Франсуа Рене де Шатобриан: Өмір және шығармалары

Кіріспе

Француз жазушысы, саясаткері және тарихшысы (1768–1848)

Франсуа Рене, Шатобриан виконты (4 қыркүйек 1768 – 4 шілде 1848) – француз жазушысы, саясаткері, дипломаты және тарихшысы, ол 19 ғасырдағы француз әдебиетіне зор ықпал етті. Бриттаниядан шыққан ескі аристократтық отбасының ұрпағы Шатобриан саяси көзқарастары бойынша роялист болды. Көптеген зиялылар шіркеуге қарсы болған дәуірде ол католик дінін қорғай отырып, «Христиандық генийі» (Génie du christianisme) атты еңбекті жазды. Оның туындыларының ішінде 1849–1850 жылдары, өлімінен кейін жарық көрген «Қабірден тыс естеліктер» («Mémoires d'Outre Tombe») автобиографиясы бар. Тарихшы Питер Гейдің сөзіне сүйенсек, Шатобриан өзін өз заманының ең ұлы махаббатшысы, ең ұлы жазушысы және ең ұлы философы деп есептеген. Гейдің айтуынша, Шатобриан «19 ғасырдың бірінші жартысында Францияның әдеби өміріне басымдық жасады».

Америкаға саяхат

1826 жылы жарық көрген «Voyage en Amérique» еңбегінде Шатобриан 1791 жылдың 10 шілдесінде Филадельфияға келгенін жазған. Ол Нью-Йорк, Бостон және Лексингтон қалаларын аралап, содан кейін Хадсон өзенімен кемемен Олбаниға жеткен. Одан кейін ол Мохок жолымен Ниагара шарлауына дейін көтерілген, қолы сынған және бір ай бойы түпкілікті американдық тайпаның арасында емделген. Шатобриан содан кейін түпкілікті американдық тайпаларының әдет-ғұрыптарын, сондай-ақ зоологиялық, саяси және экономикалық мәселелерді сипаттайды. Ол Огайо, Миссисипи өзендері, Луизиана және Флорида аймандарындағы саяхаты арқылы қайтадан Филадельфияға келді, онда қараша айында Францияға қайту үшін «Молли» кемесіне отырды. Кейбір ғалымдар Шатобрианның Джордж Вашингтонмен кездескендігі және ол жазған түпкілікті американдықтармен бірге тұрғандығы туралы мәлімдемелеріне күмән келтіреді. Сыншылар Шатобрианның саяхаттарының шындығына, әсіресе Миссисипи аймағы, Луизиана және Флорида арқылы өту жолына күмәнданады.

Францияға оралу

Шатобриан 1792 жылы Францияға оралды және кейін Конде ханзадасы Луи Жозеф де Бурбон басшылығымен Кобленцдегі роялистік эмигранттар армиясына қосылды. Отбасының қысымымен ол бұрын таныс емес, Сент-Малодан шыққан жас аристократ әйел, Селесте Буйсон де ла Винге үйленді (кейінірек Шатобриан оған адал болмай, көптеген махаббат оқиғаларына араласты). Оның әскери қызметі Тьонвиль қамалында жараланғаннан кейін аяқталды, бұл роялистік әскерлер (Шатобриан олардың қатарында болды) мен француз революциялық армиясы арасындағы маңызды шайқас еді. Өлімелі жағдайда ол Джерсиге апарылып, Англияға жер аударылды, ал әйелін қалдырып кетті.

Лондонға жер аударылу

Шатобриан өзінің жер аударылуының көп бөлігін Лондонда өте кедейлікте өткізді, француз тілінен сабақ беру және аударма жұмысы істеу арқылы күнкөрісін қамтамасыз етті, бірақ (Бунгай) Саффолк округіндегі уақыты одан да жағымды болды. Ол "Музыка үйі" 34 Бридж-стрит мекенжайында тұрды, және бұл факт мүлікке орнатылған тақтада көрсетілген. Осы жерде Шатобриан үй иесінің қызы, жас ағылшын қызы Шарлотта Айвсқа ғашық болды, бірақ ол бұрын үйленгенін мәлімдегеннен кейін махаббат аяқталды. Ұлыбританияда болған кезінде Шатобриан ағылшын әдебиетімен танысты. Оның оқығандары, әсіресе Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" (кейіннен француз тіліне аударған) шығармасы, оның өзінің әдеби еңбектеріне терең әсер етті. Жер аударылуы Шатобрианды француз төңкерісінің себептерін зерттеуге мәжбүр етті, бұл төңкеріс оның көптеген отбасы мүшелері мен достарының өмірін құрбан еткен еді; осы ойлар оның алғашқы еңбегі "Essai sur les Révolutions" (1797) шығармасына ұқсас шабыттандырды. Француз төңкерісін түсіндіруге бағытталған 18-ғасыр стилінде жазылған бұл еңбек, оның кейінгі романтикалық стилінен бұрын жазылған және көбінесе назарсыз қалды. Шатобрианның өміріндегі маңызды өзгеріс 1798 жыл шамасында бала кезіндегі католик дініне қайта оралуы болды.

Консулдық және империя

Шатобриан эмигранттарға берілген кешірімді пайдаланып, 1800 жылдың мамырында (француз консулдығы тұсында) Францияға оралды; ол «Mercure de France» журналын редакциялады. 1802 жылы ол «Христиандық дарыны» («Génie du christianisme») атты еңбегімен танымал болды, бұл Францияда революциядан кейінгі діни жаңғыруға үлес қосып, католик сенімінің қорғанысы болды. Сондай-ақ, ол сол кезде католик шіркеуін қолдауға ниетті Наполеон Бонапарттың құрметіне ие болды. Джеймс Макмиллан Еуропадағы католик қайта жандануының мәдени ахуалдың интеллектуалдық классицизмнен эмоционалды романтизмге өзгеруінен туындағанын айтады. Ол Шатобрианның кітабы: христиан дінінің зиялы қауымдағы сенімділігі мен беделін қалпына келтіруде басқа ешбір туындыдан артық көмектесті және орта ғасырлар мен олардың христиандық өркениетін қайта ашуға жол ашты. Қайта жандану тек зиялы элитамен ғана шектелмей, француз ауылдарының шынайы, бірақ біркелкі емес қайта діниленуінен де көрінді. Наполеонның Апостольдық таққа жіберген өкілдігінің хатшысы болып тағайындалған ол кардинал Фешті Римге сүйемелдеді. Бірақ екеуі тез арада ұрысып, 1803 жылдың қарашасында Шатобриан Валле Республикасына министр болып тағайындалды. Ол 1804 жылы Наполеонның Людовик XVI-ның туысы, Людовик Антуан Анри де Бурбон Конде, дюк д’Энгиенді өлімге кесуіне наразылық білдіріп, лауазымынан кетті. Шатобриан отставкаға кеткеннен кейін өзінің әдеби еңбектеріне толық тәуелді болды. Алайда, күтпеген жерден Ресей патшайымы Елизавета Алексеевнадан оған ірі сомада ақша түсті. Ол оны христиандықты қорғаушы деп санап, осылайша оның патшалық қолдауына лайық деп есептеді. Шатобриан 1806 жылы алған жаңа байлығын Грекияға, Кіші Азияға, Осман империясына, Мысырға, Туниске және Испанияға саяхаттауға жұмсады. Ол саяхаты барысында жасаған жазбалары кейіннен «Шейіттер» («Les Martyrs») атты эпикалық шығарманың бір бөлігіне айналды, ол ерте христиандардың римдік қудалау кезіндегі оқиғаларын бейнелейді. Оның жазбалары сонымен қатар саяхаттың өзі туралы баяндаманы құрады, ол 1811 жылы «Парижден Иерусалимге саяхат» («Itinéraire de Paris à Jérusalem») деген атпен жарияланды. Саяхаттың испандық кезеңі 1826 жылы жарық көрген үшінші повесть, «Соңғы Абенсерраждың оқиғалары» («Les aventures du dernier Abencérage») шығуына ықпал етті. 1806 жылдың соңында Францияға оралғаннан кейін, ол Наполеонды Неронмен салыстырып, жаңа Тациттің пайда болуын болжап, Наполеонды қатаң сынады. Наполеон осы үшін Шатобрианды Тюильри сарайының баспалдақтарында қылышпен кесумен қорқытты, бірақ оны қаладан қуумен шешілді. Сондықтан Шатобриан 1807 жылы Париждің оңтүстігіндегі Шатен-Малабрида, «Күлдер аңғары» («Vallée aux Loups») деп аталатын қарапайым мүлігіне зейнетке шықты, онда ол 1817 жылға дейін өмір сүрді. Осы жерде ол 1809 жылы жарық көрген «Шейіттер» романын аяқтады және «Мазардан тыс естеліктер» («Mémoires d’Outre Tombe») атты алғашқы жобаларын бастады. Ол 1811 жылы Француз академиясына сайланды, бірақ қабылдау сөйлемін Революцияны сынау жоспарына байланысты Бурбон монархиясы қайта орнатылғаннан кейін ғана орнын иелей алды. Осы кезеңдегі әдеби достарының қатарында Мадам де Сталь, Жозеф Жубер және Пьер Симон Балланш болды.

Chateaubriand took advantage of the amnesty issued to émigrés to return to France in May 1800 (under the French Consulate); he edited the Mercure de France. In 1802, he won fame with Génie du christianisme ("The Genius of Christianity"), an apologia for the Catholic faith which contributed to the post revolutionary religious revival in France. It also won him the favour of Napoleon Bonaparte, who was eager to win over the Catholic Church at the time. James McMillan argues that a Europe wide Catholic Revival emerged from the change in the cultural climate from intellectually oriented classicism to emotionally based Romanticism. He concludes that Chateaubriand's book:
did more than any other single work to restore the credibility and prestige of Christianity in intellectual circles and launched a fashionable rediscovery of the Middle Ages and their Christian civilisation. The revival was by no means confined to an intellectual elite, however, but was evident in the real, though uneven, rechristianisation of the French countryside. Appointed secretary of the legation to the Holy See by Napoleon, he accompanied Cardinal Fesch to Rome. But the two men soon quarrelled, and Chateaubriand was appointed minister to the Republic of Valais in November 1803. He resigned his post in disgust after Napoleon ordered the execution in 1804 of Louis XVI's cousin, Louis Antoine Henri de Bourbon Condé, duc d'Enghien. Chateaubriand was, after his resignation, completely dependent on his literary efforts. However, and quite unexpectedly, he received a large sum of money from the Russian Tsarina Elizabeth Alexeievna. She had seen him as a defender of Christianity and thus worthy of her royal support. Chateaubriand used his new found wealth in 1806 to visit Greece, Asia Minor, The Ottoman Empire, Egypt, Tunisia, and Spain. The notes he made on his travels later formed part of a prose epic, Les Martyrs, set during the Roman persecution of early Christianity. His notes also furnished a running account of the trip itself, published in 1811 as the Itinéraire de Paris à Jérusalem (Itinerary from Paris to Jerusalem). The Spanish stage of the journey inspired a third novella, Les aventures du dernier Abencérage (The Adventures of the Last Abencerrage), which appeared in 1826. On his return to France at the end of 1806, he published a severe criticism of Napoleon, comparing him to Nero and predicting the emergence of a new Tacitus. Napoleon famously threatened to have Chateaubriand sabred on the steps of the Tuileries Palace for it, but settled for merely banishing him from the city. Chateaubriand therefore retired, in 1807, to a modest estate he called Vallée aux Loups ("Wolf Valley"), in Châtenay Malabry, south of central Paris, where he lived until 1817. Here he finished Les Martyrs, which appeared in 1809, and began the first drafts of his Mémoires d’Outre Tombe. He was elected to the Académie française in 1811, but, given his plan to infuse his acceptance speech with criticism of the Revolution, he could not occupy his seat until after the Bourbon Restoration. His literary friends during this period included Madame de Staël, Joseph Joubert and Pierre Simon Ballanche.

Қайта қалпына келтіру кезінде

Шатобриан әдебиет пен саясатта да маңызды тұлғаға айналды. Алғашында 1824 жылға дейін ол жақтас роялист болды. Оның либералдық кезеңі 1824 жылдан 1830 жылға дейін созылды. Содан кейін ол белсенділігін азайтты. Наполеон құлағаннан кейін Шатобриан Бурбондардың жағына қайтты. 1814 жылдың 30 наурызында ол Наполеонға қарсы «Де Бонпарт және Бурбондар» атты памфлет жазды, оның мыңдаған данасы басылып шықты. Одан кейін ол 100 күн (1815 жылдың наурыз-шілде айлары) кезінде Людовик XVIII-мен бірге Гентке жер аударылып, Швецияға елші болып тағайындалды. Ватерлоо шайқасында Наполеонның соңғы жеңілісінен кейін (Генттен тыс жерде алыстан артиллерияның дауысын естіген соң), Шатобриан Францияның пэрі және мемлекеттік министрі болды (1815). 1815 жылдың желтоқсанында ол маршал Нейдің өлім жазасына кесуіне дауыс берді. Алайда, «Шарт бойынша монархия» еңбегінде король Людовик XVIII-ді сынағаны, Chambre introuvable таратылғаннан кейін оның жағдайының нашарлауына әкелді. Ол мемлекеттік министр лауазымын жоғалтып, оппозицияға қосылды, болашақ Карл X-ті қолдаған ультрароялисттер тобымен бірікті және олардың баспасөз органы – Le Conservateur газетінің негізгі жазушыларының бірі болды. Герцог де Берридің қазасынан кейін (1820) Шатобриан қайтадан патшалық сарайдың жағына қайтып, герцогтың өмірі мен өлімі туралы естеліктер жазды. Содан кейін ол Пруссияда (1821) және Ұлыбританияда (1822) елші болып қызмет етті, тіпті Сыртқы істер министрі лауазымына дейін көтерілді (1822 жылдың 28 желтоқсаны – 1824 жылдың 4 тамызы). Верона конгресіне өкіл ретінде (1822) ол Веллингтон герцогының қарсылығына қарамастан, Триенио Либераль кезінде Испанияға Бесжақты одақтың араласуын қолдады. 1824 жылдың 5 маусымында премьер-министр Жозеф де Вилле оның сайлаушылар құрамын кеңейтуге бағытталған заңға қарсылық білдіргені үшін Шатобрианды қызметтен босатып жіберді. Кейін Шатобриан Генуядағы француз елшісі болып тағайындалды. Осыдан кейін ол пэр ретінде де, Journal des Débats журналына жариялаған мақалалары арқылы да либералды оппозицияға жақындады (оның мақалалары газеттің де сондай ауысуына ықпал етті, бірақ ол Адольф Тьерс пен Арман Каррель басқарған Le National газетінен гөрі салмақтырақ болды). Виллеге қарсы шығып, ол баспасөз бостандығының қорғаушысы және грек тәуелсіздігінің жақтасы ретінде зор беделге ие болды. Вилле биліктен құлағаннан кейін Карл X Шатобрианды 1828 жылы Апостолдық таққа елші етіп тағайындады, бірақ ол принц де Полиньяк премьер-министр болып тағайындалғаннан кейін (1829 жылдың қарашасы) отставкаға кетті. 1830 жылы ол Римдегі Сан-Лоренцо-ин-Лучина шіркеуіндегі француз суретшісі Никола Пуссенге ескерткіш орнатты.

Chateaubriand became a major figure in politics as well as literature. At first he was a strong Royalist in the period up to 1824. His liberal phase lasted from 1824 to 1830. After that he was much less active. After the fall of Napoleon, Chateaubriand rallied to the Bourbons. On 30 March 1814, he wrote a pamphlet against Napoleon, titled De Buonaparte et des Bourbons, of which thousands of copies were published. He then followed Louis XVIII into exile to Ghent during the Hundred Days (March–July 1815), and was nominated ambassador to Sweden. After Napoleon's final defeat in the Battle of Waterloo (of which he heard the distant cannon rumblings outside Ghent), Chateaubriand became peer of France and state minister (1815). In December 1815 he voted for Marshal Ney's execution. However, his criticism of King Louis XVIII in La Monarchie selon la Charte, after the Chambre introuvable was dissolved, resulted in his disgrace. He lost his function of state minister, and joined the opposition, siding with the Ultra royalist group supporting the future Charles X, and becoming one of the main writers of its mouthpiece, Le Conservateur. Chateaubriand sided again with the Court after the murder of the Duc de Berry (1820), writing for the occasion the Mémoires sur la vie et la mort du duc. He then served as ambassador to Prussia (1821) and the United Kingdom (1822), and even rose to the office of Minister of Foreign Affairs (28 December 1822 – 4 August 1824). A plenipotentiary to the Congress of Verona (1822), he decided in favor of the Quintuple Alliance's intervention in Spain during the Trienio Liberal, despite opposition from the Duke of Wellington. Chateaubriand was soon relieved of his office by Prime Minister Joseph de Villèle on 5 June 1824, over his objections to a law the latter proposed that would have resulted in the widening of the electorate. Chateaubriand was subsequently appointed French ambassador to Genoa. Consequently, he moved towards the liberal opposition, both as a Peer and as a contributor to Journal des Débats (his articles there gave the signal of the paper's similar switch, which, however, was more moderate than Le National, directed by Adolphe Thiers and Armand Carrel). Opposing Villèle, he became highly popular as a defender of press freedom and the cause of Greek independence. After Villèle's downfall, Charles X appointed Chateaubriand ambassador to the Holy See in 1828, but he resigned upon the accession of the Prince de Polignac as premier (November 1829). In 1830, he donated a monument to the French painter Nicolas Poussin in the church of San Lorenzo in Lucina in Rome.

Монархия

1830 жылы шілде революциясынан кейін, жаңа Орлеан патшасы Луи-Филиппке адалдық серт беруден бас тартқанынан кейін, ол саяси мансабынан қол үзді. Ол саяси өмірден шығып, 1849–1850 жылдары екі томдық «Қабірдің Арғы Жағынан Естеліктер» («Mémoires d’Outre Tombe») атты еңбегін жазуға кірісті. Бұл болашаққа қатысты оның күшейіп бара жатқан пессимизмін көрсетеді. Өз замандастары өткеннің жалғасы ретінде қазіргі заман мен болашақты тойласа да, Шатобриан мен жаңа романтиктер олардың ностальгиялық көзқарасын бөлісе алмады. Керісінше, ол хаос, үзіліс және апатты болжай білді. Оның күнделіктері мен хаттары көбінесе оның күнделікті көрген құбылыстарға – биліктің теріс пайдаланылуына, күнделікті өмірдің артыққылықтарына және әлі тумаған апаттарға толы болды. Оның мұңды әуені таңғажайыптық, мойыну, сатқындық және ашу сезімдерін білдірді. Оның «Тарихи зерттеулері» Франция тарихының жоспарланған еңбегіне кіріспе болды. Ол «буржуазиялық патша» Луи-Филиппті және шілде монархиясын қатаң сынады, ал Мари Каролина, Берри герцогинясының тұтқындалуы туралы жоспарланған томы оны (сәтті болмаған) сот процесіне алып келді. Шатобриан, Балланш сияқты басқа католик консерваторларымен немесе, саяси бөліністің екінші жағында, социалист және республикашыл Пьер Леру сияқты адамдармен бірге, өзінің заманындағы азаматтардың санатындағы Liberté, égalité және fraternité принциптерін келістіруге тырысқан санаулы адамдардың бірі болды, либералдар мен социалистер арасындағы антагонизмнен асып, осы көріне берілген қайшылықты ұғымдарды қалай түсіну керектігін анықтауға ұмтылды. Өмірінің соңғы жылдарында ол Париждегі 120 rue du Bac мекенжайындағы пәтерде уақытын өткізіп, үйінен тек Аббе-о-Буадағы Джульетта Рекамиерге бару үшін ғана шықты. Оның соңғы еңбегі – «Рансе өмірі» («Vie de Rancé») – 1844 жылы оның рухани жетекшісінің ұсынысымен жазылды. Бұл Арман Жан ле Бутхилье де Рансе, әлемдік XVII ғасыр француз аристократының өмірбаяны, ол қоғамнан қол үзгеннен кейін траппист монахтарының орденін құрды. Шатобрианның өмірімен салыстыруға болатын оқиғалар көп. 1845–1847 жылдары ол «Қабірдің Арғы Жағынан Естеліктер» («Mémoires d’Outre Tombe») еңбегін де қайта қарастырды, әсіресе алғашқы бөлімдерін, қолжазбадағы түзетулердің күні көрсеткендей. Шатобриан 1848 жылдың 4 шілдесінде Парижде 79 жасында, 1848 жылғы революция кезінде, жақын досы Джульетта Рекамиердің құшағында қайтыс болды және өзінің тілегі бойынша Сен-Мало маңындағы Grand Bé аралында жерленді, ол тек төмен су кезінде ғана қол жетімді.

In 1830, after the July Revolution, his refusal to swear allegiance to the new House of Orléans king Louis Philippe put an end to his political career. He withdrew from political life to write his Mémoires d'Outre Tombe ("Memoirs from Beyond the Grave"), published posthumously in two volumes in 1849–1850. It reflects his growing pessimism regarding the future. Although his contemporaries celebrated the present and future as an extension of the past, Chateaubriand and the new Romanticists couldn't share their nostalgic outlook. Instead he foresaw chaos, discontinuity, and disaster. His diaries and letters often focused on the upheavals he could see every day — abuses of power, excesses of daily life, and disasters yet to come. His melancholy tone suggested astonishment, surrender, betrayal, and bitterness. His Études historiques was an introduction to a projected History of France. He became a harsh critic of the "bourgeois king" Louis Philippe and the July Monarchy, and his planned volume on the arrest of Marie Caroline, duchesse de Berry caused him to be (unsuccessfully) prosecuted. Chateaubriand, along with other Catholic traditionalists such as Ballanche or, on the other side of the political divide, the socialist and republican Pierre Leroux, was one of the few men of his time who attempted to conciliate the three terms of Liberté, égalité and fraternité, going beyond the antagonism between liberals and socialists as to what interpretation to give the seemingly contradictory terms. In his final years, he lived as a recluse in an apartment at 120 rue du Bac, Paris, leaving his house only to pay visits to Juliette Récamier in Abbaye aux Bois. His final work, Vie de Rancé, was written at the suggestion of his confessor and published in 1844. It is a biography of Armand Jean le Bouthillier de Rancé, a worldly seventeenth century French aristocrat who withdrew from society to become the founder of the Trappist order of monks. The parallels with Chateaubriand's own life are striking. As late as 1845–1847, he also kept revising Mémoires d’Outre Tombe, particularly the earlier sections, as evidenced by the revision dates on the manuscript. Chateaubriand died in Paris on 4 July 1848, aged 79, in the midst of the Revolution of 1848, in the arms of his dear friend Juliette Récamier, and was buried, as he had requested, on the tidal island Grand Bé near Saint Malo, accessible only when the tide is out.

Құрмет белгілері мен мүшелік

1806 жылы Шатобриан қасиетті жерлерге саяхат жасағанда Иерусалимнің қасиетті қабірінің атты орденінің рыцары атағымен марапатталды. 1816 жылы Шатобриан Америкалық ежелгі өнерлер қоғамының мүшесі болып сайланды. Римдегі (Италия) француз мектебі оның құрметіне аталған. "Шатобриан" ет кесімі оның атымен байланыстырылған.

Шығармалары

1797: Революциялар туралы эссе. 1801: Атала, немесе Шөлдегі екі жабайының махаббаты. 1802: Рене. 1802: Христиандық рухы. 1809: Шейіттер. 1811: Парижден Иерусалимге саяхат. Фредерик Шоберльдің 1814 жылғы ағылшын тіліне аудармасы. 1806 және 1807 жылдары Грекия, Палестина, Египет және Барбарияға саяхат. 1814: "Бонапарт және Бурбондар туралы", Блум, Кристофер Олаф, редактор және аудармашы, 2004. Ағартушылықтың сыншылары. Уилмингтон, DE: ISI кітаптары. 3–42. 1820: Берри герцогінің өмірі мен өлімі туралы естеліктер. 1826: Начездер. 1826: Соңғы Абенсераждың басынан өткен оқиғалар. 1827: Америкаға саяхат. 1831: Тарихи этюдтер. 1833: Берри герцогинясының тұтқындалуы туралы естеліктер. 1844: Рансе өмірі. 1848–50: Мақбарадан алынған естеліктер. "Прогресс", Менчер, Бела, 1962. Католик саяси ойлары, 1789–1848, Нотр-Дам университетінің баспасы.

Француз тілінде

Гислен де Дисбах, Шатобриан (Париж: Перрин, 1995). Жан-Клод Берше, Шатобриан (Париж: Галлимар, 2012).

Негізгі дереккөздер

Штеобриан, Франсуа Рене. Шатобрианның Америкадағы саяхаттары. (Кентукки университетінің баспасы, 2015). Шатобриан, Франсуа Рене. Христиандықтың генийі (1884). онлайн
Шатобриан, Франсуа Рене. Грекия, Палестина, Египет және Барбариядағы саяхаттары: 1806 және 1807 жылдары (1814). онлайн
Шатобрианның шығармалары 20 томдық жинақта "Сент-Бёв" редакциясымен, оның жеке кіріспе зерттемесімен жарық көрді (1859–60).