлер барлығы қауіпсіз жерге жеткенше жоғарыдан төменге қарай түсіп келеді. Мұнараның жоғарғы бөлігін құру үшін көтерілетін адамдардан басқа, оның салмағын ұстап тұру үшін пиньяны, яғни мұнараның төменгі негізін құруға да адамдар қажет. Пинья мүшелері (көбінесе ер адамдар) мұнара құлап кеткен жағдайда "қауіпсіздік желісі" қызметін атқарады, жоғарғы деңгейлерден құлаған адамдардың құлауын жұмсартады. Жарыстардан басқа кезде, кішкентай колла адамдар саны бойынша қиын құрылымды салуға тырысқанда, басқа коллалар пиньяны құруға көмектесуі жиі кездеседі. Кастель екі кезеңде салынады. Бірінші кезеңде мұнараның негізі – пинья қалыптасады. Мұнараның жоғары деңгейлерін құрайтын адамдар мұнарадағы өз орындарына оңай жететін позицияға жылжып орналасады. Бұл процесс баяу және сақтықпен жүзеге асырылады, ал келесі негізгі деңгейлер аяқталғаннан кейін пиньядағы кастелерлер негіздің құрылысты жалғастыруға жеткілікті берік екенін анықтайды. Содан кейін, құрылысты жалғастыруға рұқсат берілгенде, музыкалық топтар дәстүрлі Toc de Castells музыкасын орындай бастайды, ал көрермендер үнсіздікке толығады. Мұнараның жоғарғы қабаттары төменгі кастелерге, яғни мұнараның көп бөлігінің салмағын көтеретін кастелерге ең аз жүктеме түсуі үшін мүмкіндігінше жылдам салынады. Көпшіліктің шулы қолдауымен жүзеге асырылатын мұнараның бөлшектелуі оқиғаның ең қауіпті кезеңі болып табылады. Кастельді aixecat per sota ("төменнен көтерілген") түрінде де салуға болады. Бұл техникада төменгі деңгейлер бірінші болып салынып, содан кейін үстіне қосымша қабаттар қосылмай, жоғарғы қабаттар жерде қалыптасады, содан кейін әрбір кезеңде ауаға көтеріледі, әрбір кезеңде төменгі қабат құрылады. Бұл үшін көп жаттығу, дағды және күш-қуат қажет.

Киім-кешегі

Көбінесе кастельерлер ақ шалбар, қара белбеу (faixa), бандана (mocador) және нақты бір колланың ерекше түсіндегі жейде киеді, көбінесе команданың белгісі болады. Мысалы, Барселонаның Кастельерс командасы қызыл жейде киеді, ал Вилафранканың Кастельерс командасы жасыл жейде киеді және оларды жиі "эльс-вердс" деп атайды, бұл олардың киім-кешегіне сілтеме жасайды. Олардың киімдерінің ең маңызды бөлігі – белбеу (faixa). Ол дәстүрдің өзін білдіреді, және фаиксаны тек кастельер ретінде қана киеді. Белбеу сонымен қатар арқаның төменгі бөлігін қолдайды деп саналады, және командадағы басқа кастельерлер мұнараға көтерілгенде оны табанға немесе қолға тіреу ретінде пайдаланады. Бұл матаның ұзындығы мен ені кастельердің мұнарадағы орнына және жеке таңдауына қарай өзгереді. Белбеудің ұзындығы 1,5-ден 12 метрге дейін жетеді, әдетте мұнараның жоғары жағындағылар үшін қысқарақ болады. Кастельерлер көбінесе жалаңаяқ жүреді, өйткені олар өз орнына көтерілгенде бір-біріне жарақат алу мүмкіндігін азайту үшін, сондай-ақ тепе-теңдікті сезіну және бір-бірін жақсырақ ұстап тұру үшін бұл қажет.

Құрылымы

Кастеллерлер көп қабатты құрылымға жиналады, ал ең биігінің биіктігі жерден санағанда тоғыз немесе он адамды құрайды. Кастеллерлердің ұраны – "Força, equilibri, valor i seny" (Күш, тепе-теңдік, батылдық және сақтандылық). Бұл ұран Каталония саясаткері және композиторы Жозеп Ансельм Клавенің "Эльс Сикец де Валлс" шығармасынан алынған. Күш: Мұнараның негізіндегі кастеллерлер көбінесе денелі болады, ал жоғарырақ тұрғандары, әдетте жеңіл және епті болғанымен, соған қарамастан күшті болуы керек. Алғашқы кастеллерлер ауыр салмақ көтеріп, дене еңбегіне дағдыланған шаруалар болған. Тепе-теңдік: Кастельде өзінен жоғары тұрғандарды қолдау, сонымен бірге төмендегілерге сүйену – мықты тепе-теңдік пен сенімділікті қажет етеді. Батылдық: Кастеллерлер үшін ең маңызды қасиет, әсіресе кастельдің ең жоғары қабаттарын құратын жас балалар үшін. Сақтандылық: Репетициялау мен өнер көрсетуге көп жоспарлау және ойлау қажет. Кез келген қателік құрылымның құлауына және ыдырауына әкелуі мүмкін.

Қауіпсіздік

Қамал құрылысында апаттар сирек болады; алайда, басқа да көпшілік мәдени шаралардағыдай, егер біреуге дереу медициналық көмек қажет болса, жақын маңда жедел жәрдем көліктері тұрады. Өлімге алып келетін жағдайлар да кездеседі; соңғысы 2011 жылдың 15 қыркүйегінде болды, онда бір адам қамалдан құлап, екінші мойын омыртқасын сындырды. 2006 жылдың 23 шілдесінде Матаро қаласында жас қатысушы қамал құрылымынан құлап көз жұмды. Бұл оқиға барлық балалардың қамалға қатысуы үшін арнайы дайындалған шлемдерді міндетті етуге себеп болды. Осыған дейін соңғы қайғылы оқиға 1983 жылы Торредембаррада тіркелген. Қамалға қатысу кезінде барлығы төрт адам көз жұмған. Шлемдер енгізілгеннен бері балалардың ми травмасының бірде-бір жағдайы тіркелген жоқ.