Кіріспе
Америкалық коммерциялық емес ұйым
World Monuments Fund (WMF) – жеке, халықаралық, коммерциялық емес ұйым, ол бүкіл әлемдегі тарихи сәулет және мәдени мұра орындарын сақтауға арналған. Ол далалық жұмыс, жақтаушылық, гранттар беру, білім беру және оқыту арқылы жұмыс істейді. 1965 жылы құрылған WMF штаб-пәтері Нью-Йоркте орналасқан, және Камбоджа, Франция, Перу, Португалия, Испания және Ұлыбританияны қоса алғанда, әлемнің әртүрлі елдерінде кеңселері мен филиалдары бар. Филиалдар тікелей басқарудан басқа, жобаларды анықтап, дамытып, басқарады, жергілікті серіктестіктермен келіседі және донорлар ұсынған қаражатты толықтыру үшін жергілікті қолдау тартады.
Халықаралық ескерткіштер қоры (1965-1984)
Халықаралық ескерткіштер қоры (IFM) 1960 жылы полковник Джеймс А. Грей (1909–1994) АҚШ армиясынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін құрылған ұйым болды. Грей Пизаның еңселі мұнарасының құлауын тоқтату үшін оның астындағы топырақты қатыру арқылы шешуге бағытталған көрегендік жобаны ойластырды және 1965 жылы осы идеяны іске асыру үшін ұйым құрды. Бұл жоба іске аспаса да, жас ұйымға Эфиопиядағы Лалибеланың тастан қашалған шіркеулерін сақтауға қатысу мүмкіндігі туды. 1966 жылы Грей қайырымды Лила Ачесон Уоллес (1889–1984) қолдауын алды, ол бұл жоба үшін Халықаралық ескерткіштер қоры мен ЮНЕСКО-ға (Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы) 150 000 доллар ұсынды. Жоба Хайле Селассие I-нің коммунистер тарапынан құлатылуына және Эфиопиядан шетелдіктердің қуылғанға дейін жалғасты. Эфиопиядан кейін Грейдің қызығушылығы Чилидегі Пасха аралына (Рапа-Нуи) ауысты. Грей норвегиялық этнограф және авантюрист Тор Хейердалдың (1914–2002) құрметті төрағалығымен «Пасха аралы комитетін» құрды. Грей АҚШ-та «моаи» деп аталатын монолитті адам мүсіндерінің бірін көрмеге қоюды ұйымдастырды. Антрополог Уильям Муллойдың (1917–1978) көмегімен Грей Нью-Йорктегі Сиграм ғимаратының алдында және Вашингтондағы Панамерикан одағы ғимаратында қойылған 8 фут (2 м), бес тонналық бас таңдады. Ұйым үшін маңызды кезең ЮНЕСКО басшылығымен Венеция қаласын Италиядағы катастрофалық су тасқынынан қорғауға бағытталған кең ауқымды халықаралық күш-жігерге қатысумен басталды. 1966 жылдың 4 қарашасындағы тым жоғары толқыннан кейін қала, оның ішінде тарихи Сан-Марко алаңы 24 сағаттан астам су астында қалды. Халықаралық ескерткіштер қоры Уэлсли колледжінің профессоры Джон МакЭндрюдің (1904–1978) төрағалығымен және Грейдің атқарушы хатшылығымен «Венеция комитетін» құрды. Комитет америкалық қоғамға үндеу жасады және Америка қалаларында жергілікті бөлімдер құрылды. Бұл бастама 1971 жылы «Венецияны құтқару» тәуелсіз ұйымының құрылуына әкелді. Бұл күш-жігерлер IFM-нің беделін нығайтуға көмектесті. Испанияда ұйым 1965–1967 жылдары Америка дипломаты және АҚШ-тың Испаниядағы елшісі Анжиер Биддл Дьюк (1915–1995) басшылығымен «Испания комитетін» құрды. 1970 жылдары ЮНЕСКО шақыруымен IFM Непалда сәулетті сақтау ісіне қатысты, онда ұйым Непалдың Катманду аңғарындағы Гокарнадағы Махадев ғибадатхана кешенін қабылдады. ХІV ғасырдағы ғибадатхананың құрылысы тексерілді, шіріген бөренелер ауыстырылды және іргетасы нығайтылды. Ағаштан жасалған мүсіндер жыл сайын қорғаныш үшін жағылатын мотор майының қабаттарынан мұқият тазартылды. Сондай-ақ ЮНЕСКО сұрауы бойынша IFM Гаитидегі Милот қаласына жақын орналасқан тау басындағы үлкен қамал – Citadelle Laferrière-ді сақтау жобасын бастады. Бұл орын Гаитидің тәуелсіздік алған алғашқы кезеңінде француздың оны отар ретінде қайтарып алу әрекетінен жас мемлекетті қорғау үшін салынған қорғаныс жүйесінің кілті болды. Жергілікті шеберлер дәстүрлі ағаш өңдеу әдістерін қолдана отырып, үлкен галерея мен батареялардың үстіне ағаш және плиткадан жасалған шатырларды қайта жаңартты және қамалдың тас галереяларын нығайтты. IFM сонымен қатар АҚШ-та білім беру мақсатында пайдаланылған Цитадель тарихы туралы көшпелі көрме мен фильмді де демеушілік етті.
An important chapter for the organization started with its involvement in the broad international effort led by UNESCO for the protection of the city of Venice, Italy from catastrophic flooding. After the extremely high tide of 4 November 1966, the city, including the historic Piazza San Marco, was inundated for more than 24 hours. The International Fund for Monuments set up a "Venice Committee", with Professor John McAndrew (1904–1978) of Wellesley College as chairman and Gray as executive secretary. On the part of the committee, appeals were made to the American public, and local chapters set up in American cities. This early initiative led to the formation of the independent organization Save Venice in 1971. These efforts helped establish a reputation for IFM. In Spain, the organization formed a Committee for Spain under the leadership of American diplomat and U. S. Ambassador to Spain in 1965–67 Angier Biddle Duke (1915–1995). At the invitation of UNESCO in the 1970s, IFM became involved in architectural conservation in Nepal, where the organization adopted the Mahadev temple complex in Gokarna, in Nepal's Kathmandu Valley. The 14th century temple building was surveyed, rotten timbers were replaced, and the foundations were strengthened. Sculpted wooden architectural elements were painstakingly cleaned of layers of a motor oil coating that had been applied annually for protection. Also at the request of UNESCO, IFM launched a project for the preservation of the Citadelle Laferrière, a large mountaintop fortress near Milot, Haiti. The site was the keystone of a defensive system constructed in the early period of Haitian independence to protect the young state from French attempts to reclaim it as a colony. Local artisans reconstructed wooden and tile roofs over the grand gallery and batteries using traditional carpentry methods, and consolidated the stone galleries of the fortress. IFM also sponsored a traveling exhibition and a film about the history of the Citadelle, which was used for educational purposes in the United States.
Бағдарламалар
Қаржылық көмек және мақұлдау қаражаттары арқылы WMF бүкіл әлем бойынша жергілікті қоғамдастықтар мен үкіметтік серіктестермен бірлесіп, болашақ ұрпақтар үшін тарихи құнды орындарды сақтау және қорғау жұмыстарын жүзеге асырды. Бүгінгі күнге дейін WMF 91 елдегі 500-ден астам нысанда жұмыс істеді, оның ішінде көптеген ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра орындары бар. WMF әлемдік деңгейде танымал туристік орындармен қатар, одан аз танымал жерлерде де жұмыс жүргізді. 1990 жылдан бастап іске асырылған ең маңызды жобалардың арасында Камбоджадағы Анкор қаласындағы көптеген храмдар, соның ішінде Преа Хан және Пном Бахенг; Францияның Шантильли қаласындағы Шантильли сарайы; Италияның Кракко қиратбасы; Римдегі Геркулес ғибадатханасы, Санта-Мария Антиква және Август үйі сияқты көптеген құрылыстар; Пасха аралындағы бірнеше нысан; ежелгі Египеттегі Луксордағы түрлі орындар; Эфиопиядағы Лалибела; Аргентинадағы Сан-Игнасио-Мини; Гватемаланың Наранхо ескі Майя қаласы; Испанияның Сеговия қаласындағы Сеговия суарнасы; сондай-ақ 20 жылдан астам уақыт бойы Италияның Венеция қаласындағы 25 жоба бар. WMF АҚШ-тағы жобаларға да қатысты, оның ішінде Эллис аралы, Таос Пуэбло, Меса-Верде ұлттық паркі, Ливан тауындағы Шейкер қауымдастығы, сондай-ақ Нью-Орлеан және Мексика шығанағының жағалауындағы көптеген нысандар кіреді.
Дүниежүзілік ескерткіштер
WMF әр екі жылда бір рет World Monuments Watch (бұрынғы World Monuments Watch List of 100 Most Endangered Sites) жариялайды. Алғашқы тізім 1996 жылы жасалғалы бері, бұл бағдарлама әлемдегі мәдени мұра орындарына халықаралық назар аударды. Олардың қауіп төнуіне себеп – немқұрайлылық, вандализм, қарулы қақтығыстар, коммерциялық даму, табиғи апаттар және климаттың өзгеруі. World Monuments Watch арқылы WMF қауіп төндірілген орындарды қорғау үшін қоғамдық қолдауды күшейтеді және оларға техникалық және қаржылық көмек тартуға мүмкіндік береді. Әрбір оқиғаның толық тізімі тиісті жылдарда қолжетімді: 1996, 1998, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008, 2010, 2012, 2014, 2016, 2018 және 2020. Осы орындарды халықаралық және жергілікті сақтау топтары мен мамандар, соның ішінде жергілікті билік органдары ұсынады. Кез келген типтегі орындарға, оның ішінде діни және зайырлы архитектура, археологиялық орындар, ландшафттар мен қалалық кеңістіктер, сондай-ақ ежелгіден қазіргі уақытқа дейінгі кез келген кезеңдегі орындар қатыса алады. Тәуелсіз халықаралық сарапшылар тобы осы орындарды қарап, тізімге енгізеді. 2010 жылы комиссия мүшелері Кристина Камерон, Альфредо Конти, Пьер Андре Лаблоде, Жанна Мари Теутонико және Кристофер Янг болды.
Арнайы бастамалар
WMF сонымен қатар, жекелеген нысандардағы жеке жобалардан асып, мұраны сақтау саласындағы маңызды мәселелерді қамтитын бірнеше арнайы бағдарламаларды іске асырады.
Ирактың мәдени мұрасы
Ирак соғысынан кейін WMF Ирактың мәдени мұрасын сақтау жобасын құрды. Бұл жобаның мақсаты – оккупация мен ұзақ жылға созылған саяси оқшаулану мен қақтығыстардың салдарынан Ирактың мәдени мұрасына туындаған көптеген қауіп-қатерлерді жою болды. Бабылдің ежелгі қаласында WMF АҚШ Мемлекеттік департаментінің қолдауымен кешенді басқару жоспарын әзірлеу, жергілікті билік өкілдеріне ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін өтініш дайындауға көмектесу және ежелгі қаланы ұзақ мерзімді қорғау үшін қала шекараларын белгілеу бағдарламасын іске қосты.
Заманауилық қатерде
2006 жылы Knoll жиһаз компаниясының қолдауымен WMF «Қауіп астындағы Модернизм» атты модернистік архитектураны қолдау және сақтау бағдарламасын бастады. Осы бағдарлама аясында 2008 жылы екі жылда бір рет берілетін Дүниежүзілік ескерткіштер қоры / Knoll модернизм сыйлығы тағайындалды. Алғашқы сыйлық 2017 жылдың шілдесінде ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген Германиядағы бұрынғы ADGB кәсіби одақ мектебін қайта жаңартуы үшін Brenne Gesellschaft von Architekten компаниясына табысталды.
Дүниежүзілік ескерткіштер қоры / Нолл модернизм сыйлығының иегерлері
2008: Brenne Gesellschaft von Architekten mbH Германияның Бернау-бей-Берлиндегі бұрынғы ADGB кәсіподақ мектебін қайта жаңарту үшін. 2010: Bierman Henket Architecten және Wessel de Jonge Architecten Нидерландының Хилверсум қаласындағы Зоннестрал санаторийін қайта жаңарту үшін. 2012: Хидзучи бастауыш мектебінің сәулет консорциумы Жапонияның Эхиме префектурасы, Яватахама қаласы, Хидзучи ауданындағы Хидзучи бастауыш мектебін қайта жаңарту үшін. 2014: Випури кітапханасын қайта жаңарту жөніндегі фин комитеті Ресейдің Выборг қаласындағы Випури кітапханасын қайта жаңарту үшін Орталық қалалық Альвар Аалто кітапханасымен бірлесіп жұмыс істеді. 2016: Molenaar & Co. architecten, Hebly Theunissen architecten және Michael van Gessel landscapes Нидерландының Роттердам қаласындағы Justus van Effen кешенін қайта жаңарту үшін. 2018: Agence Christiane Schmuckle Mollard Францияның Вильюиф қаласындағы Карл Маркс мектебін қайта жаңарту үшін.
Серіктестер
WMF-тің ұзақ мерзімді серіктестерінің қатарына American Express, Knoll, Robert W. Wilson Heritage Conservation Challenge, Samuel H. Kress Foundation және Tiffany & Co. кіреді. Samuel H. Kress Foundation-ның ұйыммен байланысы Халықаралық ескерткіштер қоры құрылғанға дерлік жақын уақыттан басталады. 2009 жылы WMF Artstor арқылы қолжетімді ету үшін әлемнің түкпір-түкпірінен алынған сәулет, нысандар мен ескерткіштердің шамамен 2000 суретін бөлісуге келісті. WMF АҚШ-тағы төрт жылдық толыққанды тарихи мұраны сақтау оқу бағдарламасын ұсынатын жалғыз орта мектеп – Williamsburg сәулет және дизайн орта мектебімен серіктестік құрды. 2022 жылдың мамырында WMF 2024 жылы Метрополитен өнер мұражайының Африка, ежелгі Америка және Океания өнері галереяларын қайта ашуға арналған цифрлық жұмыс бойынша ынтымақтастық туралы хабарлады. Бұл цифрлық жобаның мақсаты – Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан бірнеше тарихи орындарды, әсіресе Батыс музейлері аз зерттеген жерлерді түсінуді арттыру болып табылады.
Дүниежүзілік мұра қорымен стратегиялық байланыс
2023 жылы Дүниежүзілік ескерткіштер қоры мен Global Heritage Fund стратегиялық байланыс туралы хабарлады. Бұл байланыс әлем бойынша мәдени мұраны қорғау үшін мықтырақ, кіріктірілген және тұрақты болашақ құруға бағытталған. WMF өзінің жобалар портфеліне GHF-тің екі қолданыстағы жобасын – Қытайдың Гуйчжоу провинциясындағы Дали ауылын және Колумбиядағы Ciudad Perdida-ны қосты.